ഇയമ് ആപദ് ഇയം സമ്പദ് ഇത്യ് അയം കല്പനാമയഃ । മനസ്യ് അഭ്യുദിതോ മോഹ ഇതി ശോകാത് പ്രഗായതി
'ഇത് ദുരിതം, ഇത് ഐശ്വര്യം' — ഇങ്ങനെ മനസ്സില് ഉണ്ടാകുന്ന കണക്കുകൂട്ടലുകള് എല്ലാം ഭ്രമം മാത്രമാണെന്ന് മനസ്സിലാകുമ്പോള് ദുഃഖത്തില് ആലാപിക്കുന്നു.
ഹാ ഹതോ ഽഹമ് അനാഥോ ഽഹമ് ഇത്യ് ആക്രന്ദപരോ ഽപി സന് । ന ജനോ യാതി വൈരാഗ്യം ചിത്രമ് ഇത്യ് ഏവ വക്ത്യ് അസൌ
'ഹായ്, ഞാൻ നശിച്ചുപോയി, ഞാൻ അനാഥനാണ്' എന്ന് കരഞ്ഞ് വിളിച്ചാലും, അത്തരം ആളിന് വൈരാഗ്യം വരാത്തത് അത്ഭുതം തന്നെയാണ്.
രഘുകാനനസാലേന രാമേണ രിപുഘാതിനാ । ഭൃശമ് ഇത്ഥം സ്ഥിതേനൈവ വയം ഖേദമ് ഉപാഗതാഃ
രഘുവംശത്തിലെ സിംഹനായ രാമൻ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവൻ, ഇങ്ങനെ ആഴത്തിൽ ആലോചനയിൽ മുഴുകി ഇരിക്കുന്നതിനാൽ ഞങ്ങൾ ഏറെ വിഷമത്തിലായിരിക്കുന്നു.
ന വിദ്മഃ കിം മഹാബാഹോ തസ്യ താദൃശചേതസഃ । കുര്മഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ ഗതിര് അത്ര ഹി നോ ഭവാന്
മഹാബാഹുവേ, ഇങ്ങനെ മനസ്സിലുള്ള രാമനോട് ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയുന്നില്ല. കമലനയനനേ, ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് ആശ്രയം നീയല്ലാതെ ആരുമില്ല.
രാജാനമ് അഥ വാ വിപ്രമ് ഉപദേഷ്ടാരമ് അഗ്രഗമ് । ഹസന് പശുമ് ഇവാവ്യഗ്രസ് സോ ഽവധീരയതി പ്രഭോ
രാജാവായാലും, ബ്രാഹ്മണനാകട്ടെ, അതോ പ്രധാന ഗുരുവാകട്ടെ, അവൻ അവരെല്ലാം ഒരു പശുവിനെപ്പോലെ അനാസക്തനായി പരിഗണിക്കുന്നു, പ്രഭോ, അവരെ അവഗണിക്കുന്നു.
പ്രപഞ്ചോ ഽയമ് ഇഹ സ്ഫാരം ജഗന്നാമ യദ് ഉത്ഥിതമ് । നൈതദ് വസ്തു ന ചൈവാഹമ് ഇതി നിര്ണീയ സംസ്ഥിതഃ
ഇവിടെ ഈ വിശാലമായ ലോകം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, ഞാനും യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് ഉറപ്പിച്ച് അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
നാരൌ നാത്മനി നോ മിത്രേ ന രാജ്യേ ന ച മാതരി । ന സമ്പദാപദോര് നാന്തസ് തസ്യാസ്ഥാ ന വിഭോര് ബഹിഃ
അവന് ശരീരത്തോടോ ആത്മാവിനോടോ സ്നേഹമില്ല; സുഹൃത്തുക്കളോടോ രാജ്യത്തോടോ അമ്മയോടോ ബന്ധമില്ല; സമ്പത്തിലോ ദാരിദ്ര്യത്തിലോ, അകത്തോ പുറത്തോ, അവന് ആശ്രയമൊന്നുമില്ല.
നിരസ്താസ്ഥോ നിരാശോ ഽസൌ നിരീഹോ ഽസൌ നിരാസ്പദഃ । മോഹേന ച വിമുക്തോ ഽസൌ തേന തപ്യാമഹേ വയമ്
അവന് ബന്ധമില്ല, പ്രതീക്ഷയില്ല, ആഗ്രഹമില്ല, ആശ്രയമില്ല; മോഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാണ് അവൻ. അതുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങൾ ദുഃഖിതരാകുന്നത്.
