അവ്യുത്പന്നസ്യ കനകേ കാനകേ കടകേ യഥാ । കടകജ്ഞപ്തിര് ഏവാസ്തി ന മനാഗ് അപി ഹേമധീഃ
സ്വര്ണ്ണം തിരിച്ചറിയാത്തവന് ഒരു സ്വര്ണ്ണക്കടകം കണ്ടാല്, അവന് അതിനെ കടകമായിട്ടാണ് മാത്രം കാണുക, സ്വര്ണ്ണം എന്ന ധാരണയോ ബോധമോ അവനില് ഉണ്ടാകില്ല.
യഥാജ്ഞസ്യ പുരാഗാരനഗനാഗേന്ദ്രകല്പനാ । ഇയം ദൃശ്യദൃഗ് ഏവാസ്തി ന ത്വ് അന്യാ പരമാര്ഥദൃക്
അജ്ഞാനിക്ക് ഒരു നഗരം, മല, കൊട്ടാരം എന്നിവ കണ്ടാല് അവന് അവയുടെ പുറംരൂപം മാത്രമേ കാണാനാവൂ, യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം അവന് ഗ്രഹിക്കില്ല. ലോകത്തെ കാണുന്നതും ഇതുപോലെയാണ്.
യഥാ നഭസി മുക്താലീപിഞ്ഛകേശോണ്ഡുകാദയഃ । അസത്യാസ് സത്യതാം യാതാ തഥേദം ദുര്ദൃശാം ജഗത്
ആകാശത്ത് മുത്തുമാലകളും മയില്പീളികളും പന്തുകളും പ്രത്യക്ഷത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്ത ഈ ലോകവും സത്യമായതായി തോന്നുന്നു.
ദീര്ഘസ്വപ്നമ് ഇദമ് വിശ്വം വിദ്ധ്യ് അഹന്താദിസംയുതമ് । അത്രാന്യേ സ്വപ്നപുരുഷാ യഥാ സത്യാസ് തഥാ ശൃണു
ഈ വിശ്വം 'ഞാൻ' എന്നതുപോലുള്ള ഭാവനകളോടെ ചേർന്ന ഒരു നീണ്ട സ്വപ്നമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഈ സ്വപ്നലോകത്ത്, സ്വപ്നപുരുഷന്മാർ സത്യമായവരെന്നപോലെ തോന്നുന്നു — അതെങ്ങനെ എന്നത് കേൾക്കൂ.
അസ്തി സര്വഗതം ശാന്തം പരമാര്ഥഘനം ശുചി । അചേത്യചിന്മാത്രവപുഃ പരമാകാശമ് ആതതമ്
എവിടെയും വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന, സമാധാനവും വിശുദ്ധിയും നിറഞ്ഞ, പരമാർത്ഥം മാത്രം നിറഞ്ഞ, ചിന്തകളാൽ സ്പർശിക്കപ്പെടാത്ത, ബോധം മാത്രം ഉള്ള മഹാവ്യോമം ഉണ്ട്.
തത് സര്വഗം സര്വശക്തി സര്വം സര്വാത്മകം സ്വയമ് । യത്ര യത്ര യഥോദേതി തഥാസ്തേ തത്ര തത്ര വൈ
എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതും, എല്ലാ ശക്തിയും ഉള്ളതും, എല്ലാം തന്നെയും, എല്ലായിടത്തിലും എല്ലായ്പോഴും എങ്ങനെയുണ്ടാകുന്നുവോ അതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തേന സ്വപ്നപുരേ ദ്രഷ്ടാ യാന് വേത്തി പുരവാസിനഃ । നരാന് ഇതി നരാ ഏവ ക്ഷണാത് തസ്യ ഭവന്തി തേ
സ്വപ്നനഗരിയില് സ്വപ്നം കാണുന്നവന് അവിടത്തെ ജനങ്ങളെ കാണുന്നു. അവരെ മനുഷ്യരാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുമ്പോള്, ഉടനേ അവര് മനുഷ്യരായി മാറുന്നു.
