സമസ്തസദ്മസു ക്ഷീണമാക്ഷികാക്ഷിപ്തമക്ഷികമ് । ഫുല്ലാശോകദ്രുമോദ്ദ്യോതകൃതലാക്ഷികമന്ദിരമ്
എല്ലാ വീടുകളിലും തേന്കൂട്ടുകള് കുറയുകയും, തേന്പുഴുക്കള് അകറ്റപ്പെടുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, പൂത്ത അശോകവൃക്ഷങ്ങള് കൊണ്ട് അണിഞ്ഞു കത്തുന്ന മന്ദിരങ്ങള് ചുവന്ന കണികകളുടെ ഭംഗി പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ശീകരാസാരമരുതാ നിത്യാര്ദ്രവികചദ്ദ്രുമമ് । കദമ്ബമുകുലപ്രോതസപ്തച്ഛദച്ഛദോത്കരമ്
തണുത്ത മഞ്ഞുതുള്ളികള് നിറഞ്ഞ കാറ്റ് പതിവായി വീശുന്നതിനാല് വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഇലകള് എല്ലാം എപ്പോഴും ഈരപ്പം നിറഞ്ഞതും പച്ചപ്പും ആണ്. കദംബം പൂക്കളും സപ്തച്ഛദം എന്ന ഏഴു ഇലകളുള്ള വൃക്ഷത്തിന്റെ ഇലകള് കൂട്ടമായി തഴച്ചു നില്ക്കുന്നു.
വൃതിവ്രാതലതാഫുല്ലകേതകോത്കരമാലിനമ് । ബൃഹത്പ്രണാലീപടലീരണദ്രുടരുടാരവമ്
പൂത്ത കേതകപ്പൂക്കള് വളര്ന്ന തണ്ടുകള്ക്കൊപ്പം ചുറ്റിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. വിശാലമായ ഇലകളുടെ തണലില് പക്ഷികളുടെ ഗാനം മുഴങ്ങുന്നു.
വാതായനഗുഹാനിര്യത്സൌധവിശ്രാന്തവാരിദമ് । പൂര്ണപുഷ്കരിണീപങ്ക്തിപൂതരാജപഥാന്തരമ്
ജാലകങ്ങളിലൂടെയും അകത്തുള്ള മുറികളിലൂടെയും തണുത്ത കാറ്റ് ഒഴുകുന്നു. നിറഞ്ഞ താമരക്കുളങ്ങള് നിരന്നിരിയ്ക്കുന്ന രാജപഥങ്ങള് അതിനാല് ശുദ്ധവും മനോഹരവുമാണ്.
നീരന്ധ്രവിടപച്ഛായാശീതലാമലശാദ്വലമ് । സര്വപുഷ്പാസ്രവദ്ബിന്ദുപ്രതിബിമ്ബിതതാരകമ്
അടരുന്ന ഇലകളുടെ തണലിൽ, ശീതളവും നിർമ്മലവുമായ പുതിയ പുല്ലുകൊണ്ട് നിറഞ്ഞതും, ഓരോ പുഷ്പവും തുള്ളി തുള്ളിയായി വീണു നക്ഷത്രങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഒരു സ്ഥലം.
അനാരതപതത്പുഷ്പഹിമവര്ഷസിതാലയമ് । വിചിത്രമഞ്ജരീപുഷ്പപത്ത്രപല്വലപാദപമ്
എപ്പോഴും പുഷ്പങ്ങളും ഹിമവും മഴപെയ്യുന്നപോലെ തണുപ്പും, അത്ഭുതകരമായ കുതിരകളാൽ, ഇലകളാൽ, താമരകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു വാസസ്ഥലം.
ഗൃഹകക്ഷ്യാന്തരാലീനമേഘഗുപ്തചിരണ്ടികമ് । സൌധസ്ഥമേഘവിദ്യുദ്ഭിര് അനാദേയപ്രദീപകമ്
വീട്ടിന്റെ അകത്തളങ്ങൾപോലുള്ള ഇടവഴികളും, മേഘങ്ങൾ മറച്ച പഴയ കോണുകളും, മേഘങ്ങളിലെ മിന്നലാൽ പ്രകാശം ലഭിക്കുന്നതും, വേറൊരു വിളക്കിന്റെ ആവശ്യമില്ലാത്തതുമായ ഒരു ഭവനം.