കിം ധനേന കിമ് അമ്ബാഭിഃ കിം രാജ്യേന കിമ് ഈഹയാ । ഇതി നിശ്ചയവാന് അന്തഃ പ്രാണത്യാഗമനാസ് സ്ഥിതഃ
സമ്പത്ത് എന്തിന്, അമ്മമാർ എന്തിന്, രാജ്യം എന്തിന്, ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്തിന്? ഇങ്ങനെ ഉറപ്പോടെ മനസ്സിൽ തീരുമാനിച്ച്, ജീവൻ വിട്ട് പോവാൻ അവൻ തയ്യാറായി നിൽക്കുന്നു.
ഭോഗേഷ്വ് ആയുഷി രാജ്യേ ച മിത്രേ പിതരി മാതരി । പരമ് ഉദ്വേഗമ് ആയാതശ് ചാതകോ ഽവഗ്രഹേ യഥാ
സുഖങ്ങളിലും, ആയുസ്സിലും, രാജ്യത്തിലും, സ്നേഹിതനിലും, പിതാവിലും, മാതാവിലും—even in these—അവൻ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ ആകുന്നു, വരൾച്ചയിൽ കുടിപ്പാൻ വെള്ളം കിട്ടാതെ വലയുന്ന ചാടകപ്പക്ഷിയെ പോലെ.
തസ്യ താദൃക്സ്വഭാവസ്യ സമഗ്രവിഭവാന്വിതമ് । സംസാരജാലമ് ആഭോഗി പ്രഭോ പ്രതിവിഷായതേ
അങ്ങനെ ഉള്ള സ്വഭാവമുള്ളവന്, എല്ലാം സമ്പത്തും ഉണ്ടെങ്കിലും, പ്രഭോ, ഈ ലോകജീവിതം വിഷം പോലെ തോന്നുന്നു.
താദൃശസ് സ്യാന് മഹാസത്ത്വഃ ക ഇവാസ്മിന് മഹീതലേ । പ്രകൃതേ വ്യവഹാരേ തം യോ നിവേശയിതും ക്ഷമഃ
ഇവിടെ ഭൂമിയിൽ ഇങ്ങനെയുള്ള മഹാശക്തിയുള്ളവൻ ആരാണ്? അവനെ സാധാരണ ജീവിതത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ ആരാണ്?
ഇതി നോ യേയമ് ആയാതാ ശാഖാപ്രസരശാലിനീ । ആപത് താമ് അലമ് ഉദ്ധര്തും സമുദേതു ദയാപരഃ
ഇങ്ങനെ ഈ ശാഖകളായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ദു:ഖം വന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ, അതിൽ നിന്ന് അവനെ രക്ഷിക്കാൻ കരുണയുള്ളവൻ മുന്നോട്ട് വരട്ടെ.
മനസി മോഹമ് അപാസ്യ മഹാമനാസ് സകലമ് ആര്തിമതഃ കില സാധുതാമ് । സഫലതാം നയതീഹ തമോഹരന് ദിനകരോ ഭുവി ഭാസ്കരതാമ് ഇവ
മനസ്സിലെ മായയെ മാറ്റി, മഹത്തായ മനസ്സുള്ളവൻ എല്ലാ ദു:ഖിതരെയും സത്പഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അങ്ങനെ, ഭൂമിയിൽ ഇരുണ്ടത് അകറ്റി സൂര്യൻ പ്രകാശം നൽകുന്നതുപോലെ.
ഏവം ചേത് തന് മഹാപ്രാജ്ഞം ഭവന്തോ രഘുനന്ദനമ് । ഇഹാനയന്തു ത്വരിതം ഹരിണം ഹരിണാ ഇവ
ഇങ്ങനെ ആണെങ്കില്, രഘുവംശത്തിലെ ആ ജ്ഞാനിയെ, മൃഗങ്ങള് മറ്റൊരു മൃഗത്തെ പോലെ, നിങ്ങള് വേഗത്തില് ഇവിടേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.
ഏഷ മോഹോ രഘുപതേര് നാപദ്ഭ്യോ ന ച രാഗതഃ । വിവേകവൈരാഗ്യകൃതോ ബോധ ഏഷ മഹോദയഃ
രഘുപതിയുടെ ഈ ഭ്രമം ദുരന്തം കൊണ്ടോ മോഹം കൊണ്ടോ അല്ല; വിവേകവും വൈരാഗ്യവും കൊണ്ടു ജനിച്ച മഹത്തായ ഉണര്വാണ് ഇതു.
ഇഹായാതു ക്ഷണാദ് രാമസ് തദ് ഇഹൈവ വയം ക്ഷണാത് । മോഹം തസ്യാപനേഷ്യാമോ മരുതോ ഽദ്രേര് ഘനം യഥാ
രാമന് ഉടന് ഇവിടേക്ക് വരട്ടെ; നാം ഇവിടേ തന്നെ, കാറ്റ് മലയില് നിന്നുള്ള മേഘം പടര്ത്തുന്നതുപോലെ, അവന്റെ ഭ്രമം അകറ്റും.