യദ് ദ്രഷ്ടുശ് ചിത്സ്വരൂപം തത് സ്വപ്നാകാശാന്തരസ്ഥിതമ് । സ്വപ്നാകാശചിതാഹം ഹി നരോ ഽനേനേതി ഭാവിതമ്
സ്വപ്നം കാണുന്നവന്റെ ചൈതന്യസ്വഭാവം സ്വപ്നത്തിലെ ആന്തരികാകാശത്തില് നിലകൊള്ളുന്നു. 'ഞാന് ഈ സ്വപ്നാകാശചൈതന്യമാണ്, ഞാന് മനുഷ്യനാണ്' എന്ന് ചിന്തിക്കുമ്പോള് അങ്ങനെ തന്നെ അവന് കരുതുന്നു.
ചിത്പക്ഷതൈക്യവശതോ നരതൈവാവബുധ്യതേ । ആത്മന്യ് അതോ ദിഗ്ദ്വയേന ദ്വയോര് അപ്യ് ഏതി സത്യതാ
ചൈതന്യവും ഭാവനയും ഒന്നായതിനാല് മനുഷ്യനെന്ന അവസ്ഥ അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആത്മാവില് ഇരുവശത്തും സത്യത്വം ലഭിക്കുന്നു.
സ്വപ്നേ തേ സ്വപ്നപുരുഷാ ന സത്യാസ് സ്യുര് മുനേ യദാ । വദ തത് കോ ഭവേദ് ദോഷോ മായാമാത്രശരീരിണി
മഹർഷേ, സ്വപ്നത്തിലെ ആ മനുഷ്യര് യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെങ്കിൽ, മായാമാത്രമായ ശരീരമുള്ളവനിൽ എന്ത് ദോഷമുണ്ടാകും എന്ന് പറയൂ.
സ്വപ്നേ ഽന്യപുരവാസ്തവ്യാ വസ്തുതസ് സത്യരൂപിണഃ । പ്രമാണമ് അത്ര ശൃണു മേ പ്രത്യക്ഷം നാമ നേതരത്
സ്വപ്നത്തിൽ മറ്റൊരു നഗരത്തിൽ താമസിക്കുന്നവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യമായ രൂപങ്ങൾ മാത്രമാണ്. എന്നാൽ അവരെ സത്യമായവരായി കാണുന്നു. ഇതിൽ യഥാർത്ഥം എന്താണെന്ന് ഞാൻ പറയാം—നമുക്ക് നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നതാണ് സത്യമായത്, മറ്റൊന്നുമല്ല.
സര്ഗാദാവ് ആത്മഭൂര് ഭാതി സ്വപ്നാഭോ ഽനുഭവാത്മകഃ । തത്സങ്കല്പകലാ വിശ്വമ് ഏവം സ്വപ്നാഭമ് ഏവ തത്
സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ സ്വയം ജനിച്ച ആത്മാവ് സ്വപ്നംപോലെയുള്ള അനുഭവസ്വഭാവത്തോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിന്റെ ചിന്തയുടെ കല്പനയാണ് ഈ ലോകം, അതിനാൽ ഈ ലോകവും സ്വപ്നംപോലെയാണ്.
ഏവം വിശ്വമ് ഇദം സ്വപ്നസ് തത്ര സത്യം ഭവാന് മമ । യഥൈവ ത്വം തഥൈവാന്യേ സ്വപ്നേ സ്വപ്നം തഥാ നൃണാമ്
ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം സ്വപ്നംപോലെയാണ്. അതിൽ നീ എന്നോട് സത്യമായവനാണ്, അതുപോലെ സ്വപ്നത്തിൽ മറ്റു ആളുകളും സത്യമായവരായി തോന്നുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, ഓരോരുത്തർക്കും സ്വപ്നത്തിനുള്ളിൽ സ്വപ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
സ്വപ്നേ നഗരവാസ്തവ്യാസ് സത്യാ ന സ്യുര് ഇമേ യദി । തദ് ഇഹാപി തദാകാരേ ന സത്യം മേ ഭവാന് അപി
സ്വപ്നത്തിൽ നഗരത്തിൽ താമസിക്കുന്നവർ സത്യമായവരല്ലെങ്കിൽ, അതുപോലെ ഈ ലോകവും അതേ രൂപത്തിലുള്ളതായതിനാൽ, നീയും എന്നോട് സത്യമായവനല്ല.
യഥാഹം തവ സത്യാത്മാ സത്യമ് ഏവം ഭവാന് മമ । സ്വപ്നോപലമ്ഭേ സംസാരേ മിഥസ് സിദ്ധ്യൈ പ്രഥേദൃശീ
ഞാൻ നിനക്കു എത്രയോ സത്യമായിരിക്കുന്നു, അതുപോലെ നീയും എനിക്ക് സത്യമായിരിക്കുന്നു. സ്വപ്നാനുഭവത്തിലും ഈ ലോകജീവിതത്തിലും നമ്മളിൽ ഒരാളുടെ സത്യത മറ്റൊരാളിലും അങ്ങനെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.
