യദ് യഥാ സ്ഫുരിതം ചിത്ത്വം തത് തഥാന്യത്മ ചിദ് ഭവേത് । സ്വയമ് ഏവാനിയമിതസ് തതസ് സ്യാന് നേഹ കിഞ്ചന
ചൈതന്യം എങ്ങനെയോ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുവോ, അതു അതേപോലെയേ മറ്റൊരു ആത്മാവായി തോന്നും. അതിന് സ്വതന്ത്രമായിരിക്കുന്നതിനാൽ, ഇവിടെ ഒന്നും സ്ഥിരമായതല്ല.
ന ച നാമ നകിഞ്ചിത്ത്വം യുജ്യതേ ചിത്സ്വരൂപിണഃ । ത്യക്ത്വാ സമസ്തസംസ്ഥാനം ഹി സംതിഷ്ഠതു വൈ കഥമ്
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന് 'ഒന്നുമില്ല' എന്ന ധാരണയൊന്നും അനുയോജ്യമല്ല; എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അത് എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും?
സര്ഗാദൌ സ്വയമ് ഏവാന്തശ് ചിദ് യഥാ കചിതാത്മനി । ഹിമാഗ്ന്യാദിതയാദ്യാപി സാ തഥാസ്തേ സ്വസത്തയാ
സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ തന്നെ, ചൈതന്യം അകത്തുതന്നെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു; അതുപോലെ തന്നെ, ഇപ്പോഴും അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തണുപ്പ്, തീ തുടങ്ങിയവയായി നിലനിൽക്കുന്നു.
തസ്മാത് സ്വസത്താസന്ത്യാഗസ് സതഃ കര്തും ന യുജ്യതേ । യദാ ചിദാദേസ് തേനേയം നിയതിര് ന വിനശ്യതി
അതുകൊണ്ട്, ഉള്ളവൻ തന്റെ സത്തയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; ചൈതന്യവും മറ്റും ഉണ്ടാകുന്നവരെ ഈ ക്രമം നശിക്കുകയില്ല.
യദ് യഥാ കചിതം യത്ര വ്യോമരൂപ്യ് അപി പാര്ഥിവമ് । സര്ഗാദൌ തസ്യ ചലിതുമ് അദ്യ യാവന് ന യുജ്യതേ
സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ എവിടെയോ എന്തെങ്കിലും ആകാശംപോലെയോ ഭൂമിപോലെയോ രൂപം കൊണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഇന്നുവരെ അതു അതിൽ നിന്ന് മാറാൻ കഴിയില്ല.
യാ യഥാ ചിത് പ്രകചിതാ പ്രതിപക്ഷവിദം വിനാ । ന സാ തതഃ പ്രചലതി വേദനാഭ്യാസതസ് സ്വയമ്
ഏതൊരുവിധത്തിൽ മനസ്സാക്ഷി പ്രകടമാവുകയാണോ, എതിര്പ്രതിബന്ധം ഇല്ലെങ്കിൽ, അതു സ്വയം അതിൽ നിന്ന് മാറാറില്ല; അനുഭവത്തിന്റെ ശീലത്താൽ അതു അതുപോലെ തന്നെ തുടരുന്നു.
ജഗദാദാവ് അനുത്പന്നം യച് ചേദമ് അനുഭൂയതേ । തത് സംവിദ്വ്യോമകചനം സ്വപ്നസ്ത്രീസുരതം യഥാ
ലോകത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഉത്ഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്തതാണെങ്കിലും, അനുഭവപ്പെടുന്ന ഈ അവസ്ഥ മനസ്സാക്ഷിയുടെ ആകാശരൂപമാണ്; സ്വപ്നത്തിലെ സ്ത്രീയുടെ ആനന്ദംപോലെയാണ് അതു.
അസത്യമ് ഏവ സത്യാഭം പ്രതിഭാനമ് ഇതി സ്ഥിതമ് । ഇതി സ്വഭാവസംവിത്തിര് ഇത്ഥം ഭൂതാനുഭൂതയഃ
അസത്യമായതും സത്യമായി തോന്നുന്ന പ്രതീതിയാണ് ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത്; അതാണ് സ്വഭാവജ്ഞാനം, ജീവികളുടെ അനുഭവങ്ങളും അതുപോലെയാണ്.
