ഗൃഹീതജലസംവിദ് ചിദ്വ്യോമ വാരി വ്യവസ്ഥിതമ് । സ്വപ്നേ തഥാ ഹി പുരുഷഃ പശ്യത്യ് ആത്മനി വാരിതാമ്
ജലത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുത്ത മനസ്സാക്ഷി ജലബോധമായി ആകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ മനുഷ്യൻ തനിക്കുള്ളിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
സ്വമരുത്സംവിദാ ഭാതി ഭവത്യ് ഏഷാ യഥാസ്ഥിതാ । ചിച്ചമത്കാരചാതുര്യമ് അസദ് ഏതത് സമൂഹതേ
തന്റെ തന്നെ വായുവിന്റെ ബോധത്താൽ ഇത് പ്രകാശിക്കുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഈ ചതുരത്വം അസത്യം സൃഷ്ടിച്ച് കാണിക്കുന്നു.
ഖത്വം മരുത്ത്വമ് ഉര്വീത്വമ് അപ്ത്വമ് അഗ്നിത്വമ് അപ്യ് അസത് । വേത്ത്യ് അന്തസ് സ്വപ്നസങ്കല്പധ്യാനേഷ്വ് ഇവ ചിതിസ് സ്വയമ്
ആകാശം, വായു, ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി ഇവയുടെ നിലകൾ യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് ആത്മാവിന് അകത്തുതന്നെ അറിയാം; സ്വപ്നങ്ങളിലും ഭാവനകളിലും ധ്യാനങ്ങളിലും അറിയുന്നതുപോലെ.
മരണാനന്തരം കര്മഫലാനുഭവനക്രമമ് । സര്വകര്മേഹശാന്ത്യര്ഥം ശ്രുതം ശ്രേയസ്കരം ശൃണു
മരണത്തിന് ശേഷം കര്മ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന ക്രമത്തെക്കുറിച്ച്, എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും ഇവിടെ അവസാനിപ്പിക്കാനായി ഉപദേശിക്കുന്ന ഉത്തമമായ ഉപദേശം കേൾക്കൂ.
രൂഢാദിസര്ഗേ നിയതിര് യൈകദ്വിത്രിചതുര്മിതാ । പുഷ്ട്യാദിഷ്വ് ആയുഷഃ പുംസാം തസ്യാഥ നിയതിം ശൃണു
സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ ഒരൊറ്റതോ, രണ്ടോ, മൂന്നോ, നാലോ വിധത്തിലുള്ള നിശ്ചിതക്രമം ഉണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ പോഷണം മുതലായവയിൽ ജീവികളുടെ ആയുസ്സിന്റെ ക്രമത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശുദ്ധ്യശുദ്ധീ സ്വകര്മണാമ് । ഊനത്വേ ചാധികത്വേ ച നൃണാം കാരണമ് ആയുഷഃ
സ്ഥലം, കാലം, പ്രവർത്തി, വസ്തു എന്നിവയുടെ ശുദ്ധിയും അശുദ്ധിയും, ഓരോരുത്തരുടെ സ്വന്തം കര്മ്മങ്ങളും, മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സിന്റെ കുറവും കൂടുതലും ഉണ്ടാകാനുള്ള കാരണം ഇതാണ്.
സ്വകര്മധര്മേ ഹ്രസതി ഹ്രസത്യ് ആയുര് നൃണാമ് ഇഹ । വൃദ്ധേ വൃദ്ധിമ് ഉപായാതി സമമ് ഏവ ഭവേത് സമേ
സ്വന്തം കര്ത്തവ്യം കുറയുമ്പോള് മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സും കുറയുന്നു; അതു വര്ധിക്കുമ്പോള് ആയുസ്സും വര്ധിക്കുന്നു; അതു സ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോള് ആയുസ്സും അതുപോലെ തന്നെ നിലനില്ക്കുന്നു.