സംസാരവിപുലേ സ്വപ്നേ യഥാ സത്യമ് അഹം തവ । തഥാ ത്വമ് അപി മേ സത്യം സര്വസ്വപ്നേഷ്വ് ഇതി ക്രമഃ
ഈ വിശാലമായ ലോകസ്വപ്നത്തിൽ ഞാൻ നിനക്കു സത്യമായിരിക്കുന്നു പോലെ, നീയും എനിക്ക് സത്യമായിരിക്കുന്നു. എല്ലാ സ്വപ്നങ്ങളിലും ഇതാണ് ക്രമം.
സ്വപ്നദ്രഷ്ടരി നിര്നിദ്രേ തദ് ദൃഷ്ടം സ്വപ്നപത്തനമ് । സദ്രൂപത്വാത് തഥൈവാസ്തേ മമൈവം ഭഗവന് മതിഃ
ഉറക്കം ഇല്ലാത്ത സ്വപ്നദർശകനു സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട നഗരവും അതിന്റെ സത്യസ്വഭാവം കൊണ്ടു നിലനിൽക്കുന്നു. ഭഗവാനേ, ഇതാണ് എന്റെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്.
ഏവമ് ഏതത് തഥൈവാസ്തേ സത്യത്വാത് സ്വപ്നപത്തനമ് । സ്വപ്നദ്രഷ്ടരി നിര്നിദ്രേ ഽപ്യ് ആകാശവിഷദാകൃതിഃ
അതെ, അതു തന്നെയാണ്. സ്വപ്നനഗരം സത്യമായതിനാൽ, ഉറക്കം ഇല്ലാത്ത സ്വപ്നദർശകനിലും ആകാശംപോലെ തെളിഞ്ഞ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ഏതദ് ആസ്താമ് ഇദം താവദ് യജ് ജാഗ്രദ് ഇതി മന്യസേ । വിദ്ധി തത് സ്വപ്നമ് ഏവാന്തര് ദേശകാലാദ്യപൂരകമ്
ഇത് എങ്ങനെ വേണമെങ്കിലും ഇരിക്കട്ടെ; നീ ജാഗ്രതയെന്നു കരുതുന്നതും, ദേശവും കാലവും മുതലായവയോടെ ഉള്ളിലെ ഒരു സ്വപ്നം മാത്രമാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
ഏവം സര്വമ് ഇദം ഭാതി ന സത്യം സത്യവത് സ്ഥിതമ് । രഞ്ജയത്യ് അപി മിഥ്യൈവ സ്വപ്നസ്ത്രീസുരതോപമമ്
ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം എല്ലാം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു, പക്ഷേ അതു യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യമല്ല, സത്യമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. അതു കപടമായ ആകർഷണമാണ്, സ്വപ്നത്തിലെ സ്ത്രീസുഖംപോലെ.
സര്വത്ര വര്തതേ സര്വം ദേഹസ്യാന്തര് ബഹിസ് തഥാ । യത് തു വേത്തി യഥാ സംവിത് തത് തഥാശ്വ് ഏവ പശ്യതി
എല്ലാം എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു, ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും. എന്നാൽ ആരുടെ ബോധം എങ്ങനെ അറിയുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ അവൻ അതിനെ കാണുന്നു.
യത് കോശേ വിദ്യതേ ദ്രവ്യം തദ് ദൃഷ്ട്വാ ലഭ്യതേ യഥാ । തഥാസ്തി സര്വം ചിദ്വ്യോമ്നി ലഭ്യതേ യത് പ്രചേത്യതേ
ഏത് പാത്രത്തിനുള്ളിൽ എന്ത് വസ്തുവുണ്ടോ, അതിൽ നോക്കിയാൽ അതു കിട്ടുന്നതുപോലെ, ബോധത്തിന്റെ ആകാശത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നതെന്താണോ, അതു അവിടെ ലഭ്യമാണ്.