സര്ഗാദൌ യാ യഥാ രൂഢാ സംവിത്കചനസന്തതിഃ । സാദ്യാപി ചാലിതാന്യേന സ്ഥിതാ നിയതിര് ദൃശ്യതേ
സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ രൂപം കൊണ്ടിരുന്ന ആ മനസ്സിന്റെ പ്രവാഹം, മറ്റൊരുവന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ അലഞ്ഞാലും, ഇന്നും അതേപോലെ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്ന് കാണാം.
ഗൃഹീതവ്യോമതാസംവിച് ചിദ്വ്യോമ വ്യോമതാം ഗതമ് । ഗൃഹീതകാലതാസംവിച് ചിന്നഭഃ കാലതാം ഗതമ്
ആകാശത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുത്ത മനസ്സാക്ഷി ആകാശബോധമായി മാറുന്നു; കാലത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിച്ച മനസ്സാക്ഷി കാലബോധമായി മാറുന്നു.
ഗൃഹീതജലസംവിദ് ചിദ്വ്യോമ വാരി വ്യവസ്ഥിതമ് । സ്വപ്നേ തഥാ ഹി പുരുഷഃ പശ്യത്യ് ആത്മനി വാരിതാമ്
ജലത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുത്ത മനസ്സാക്ഷി ജലബോധമായി ആകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ മനുഷ്യൻ തനിക്കുള്ളിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
സ്വമരുത്സംവിദാ ഭാതി ഭവത്യ് ഏഷാ യഥാസ്ഥിതാ । ചിച്ചമത്കാരചാതുര്യമ് അസദ് ഏതത് സമൂഹതേ
തന്റെ തന്നെ വായുവിന്റെ ബോധത്താൽ ഇത് പ്രകാശിക്കുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഈ ചതുരത്വം അസത്യം സൃഷ്ടിച്ച് കാണിക്കുന്നു.
ഖത്വം മരുത്ത്വമ് ഉര്വീത്വമ് അപ്ത്വമ് അഗ്നിത്വമ് അപ്യ് അസത് । വേത്ത്യ് അന്തസ് സ്വപ്നസങ്കല്പധ്യാനേഷ്വ് ഇവ ചിതിസ് സ്വയമ്
ആകാശം, വായു, ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി ഇവയുടെ നിലകൾ യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് ആത്മാവിന് അകത്തുതന്നെ അറിയാം; സ്വപ്നങ്ങളിലും ഭാവനകളിലും ധ്യാനങ്ങളിലും അറിയുന്നതുപോലെ.
മരണാനന്തരം കര്മഫലാനുഭവനക്രമമ് । സര്വകര്മേഹശാന്ത്യര്ഥം ശ്രുതം ശ്രേയസ്കരം ശൃണു
മരണത്തിന് ശേഷം കര്മ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന ക്രമത്തെക്കുറിച്ച്, എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും ഇവിടെ അവസാനിപ്പിക്കാനായി ഉപദേശിക്കുന്ന ഉത്തമമായ ഉപദേശം കേൾക്കൂ.
രൂഢാദിസര്ഗേ നിയതിര് യൈകദ്വിത്രിചതുര്മിതാ । പുഷ്ട്യാദിഷ്വ് ആയുഷഃ പുംസാം തസ്യാഥ നിയതിം ശൃണു
സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ ഒരൊറ്റതോ, രണ്ടോ, മൂന്നോ, നാലോ വിധത്തിലുള്ള നിശ്ചിതക്രമം ഉണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ പോഷണം മുതലായവയിൽ ജീവികളുടെ ആയുസ്സിന്റെ ക്രമത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശുദ്ധ്യശുദ്ധീ സ്വകര്മണാമ് । ഊനത്വേ ചാധികത്വേ ച നൃണാം കാരണമ് ആയുഷഃ
സ്ഥലം, കാലം, പ്രവർത്തി, വസ്തു എന്നിവയുടെ ശുദ്ധിയും അശുദ്ധിയും, ഓരോരുത്തരുടെ സ്വന്തം കര്മ്മങ്ങളും, മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സിന്റെ കുറവും കൂടുതലും ഉണ്ടാകാനുള്ള കാരണം ഇതാണ്.