ബാലമൃത്യുപ്രദൈര് ബാലോ യുവാ യൌവനമൃത്യുദൈഃ । വൃദ്ധമൃത്യുപ്രദൈര് വൃദ്ധഃ കര്മഭിര് മൃതിമ് ഋച്ഛതി
കുട്ടികള് ബാല്യത്തില് മരണം വരുത്തുന്ന കര്മ്മങ്ങള് മൂലം മരിക്കുന്നു; യുവാക്കള് യൗവനത്തില് മരണം വരുത്തുന്ന കര്മ്മങ്ങള് മൂലം മരിക്കുന്നു; വയോധികര് വയസ്സില് മരണം വരുത്തുന്ന കര്മ്മങ്ങള് മൂലം മരിക്കുന്നു.
യോ യഥാ ശാസ്ത്രമ് ആരബ്ധം സ്വധര്മമ് അനുതിഷ്ഠതി । ഭാജനം ഭവതി ശ്രീമാന് സ യഥാശാസ്ത്രമ് ആയുഷഃ
ആള് ശാസ്ത്രം പറഞ്ഞതുപോലെ സ്വന്തം കര്ത്തവ്യം നിര്വഹിച്ചാല് അവന് ശാസ്ത്രം പ്രകാരം ഐശ്വര്യവും ആയുസ്സും ലഭിക്കുന്നവനാകും.
ഏവം കര്മാനുസാരേണ ജന്തുര് അന്ത്യാം ദശാമ് ഇതഃ । ഭവത്യ് അസ്തങ്ഗതവചോ ദൃങ്മര്മച്ഛേദിവേദനഃ
ഇങ്ങനെ കര്മ്മത്തിന്റെ അനുസരണത്തില് ജീവി ഇവിടെ നിന്നു അവസാന അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു; വാക്ക് മൌനം, കാഴ്ച മങ്ങല്, ശരീരത്തിലെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങളില് വേദന—ഇവയൊക്കെയായി.
മരണം മേ സമാസേന കഥയേന്ദുസമാനനേ । കിം സുഖം മരണം കിം വാ ദുഃഖം മൃത്വാ ച കിം ഭവേത്
ചന്ദ്രനുപമമായ മുഖമുള്ളവളേ, മരണത്തെ കുറിച്ച് എനിക്ക് സംക്ഷിപ്തമായി പറയൂ. മരണം എപ്പോഴാണ് സുഖകരമായത്, എപ്പോഴാണ് ദു:ഖകരമായത്, മരിച്ചശേഷം എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?
ത്രിവിധാഃ പുരുഷാസ് സന്തി ദേഹസ്യാന്തേ മുമൂര്ഷവഃ । മൂര്ഖോ ഽഥ ധാരണാഭ്യാസീ യുക്തിമാന് പുരുഷസ് തഥാ
ദേഹത്തിന്റെ അവസാനം മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് മൂന്നു തരമുണ്ട്: അജ്ഞാനികൾ, ഏകാഗ്രതയുടെ അഭ്യാസികൾ, വിവേകമുള്ളവർ.
അഭ്യസ്യ ധാരണാശ് ചേഷ്ടാ ദേഹം ത്യക്ത്വാ യഥാസുഖമ് । പ്രയാതി ധാരണാഭ്യാസീ യുക്തിയുക്തസ് തഥൈവ ച
ഏകാഗ്രത അഭ്യസിച്ചവനും വിവേകമുള്ളവനും ദേഹം വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെ പോകുന്നു.
ധാരണാ യസ്യ നാഭ്യാസം പ്രാപ്താ നൈവ സ മുക്തിഭാക് । മൂര്ഖസ് സ്വമൃതികാലേ ഽസൌ ദുഃഖമ് ഏത്യ് അവശാശയഃ
ഏകാഗ്രതയുടെ അഭ്യാസം നേടാത്തവന് മോക്ഷം ലഭിക്കില്ല; അജ്ഞാനി തന്റെ മരണസമയത്ത് നിർഭാഗ്യവും നിരാശയും അനുഭവിക്കുന്നു.
വാസനാവേശവൈവശ്യം ഭാവയന് വിഷയാശയഃ । ദീനതാം പരമാമ് ഏതി പരിലൂനമ് ഇവാമ്ബുജമ്
വാസനകളുടെ ബലത്തിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തി വളർത്തുമ്പോൾ, ആൾ അതീവ ദുഃഖത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു, ഉണർന്നുപോയ താമരപൂവ് പോലെ.