അനന്തരമ് ഉവാചേദം ദേവീ ജ്ഞപ്തിര് വിദൂരഥമ് । കൃത്വാ ബോധാമൃതാസേകൈര് വിവേകാങ്കുരസുന്ദരമ്
അതിനുശേഷം ജ്ഞാനദേവി വിദ്യൂരഥനോടു സംസാരിച്ചു. അവളുടെ വാക്കുകൾ ഉണരലിന്റെ അമൃതംപോലെയും വിവേകത്തിന്റെ പുതുപ്പിച്ചിരിപ്പോലെയും മനോഹരമായിരുന്നു.
തദ് ഏവമ് ഏഷ രാജംസ് ത്വം ലീലാര്ഥമ് ഉപവര്ണിതഃ । സ്വസ്തി തേ ഽസ്തു ഗമിഷ്യാവോ ദൃഷ്ടാ ദൃഷ്ടാന്തദൃഷ്ടയഃ
രാജാവേ, ഇതെല്ലാം വിനോദത്തിനായി നിന്നെക്കുറിച്ച് വിവരിച്ചു. നിനക്കു ശുഭം നേരുന്നു. കാണേണ്ടതെല്ലാം കണ്ടു ഞങ്ങൾ യാത്രയാകുന്നു.
ഇതി പ്രോക്തം സരസ്വത്യാ ഗിരാ മധുരവര്ണയാ । ഉവാച വചനം ധീമാന് ഭൂമിപാലോ വിദൂരഥഃ
സരസ്വതിദേവി ഇങ്ങനെ മധുരമായി പറഞ്ഞപ്പോൾ, ധീരനായ രാജാവ് വിദ്യൂരഥൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
മമാപി ദര്ശനം ദേവി മോഘം ഭവതി നാര്ഥിനി । മഹാഫലപ്രദായാസ് തു കഥം തവ ഭവിഷ്യതി
ദേവി, എനിക്ക് ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ നിങ്ങളെ കാണുന്നതും ഫലമില്ലാതെയാകുന്നു. എന്നാൽ മഹാഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം എങ്ങനെ അപ്രയോജനകരമാകുമെന്നു പറയൂ.
അഹം ദേഹം സമുത്സൃജ്യ ലോകാന്തരമ് ഇതഃ പരമ് । നിജമ് ആയാമി ഹേ ദേവി സ്വപ്നാത് സ്വപ്നാന്തരം യഥാ
ദേവി, ഞാൻ ഈ ശരീരം വിട്ട് മറ്റൊരു ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഒരുവൻ ഒരു സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു സ്വപ്നത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ, ഞാൻ എന്റെ സ്വസ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
അത്രാദിശാശു മാം മാതഃ പ്രപന്നം ശരണാഗതമ് । ഭക്തേ ഽവഹേലാ വരദേ മഹതാം ന വിരാജതേ
അമ്മേ, ഇവിടെ തന്നെ ഞാൻ ആശ്രയം തേടുന്നു; ഭക്തനായി അഭയം പ്രാപിക്കുന്നവനെ അവഗണിക്കരുത്, വരദായിനിയായ നീ മഹാന്മാരെപ്പോലെ ഒരിക്കലും അഭയം തേടുന്നവരെ നിരസിക്കാറില്ല.
യം പ്രദേശമ് അഹമ് യാമി തമ് ഏവായാത്വ് അയം മമ । മന്ത്രീ കുമാരീ ചൈവേയം ബാലേതി കുരു മേ ദയാമ്
ഞാൻ എവിടെയേക്കെങ്കിലും പോകുമ്പോൾ, എന്റെ മന്ത്രിയും ഈ ബാലവയസ്സുള്ള രാജകുമാരിയും എന്നോടൊപ്പം വരണം; ദയവായി എന്നോട് കരുണ കാണിക്കണം.
ആഗച്ഛ രാജ്യമ് ഉചിതാങ്ഗവിചാരചാരു പ്രാഗ്ജന്മമണ്ഡലവരേ കുരു നിര്വിശങ്കമ് । അസ്മാഭിര് അര്ഥിജനകാമനിരാകൃതിര് ഹി ദൃഷ്ടാ ന കാചന കദാചിദ് അപീതി വിദ്ധി
വരൂ, മുൻജന്മത്തിലെ യോഗ്യതയോടും മനോഹാരിതയോടും കൂടി ഈ രാജ്യം ഭരിക്കൂ; ഭയമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കൂ. സഹായം തേടുന്നവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിരസിക്കുന്നവരെ ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കൂ.