സ്വകര്മധര്മേ ഹ്രസതി ഹ്രസത്യ് ആയുര് നൃണാമ് ഇഹ । വൃദ്ധേ വൃദ്ധിമ് ഉപായാതി സമമ് ഏവ ഭവേത് സമേ
സ്വന്തം കര്ത്തവ്യം കുറയുമ്പോള് മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സും കുറയുന്നു; അതു വര്ധിക്കുമ്പോള് ആയുസ്സും വര്ധിക്കുന്നു; അതു സ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോള് ആയുസ്സും അതുപോലെ തന്നെ നിലനില്ക്കുന്നു.
ബാലമൃത്യുപ്രദൈര് ബാലോ യുവാ യൌവനമൃത്യുദൈഃ । വൃദ്ധമൃത്യുപ്രദൈര് വൃദ്ധഃ കര്മഭിര് മൃതിമ് ഋച്ഛതി
കുട്ടികള് ബാല്യത്തില് മരണം വരുത്തുന്ന കര്മ്മങ്ങള് മൂലം മരിക്കുന്നു; യുവാക്കള് യൗവനത്തില് മരണം വരുത്തുന്ന കര്മ്മങ്ങള് മൂലം മരിക്കുന്നു; വയോധികര് വയസ്സില് മരണം വരുത്തുന്ന കര്മ്മങ്ങള് മൂലം മരിക്കുന്നു.
യോ യഥാ ശാസ്ത്രമ് ആരബ്ധം സ്വധര്മമ് അനുതിഷ്ഠതി । ഭാജനം ഭവതി ശ്രീമാന് സ യഥാശാസ്ത്രമ് ആയുഷഃ
ആള് ശാസ്ത്രം പറഞ്ഞതുപോലെ സ്വന്തം കര്ത്തവ്യം നിര്വഹിച്ചാല് അവന് ശാസ്ത്രം പ്രകാരം ഐശ്വര്യവും ആയുസ്സും ലഭിക്കുന്നവനാകും.
ഏവം കര്മാനുസാരേണ ജന്തുര് അന്ത്യാം ദശാമ് ഇതഃ । ഭവത്യ് അസ്തങ്ഗതവചോ ദൃങ്മര്മച്ഛേദിവേദനഃ
ഇങ്ങനെ കര്മ്മത്തിന്റെ അനുസരണത്തില് ജീവി ഇവിടെ നിന്നു അവസാന അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു; വാക്ക് മൌനം, കാഴ്ച മങ്ങല്, ശരീരത്തിലെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങളില് വേദന—ഇവയൊക്കെയായി.
മരണം മേ സമാസേന കഥയേന്ദുസമാനനേ । കിം സുഖം മരണം കിം വാ ദുഃഖം മൃത്വാ ച കിം ഭവേത്
ചന്ദ്രനുപമമായ മുഖമുള്ളവളേ, മരണത്തെ കുറിച്ച് എനിക്ക് സംക്ഷിപ്തമായി പറയൂ. മരണം എപ്പോഴാണ് സുഖകരമായത്, എപ്പോഴാണ് ദു:ഖകരമായത്, മരിച്ചശേഷം എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?
ത്രിവിധാഃ പുരുഷാസ് സന്തി ദേഹസ്യാന്തേ മുമൂര്ഷവഃ । മൂര്ഖോ ഽഥ ധാരണാഭ്യാസീ യുക്തിമാന് പുരുഷസ് തഥാ
ദേഹത്തിന്റെ അവസാനം മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് മൂന്നു തരമുണ്ട്: അജ്ഞാനികൾ, ഏകാഗ്രതയുടെ അഭ്യാസികൾ, വിവേകമുള്ളവർ.