അശാസ്ത്രസംസ്കൃതമതിര് അസജ്ജനപരായണഃ । മൃതാവ് അനുഭവത്യ് അന്തര് ദാഹമ് അഗ്നാവ് ഇവ ച്യുതഃ
ശാസ്ത്രജ്ഞാനമില്ലാത്ത മനസ്സും ദുഷ്സംഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവനും മരണസമയത്ത് അകത്തുനിന്ന് കത്തുന്ന വേദന അനുഭവിക്കുന്നു, തീയിൽ വീണതുപോലെ.
യദാ ഘര്ഘരകണ്ഠത്വം വൈരൂപ്യം ദൃഷ്ടിവര്ണജമ് । ഗച്ഛത്യ് ഏഷ വിനാശാത്മാ തദാ ഭവതി ദീനധീഃ
കണ്ഠം കഠിനമാകുകയും കാഴ്ച മങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഈ ക്ഷയാവസ്ഥ മനസ്സിൽ ദുർബലതയും ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
പരമശ്യാമലാലോകോ ദിവാഭ്യുദിതരാത്രികഃ । ഭ്രമദ്ദിങ്മണ്ഡലാഭോഗോ ഘനമേചകിതാമ്ബരഃ
അവന്റെ രൂപം പൂർണ്ണമായും ഇരുണ്ടതാകുന്നു, പകലിൽ തന്നെ രാത്രിയായതുപോലെ; അവന്റെ ശരീരം ദിശയില്ലാതെ ഭ്രമിച്ചുനടക്കുന്നു, കനലുകൂടിയ മേഘങ്ങൾപോലുള്ള ഇരുണ്ട ആകാശത്തിൽ.
മര്മവ്യഥാവിധുരിതഃ പ്രഭ്രമദ്വൃക്ഷമണ്ഡലഃ । ആകാശീഭൂതവസുധോ വസുധീഭൂതഖാന്തരഃ
മർമ്മവേദനകൊണ്ട് വേദനിച്ചു, കണ്ണുകൾ മരങ്ങൾക്കിടയിൽ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു; ഭൂമി ആകാശമായി തോന്നുന്നു, ആകാശം ഭൂമിയായി കാണുന്നു.
പരിവൃത്തകകുപ്ചക്ര ഉഹ്യമാന ഇവാര്ണവേ । നീയമാന ഇവാകാശേ ഘനനിദ്രോന്മുഖാശയഃ
കിണറിന്റെ ചക്രം പോലെ തിരിഞ്ഞു, സമുദ്രത്തിൽ തള്ളപ്പെടുന്നതുപോലെയും ആകാശത്തിലേക്ക് വലിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെയും അനുഭവിക്കുന്നു; മനസ്സ് കനത്ത മേഘങ്ങളുടെ ഉറക്കത്തിലേക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
അന്ധകൂപമ് ഇവാപന്നശ് ശിലാന്തര് ഇവ യോജിതഃ । സ്വയം ജഡീഭവജ്ജിഹ്വോ വികര്തിത ഇവാശയേ
കറുത്ത കിണറ്റിൽ വീണതുപോലെയും കല്ലുകൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങിയതുപോലെയും അനുഭവിക്കുന്നു; നാവിന് തളർച്ചയുണ്ടായി, മനസ്സ് കീറിപ്പിരിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നുന്നു.
പതതീവ നഭോമാര്ഗാദ് ഘുണാവര്ത ഇവാര്പിതഃ । രഥദ്രുത ഇവാരൂഢോ ഹിമവദ്ഗലനോന്മുഖഃ
ആകാശമാർഗത്തിൽ നിന്ന് വീഴുന്നവനായി, ചുഴലിക്കാറ്റിൽ പെട്ടവനായി, വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന രഥത്തിൽ കയറിയവനായി, ഹിമാലയത്തിന്റെ വായിലേക്കാണ് പോകുന്നത് പോലെ അനുഭവിക്കുന്നു.
ജ്യോത്കുര്വന്ന് ഇവ സംസാരം വഹ്നിമധ്യം സ്പൃശന്ന് ഇവ । ഭ്രമിതഃ ക്ഷേപണേണേവ വാതയന്ത്ര ഇവ സ്ഥിതഃ
അവൻ ലോകത്തെ പ്രകാശമാക്കുന്നവനായി, തീയുടെ നടുവിൽ സ്പർശിക്കുന്നവനായി, ഒരു ശക്തി ചുറ്റി ഇളക്കുന്നതുപോലെ, കാറ്റിൽ ഓടുന്ന യന്ത്രംപോലെ നില്ക്കുന്നു.