കന്ദരാനിലഝാങ്കാരഘനഘുങ്ഘുമമണ്ഡപമ് । ചരച്ചകോരഹാരീതഹരിണീഹാരിമന്ദിരമ്
കണ്ടരകളിലൂടെ കാറ്റ് മുഴങ്ങുന്ന ഗംഭീരമായ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന മണ്ഡപം, സഞ്ചരിക്കുന്ന ചകോരപ്പക്ഷികളും തത്തകളും മാൻമാരും ചേർന്ന് ഹാരങ്ങൾ പോലെ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു രാജമന്ദിരം.
ഉന്നിദ്രകന്ദലോദ്വാന്തമാംസലാമോദമന്ഥരൈഃ । മരുദ്ഭിര് മന്ദമ് ആദാതുമ് ആരബ്ധൈര് ലോലപല്ലവമ്
പൊതിഞ്ഞ മണ്ണിന്റെയും ഇളം കൊമ്പുകളുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ കാറ്റ് മന്ദമായി വീശുമ്പോൾ, അതിന്റെ സ്പർശത്തിൽ കളിയോടെ വിറയുന്ന ഇലകൾ നന്നായി ആടിത്തുടങ്ങുന്നു.
ലാവകാലാപലീലായാമ് ആലീനലലനാകുലമ് । കോകകോകിലകാകോലകോലാഹലസമാകുലമ്
ലാവകപ്പക്ഷികളും തേനീച്ചകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും കളിയോടെ കൂടിച്ചേരുന്നിടം; കുയിലുകളും മറ്റുപക്ഷികളും ചേർന്ന് ഉല്ലാസത്തോടെ പാടുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്നു.
സാലതാലീതമാലാഢ്യനീലപല്വലമാലിതമ് । വലീവലയവിന്യാസവിലാസവലിതധ്രുവമ്
ശാല, താളി, തമാല തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കാട്ടുകളും നീല കമലങ്ങൾ വിരിയുന്ന കായലുകളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയതും, വളഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദികൾ അതിന്റെ കരകളിൽ മനോഹരമായ പടർപ്പുകൾ വരയ്ക്കുന്നതുമാണ് ആ പ്രദേശം.
ആലോലപല്ലവലതാവലിതാലയാനാമ് ഉത്ഫുല്ലകന്ദലസിലിന്ധ്രസുഗന്ധിതാനാമ് । സാരാവവാരിവലനാകുലഗോകുലാനാമ് ആനീലഷഷ്പകുസുമസ്ഥലശോഭിതാനാമ്
ആടുന്ന ഇലകളും തളിർവള്ളികളും നിറഞ്ഞ വീടുകൾക്ക് ചുറ്റും വിരിയുന്ന ഇളം തളികളും കമലത്തണ്ടുകളുടെ സുഗന്ധവും പരക്കുന്നു; അമൃതം നിറഞ്ഞ വെള്ളത്തിൽ ചുറ്റുമടങ്ങുന്ന പശുക്കൂട്ടങ്ങൾ, കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന ഇളം പൂക്കൾ നിലം അലങ്കരിക്കുന്നു.