അഭ്യസ്യ ധാരണാശ് ചേഷ്ടാ ദേഹം ത്യക്ത്വാ യഥാസുഖമ് । പ്രയാതി ധാരണാഭ്യാസീ യുക്തിയുക്തസ് തഥൈവ ച
ഏകാഗ്രത അഭ്യസിച്ചവനും വിവേകമുള്ളവനും ദേഹം വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെ പോകുന്നു.
ധാരണാ യസ്യ നാഭ്യാസം പ്രാപ്താ നൈവ സ മുക്തിഭാക് । മൂര്ഖസ് സ്വമൃതികാലേ ഽസൌ ദുഃഖമ് ഏത്യ് അവശാശയഃ
ഏകാഗ്രതയുടെ അഭ്യാസം നേടാത്തവന് മോക്ഷം ലഭിക്കില്ല; അജ്ഞാനി തന്റെ മരണസമയത്ത് നിർഭാഗ്യവും നിരാശയും അനുഭവിക്കുന്നു.
വാസനാവേശവൈവശ്യം ഭാവയന് വിഷയാശയഃ । ദീനതാം പരമാമ് ഏതി പരിലൂനമ് ഇവാമ്ബുജമ്
വാസനകളുടെ ബലത്തിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തി വളർത്തുമ്പോൾ, ആൾ അതീവ ദുഃഖത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു, ഉണർന്നുപോയ താമരപൂവ് പോലെ.
അശാസ്ത്രസംസ്കൃതമതിര് അസജ്ജനപരായണഃ । മൃതാവ് അനുഭവത്യ് അന്തര് ദാഹമ് അഗ്നാവ് ഇവ ച്യുതഃ
ശാസ്ത്രജ്ഞാനമില്ലാത്ത മനസ്സും ദുഷ്സംഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവനും മരണസമയത്ത് അകത്തുനിന്ന് കത്തുന്ന വേദന അനുഭവിക്കുന്നു, തീയിൽ വീണതുപോലെ.
യദാ ഘര്ഘരകണ്ഠത്വം വൈരൂപ്യം ദൃഷ്ടിവര്ണജമ് । ഗച്ഛത്യ് ഏഷ വിനാശാത്മാ തദാ ഭവതി ദീനധീഃ
കണ്ഠം കഠിനമാകുകയും കാഴ്ച മങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഈ ക്ഷയാവസ്ഥ മനസ്സിൽ ദുർബലതയും ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
പരമശ്യാമലാലോകോ ദിവാഭ്യുദിതരാത്രികഃ । ഭ്രമദ്ദിങ്മണ്ഡലാഭോഗോ ഘനമേചകിതാമ്ബരഃ
അവന്റെ രൂപം പൂർണ്ണമായും ഇരുണ്ടതാകുന്നു, പകലിൽ തന്നെ രാത്രിയായതുപോലെ; അവന്റെ ശരീരം ദിശയില്ലാതെ ഭ്രമിച്ചുനടക്കുന്നു, കനലുകൂടിയ മേഘങ്ങൾപോലുള്ള ഇരുണ്ട ആകാശത്തിൽ.
മര്മവ്യഥാവിധുരിതഃ പ്രഭ്രമദ്വൃക്ഷമണ്ഡലഃ । ആകാശീഭൂതവസുധോ വസുധീഭൂതഖാന്തരഃ
മർമ്മവേദനകൊണ്ട് വേദനിച്ചു, കണ്ണുകൾ മരങ്ങൾക്കിടയിൽ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു; ഭൂമി ആകാശമായി തോന്നുന്നു, ആകാശം ഭൂമിയായി കാണുന്നു.
പരിവൃത്തകകുപ്ചക്ര ഉഹ്യമാന ഇവാര്ണവേ । നീയമാന ഇവാകാശേ ഘനനിദ്രോന്മുഖാശയഃ
കിണറിന്റെ ചക്രം പോലെ തിരിഞ്ഞു, സമുദ്രത്തിൽ തള്ളപ്പെടുന്നതുപോലെയും ആകാശത്തിലേക്ക് വലിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെയും അനുഭവിക്കുന്നു; മനസ്സ് കനത്ത മേഘങ്ങളുടെ ഉറക്കത്തിലേക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.