ഭ്രമിതോ വാ ഭ്രമ ഇവ കൃഷ്ടോ രശനയേവ വാ । ഭ്രമന്ന് ഇവ ജലാവര്തേ ശസ്ത്രയന്ത്ര ഇവാര്പിതഃ
അവൻ മായയെപ്പോലെ ചുറ്റി ഇളക്കപ്പെടുന്നു, കയറിൽ വലിച്ചുപോലെ, വെള്ളച്ചുഴിയിൽ ചുറ്റുന്നതുപോലെ, കത്തി കുത്തിയ യന്ത്രത്തിൽ വെച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രോഹ്യമാനസ് തൃണമ് ഇവ മഹത്യ് അര്ണവമാരുതേ । ദൂരോഢോ വാരിപൂരേണ നിപതന്ന് ഇവ വാഡവേ
അവൻ വലിയ കടല്കാറ്റിൽ പുല്ലുപോലെ തള്ളപ്പെടുന്നു, വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ദൂരേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു, വാടവാഗ്നിയിൽ വീഴുന്നതുപോലെ.
അനന്തഗഗനേ ശ്വഭ്രേ ചക്രാവര്തേ പതന്ന് ഇവ । അദ്രിദ്യൂര്വീവിപര്യാസദശാമ് അനുഭവന് സ്ഥിതഃ
അവൻ അനന്തമായ ആകാശത്തിൽ, ആഴമുള്ള കുഴിയിൽ, ചക്രത്തിന്റെ ചുഴിയിൽ വീഴുന്നതുപോലെ, പർവതവും ഭൂമിയും മറിഞ്ഞുപോകുന്ന അവസ്ഥ അനുഭവിച്ച് നില്ക്കുന്നു.
പതന്ന് ഇവാനവരതം പ്രോത്പതന്ന് ഇവ വാഭിതഃ । ഘൂത്കാരാകര്ണനോദ്ഭ്രാന്തഃ പൂര്ണസര്വേന്ദ്രിയവ്രജഃ
അവൻ ഒരു പക്ഷേ തുടർച്ചയായി വീഴുന്നവനായി, അല്ലെങ്കിൽ എല്ലായിടത്തും കുതിച്ചുയരുന്നവനായി തോന്നുന്നു. മുഴുവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉണർവോടെ, വലിയ ശബ്ദം കേട്ട് ഭയപ്പെട്ടവനാണ്.
ക്രമാച് ഛ്യാമലതാം യാന്തി തസ്യ സര്വാര്ഥസംവിദഃ । യഥാസ്തങ്ഗച്ഛന്തി രവൌ മന്ദാലോകതയാ ദിശഃ
അവന്റെ എല്ലാ അറിവുകളും ക്രമേണ ഇരുണ്ടുപോകുന്നു, സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ ദിശകൾക്ക് പ്രകാശം ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ.
പൂര്വാപരം ന ജാനാതി സ്മൃതിസ് താനവമ് ആഗതാ । യഥാ പാശ്ചാത്യസന്ധ്യാന്തേ നഷ്ടാ ദൃഷ്ടിര് ദിഗഷ്ടകേ
സ്മൃതി ക്ഷയിച്ച അവൻ മുമ്പോ ശേഷമോ എന്താണെന്ന് അറിയുന്നില്ല; പടിഞ്ഞാറ് സന്ധ്യ അവസാനിക്കുമ്പോൾ കണ്ണിന് എട്ടു ദിശകളിലും ദൃശ്യം കാണാനാകാത്തതുപോലെ.
മനഃകല്പനസാമര്ഥ്യം ജഹാത്യ് അസ്യ വിമോഹിതഃ । അവിവേകേന തേനാസൌ മഹാമോഹേ നിമജ്ജതി
ഭ്രമിച്ച മനസ്സോടെ അവൻ ചിന്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുന്നു; വിവേകമില്ലായ്മ മൂലം വലിയ മായയിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.