തീരദ്രുമപ്രകരഗുപ്തസരിദ്രയാണാമ് നീരന്ധ്രപുഷ്പിതലതോഗ്രവിതാനകാനാമ് । ഉദ്യാനകുന്ദമകരന്ദസുഗന്ധിതാനാമ് ഗന്ധാന്ധഷട്പദകുലാന്തരിതാമ്ബുദാനാമ്
പുണ്യവൃക്ഷങ്ങളുടെ കാനനങ്ങളിൽ മറഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദികൾ, വിടരാതെ പുഷ്പിച്ച തളികൾ കൂപ്പായമാകുന്ന കാനങ്ങൾ, കുന്ദപൂക്കളുടെ മധുരസാന്ദ്രമായ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ തോട്ടങ്ങൾ, അതിന്റെ വാസനയിൽ മയങ്ങി കൂട്ടമായി പറക്കുന്ന തേൻചീറ്റകൾ മേഘങ്ങളെ പോലും മറയ്ക്കുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ—
സൌന്ദര്യതര്ജിതപുരന്ദരമന്ദിരാണാമ് രാജീവരാജിരജസാരുണിതാമ്ബരാണാമ് । രംഹോവഹദ്ഗിരിനദീരവഘര്ഘരാണാമ് കുന്ദാവദാതജലദദ്യുതിഭാസുരാണാമ്
ഇന്ദ്രന്റെ ആലയം പോലും മങ്ങിപ്പോകുന്ന സൗന്ദര്യമുള്ള കൊട്ടാരങ്ങൾ, താമരപ്പൂക്കളുടെ പൊടിയിൽ ആകാശം ചുവപ്പായി തിളങ്ങുന്നു, മലനദികളുടെ ഗംഭീരമായ ഗർജ്ജനം സന്തോഷത്തോടെ മുഴങ്ങുന്നു, കുന്ദപൂവിന്റെ വെളിച്ചംപോലുള്ള മേഘങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു—
സൌധസ്ഥലോല്ലസിതപുഷ്പലതാലയാനാം ലീലാവിലോലകലകണ്ഠവിഹങ്ഗമാനാമ് । ഉല്ലാസികൌസുമദലാസ്തരണസ്ഥയൂനാമ് ആപാദമ് ആവലിതമാല്യവിലാസിനീനാമ്
മുകളിലങ്ങാടുകളിൽ പുഷ്പിതമായ തളികൾ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു, കളിയോടെ കൂക്കുകൾ അങ്ങിങ്ങ് സഞ്ചരിക്കുന്നു, പുതുപ്പൂക്കളിൽ വിരിഞ്ഞ കിടക്കകളിൽ യുവതികൾ തല മുതൽ കാലുവരെ മാലകൾ അണിഞ്ഞ് സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിക്കുന്നു—
സര്വം തു സുന്ദരനവാങ്കുരദന്തുരാണാമ് ഹേലോല്ലസദ്വനലതാകുലമാര്ഗഗാണാമ് । സഞ്ജാതകോമലലതോപലസങ്കുലാനാമ് വര്ഷത്പയോദപടസംവലിതാലയാണാമ്
എല്ലാം പുതുതായി വിരിഞ്ഞ മുളകളാൽ മനോഹരമായി മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കളിയോടെ വളർന്ന തളികൾക്കിടയിലൂടെ പാതകൾ കറങ്ങി പോകുന്നു, മൃദുലമായ ഇളം ഇലകൾ കൂട്ടമായി നിറയുന്നു, മഴമേഘങ്ങളുടെ മറയിൽ വീടുകൾ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—
നീഹാരഹാരിഹരിതസ്ഥലവിസ്തൃതാനാമ് സൌധസ്ഥമേഘതഡിദാകുലിതാങ്ഗനാനാമ് । നീലോത്പലോല്ലസിതസൌരഭസുന്ദരാണാമ് ഹുങ്കാരഹാരിഹരിതോന്മുഖഗോകുലാനാമ്
മഞ്ഞ് അകറ്റുന്ന പച്ചപ്പിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഭൂമി, മേഘങ്ങളിൽ ഇടിയെന്നപോലെ അലങ്കരിച്ച സ്ത്രീകൾ നിറഞ്ഞ മാളികമുകളുകൾ, പൂത്ത നീലതാമരകളുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ വായു, തണുത്ത കാറ്റിൽ മുഖം ഉയർത്തി നിൽക്കുന്ന പശുക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും അവിടെ കാണാം.
വിധ്വസ്തമുഗ്ധമൃഗശാവഗൃഹാങ്ഗനാനാമ് ഉന്മത്തബര്ഹിഗണശീകരനിര്ഝരാണാമ് । സൌഗന്ധ്യമത്തപവനാഹൃതസൌരഭാനാമ് വപ്രൌഷധിജ്വലനവിസ്മൃതദീപകാനാമ്
ഭയക്കരമായ കുരങ്ങുകുട്ടികൾ വിട്ടുപോയ മുറ്റങ്ങൾ, ആനന്ദത്തിൽ മയങ്ങിയ മയിൽക്കൂട്ടങ്ങൾ വെള്ളച്ചാട്ടത്തിന്റെ തുള്ളികളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന കാഴ്ച, സുഗന്ധത്തിൽ മയങ്ങിയ കാറ്റ് എല്ലാം പരത്തുന്ന സുഗന്ധം കൊണ്ടുപോകുന്നു, ഔഷധസസ്യങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ വിളക്കുകൾ മറന്നുപോകുന്നു—ഇവിടെയൊക്കെയും അത്തരം ദൃശ്യങ്ങളാണ്.
കോലാഹലാകുലകുലായകുലാകുലാനാമ് കുല്യാകുലാകലകലാശ്രുതസങ്കഥാനാമ് । മുക്താഫലപ്രകരസുന്ദരബിന്ദുപാതശീതാഖിലദ്രുമലതാതൃണപല്ലവാനാമ്
പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന ശബ്ദം നിറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷം, ഒഴുകുന്ന വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുടെ മൃദുലമായ ഗാനം കേൾക്കാം, മുത്തുപോലുള്ള തുള്ളികൾ വീണു മരങ്ങളും വള്ളികളും പുല്ലും തണുപ്പോടെ അലങ്കരിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മീമ് അനസ്തമിതപുഷ്പവികാസഭാജാമ് । ശക്നോതി കഃ കലയിതും ഗിരിമന്ദിരാണാമ്
ചിരകാലം ഉണർന്നിരിക്കുന്ന പൂക്കൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ആ മലമുകളിലെ രാജമന്ദിരങ്ങളുടെ ഭംഗി ആരാണ് പൂർണ്ണമായി വിവരിക്കാൻ കഴിയുക?
തത്ര തേ പേതതുര് ദേവ്യൌ ഗ്രാമേ ഽന്തശ്ശീതലാത്മനി । ഭോഗമോക്ഷശ്രിയൌ ശാന്തേ പുംസീവ വിദിതാത്മനി
അവിടെയുള്ള ഗ്രാമത്തില്, ആ രണ്ട് ദേവിമാരും തണുത്ത മനസ്സുള്ള ശരീരങ്ങളില് അവതരിച്ചു. സ്വയം അറിയുന്ന ശാന്തനായ മനുഷ്യനില് അനുഭവസുഖവും മോക്ഷവും കടന്നുവരുന്നതുപോലെയാണ് അവര് അവിടെ എത്തിയത്.
കാലേനൈതാവതാ ലീലാ തേനാഭ്യാസേന സാഭവത് । ശുദ്ധജ്ഞാനൈകദേഹത്വാത് ത്രികാലാമലദര്ശിനീ
സമയത്തിനനുസരിച്ച് ആ അഭ്യാസം കൊണ്ട്, ലീലയ്ക്ക് ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനത്തോടു മാത്രമുള്ള ശരീരമായി, ഭूतകാലം, വരുംകാലം, ഇപ്പോള് എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു കാലവും മായ്ച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് ലഭിച്ചു.
അഥ സസ്മാര സര്വാസ് താഃ പ്രാക്തനീസ് സംസൃതേര് ഗതീഃ । സ്വാസ് സ്വയം സ്വരസേനൈവ പ്രാഗ്ജന്മമരണാദികാഃ
അതിനുശേഷം, ലീല തന്റെ സ്വാഭാവികമായ ആഗ്രഹം കൊണ്ടു തന്നെ, മുന്പുണ്ടായ എല്ലാ ജന്മങ്ങളും മരണങ്ങളും ഉള്പ്പെടെയുള്ള യാത്രകളെല്ലാം ഓര്മ്മിച്ചു.
ദേവി ദേശമ് ഇമം ദൃഷ്ട്വാ ത്വത്പ്രസാദാത് സ്മരാമ്യ് അഹമ് । ഇഹ തത് പ്രാക്തനം സര്വം ചേഷ്ടിതം വേഷ്ടിതാന്തരമ്
ദേവി, ഈ സ്ഥലം കണ്ടപ്പോള്, നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട്, ഇവിടെ മുന്പ് സംഭവിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും, ഓരോ പ്രവൃത്തിയും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാഹചര്യങ്ങളും എനിക്ക് ഓര്മ്മ വരുന്നു.
ഇഹാഭൂവമ് അഹം ജീര്ണാ സിരാലാങ്ഗീ കൃശാസിതാ । ബ്രാഹ്മണീ ശുഷ്കദര്ഭാഗ്രഭേദരൂക്ഷകരോദരാ
ഇവിടെ ഞാൻ ഒരു വയോധികയായ സ്ത്രീയായിരുന്നു; നാരുകൾ നിറഞ്ഞ ശരീരവും, ക്ഷീണിച്ചും കറുത്തും ആയിരുന്നതും. ഉണങ്ങിയ ദർഭാഗ്രങ്ങൾ പൊട്ടിക്കുന്നതിൽ കൈകളും വയറും കരിഞ്ഞുപോയ ഒരു ബ്രാഹ്മണിയുടെ ഭാര്യ.
ഭര്തുഃ കുലകരീ ഭാര്യാ ദോഹമന്ഥാനശോഭിനീ । മാതാ സകലപുത്രാണാമ് അതിഥീനാം പ്രിയങ്കരീ
ഭർത്താവിന്റെ കുടുംബം നോക്കുന്ന ഭാര്യയും, വെണ്ണയുണ്ടാക്കുന്നതിൽ നിപുണയുമായവളും, എല്ലാ മക്കളുടെയും അമ്മയും, അതിഥികൾക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നവളും ആയിരുന്നു ഞാൻ.
ദേവദ്വിജസതാം ഭക്താ സിക്താങ്ഗീ ഘൃതഗോരസൈഃ । ഗര്ഗരീചരുകുമ്ഭാദിഭാണ്ഡോപസ്കരശോധിനീ
ദേവന്മാരോടും ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും സത്സംഗങ്ങളോടും ഭക്തിയുള്ളവളായിരുന്നു ഞാൻ; ശരീരം നെയ്യിലും പാൽകണികളിലും തേച്ചിരുന്നതും, ഗർഗരി, ചരു, കുംഭം തുടങ്ങിയ പാത്രങ്ങൾ വൃത്തിയാക്കുന്നതിലും ശ്രദ്ധയുമായിരുന്നു.
നിത്യമ് അന്നലവാക്തൈകകാചകമ്ബുപ്രകോഷ്ഠകാ । ജാമാതൃദുഹിതൃഭ്രാതൃപിതൃമാതൃപ്രപൂജിനീ
എപ്പോഴും ഭക്ഷ്യവും ഉപ്പും ഒറ്റവസ്ത്രവും കംഭുവും സംഭരണപ്പുരയും കൈവശം വെച്ചിരുന്നതും, മക്കളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെയും പുത്രിമാരെയും സഹോദരന്മാരെയും അച്ഛനെയും അമ്മയെയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു.
ആദേഹം സദ്മവൃത്ത്യൈവ പ്രക്ഷീണദിനയാമിനീ । വാചം ചിരം ചിരമ് ഇതി വദന്ത്യ് അനിശമ് ആകുലാ
വീട്ടിലെ ദൈനംദിന ജോലികളിലും, അനവധി രാവും പകലും കഴിഞ്ഞു ശരീരം ക്ഷീണിച്ച അവൾ, ഒരേ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉച്ചരിച്ച്, ഒരിക്കലും നിർത്താതെ ഉണർവോടെ ആവേശത്തോടെ ആവർത്തിക്കുന്നു.
കാഹം ക ഇവ സംസാര ഇതി സ്വപ്നേ ഽപ്യ് അസങ്കഥാ । ജായാ ശ്രോത്രിയമൂഢസ്യ താദൃശസ്യൈവ ദുര്ധിയഃ
ഞാൻ ആരാണ്? ഈ ലോകം എന്താണ്? എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ, അങ്ങനെയുള്ള അജ്ഞാനിയായ ഭർത്താവിന്റെ ഭാര്യയ്ക്ക്, സ്വപ്നത്തിലും ഒരിക്കലും മനസ്സിൽ വരാറില്ല.