ഏതസ്മിന് മാര്ജിതേ യുക്ത്യാ മോഹേ ച രഘുനന്ദനഃ । വിശ്രാന്തിമ് ഏഷ്യതി പദേ തസ്മിന് വയമ് ഇവോത്തമേ
ശരിയായ മാര്ഗ്ഗത്തില് ഈ ഭ്രമം അകറ്റിയാല്, രഘുവംശജന് ആ പരമാവസ്ഥയില് വിശ്രമം കണ്ടെത്തും, നമ്മളെപ്പോലെ.
സത്യതാം മുദിതാം പ്രജ്ഞാം വിശ്രാന്തിം ച സമേത്യ സഃ । പീനതാം വരവര്ണത്വം പീതാമൃത ഇവൈഷ്യതി
സത്യവും സന്തോഷവും ജ്ഞാനവും വിശ്രമവും ലഭിച്ചാല്, അവന് പുഷ്ടിയും ഉജ്ജ്വലമായ വർണ്ണവും, അമൃതം കുടിച്ചവനുപോലെ, നേടും.
നിജാം ച പ്രകൃതാമ് ഏവ വ്യവഹാരപരമ്പരാമ് । പരിപൂര്ണമനാ മാന്യ ആചരിഷ്യത്യ് അഖണ്ഡിതാമ്
സ്വന്തം സ്വഭാവം അനുസരിച്ച്, തൃപ്തമായ മനസ്സോടെ, ആദരവോടെ, അവന് തന്റെ ലോകകൃത്യങ്ങള് തടസ്സമില്ലാതെ നിര്വഹിക്കും.
ഭവിഷ്യതി മഹാസത്ത്വോ ജ്ഞാതലോകപരാവരഃ । സുഖദുഃഖദശാഹീനസ് സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ
അവൻ മഹാനായ ഒരു ആത്മാവായി, ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ വശങ്ങളും അറിയുന്നവനായി, സുഖവും ദു:ഖവും തൊടാത്തവനായി, മണ്ണ്, കല്ല്, പൊന്നു എന്നിവയെ ഒരുപോലെ കാണുന്നവനായി മാറും.
ഇത്യ് ഉക്തേ മുനിനാഥേന രാജാ സമ്പൂര്ണമാനസഃ । പ്രാഹിണോദ് രാമമ് ആനേതും ഭൂയോ ദൂതപരമ്പരാമ്
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, രാജാവ് മനസ്സിൽ തൃപ്തനായി വീണ്ടും രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ ദൂതന്മാരെ അയച്ചു.
ഏതാവതാ ച കാലേന രാമോ നിജഗൃഹാസനാത് । പിതുസ് സകാശമ് ആഗന്തുമ് ഉത്ഥിതോ ഽര്ക ഇവാചലാത്
അത്രയധികം സമയം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ വീട്ടിൽ ഇരുന്നിരുന്ന സീറ്റിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, അച്ഛന്റെ അടുക്കൽ പോകാൻ, പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതുപോലെ എഴുന്നേറ്റു.
വൃതഃ കതിപയൈര് ഭൃത്യൈര് ഭ്രാതൃഭ്യാം ചാജഗാമ ഹ । തത് പുണ്യം പിതുര് ആസ്ഥാനം സ്വര്ഗം സുരപതേര് ഇവ
ചെറിയ ചില ഭൃത്യന്മാരും സഹോദരന്മാരും കൂടെ ചേർന്ന്, രാമൻ അച്ഛന്റെ പുണ്യമായ ആസ്ഥാനത്തേക്ക് എത്തി, അതു ദേവേന്ദ്രന്റെ സ്വർഗം പോലെയായിരുന്നു.
ദൂരാദ് ഏവ ദദര്ശാസൌ രാമോ ദശരഥം തദാ । വൃതം രാജസമൂഹേന ദേവൌഘേനേവ വാസവമ്
അക്കാലത്ത് ദൂരത്തിൽ നിന്ന് രാമൻ ദശരഥനെ രാജസഭയുമായി ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതും, ദേവതകളുടെ കൂട്ടത്തോടെ വാസവനെ പോലെ കാണുകയും ചെയ്തു.
വസിഷ്ഠവിശ്വാമിത്രാഭ്യാം സേവിതം പാര്ശ്വയോര് ദ്വയോഃ । സര്വശാസ്ത്രാര്ഥതജ്ജ്ഞേന മന്ത്രിവൃന്ദേന പാലിതമ്
വസിഷ്ഠനും വിശ്വാമിത്രനും ഇരുവശത്തും സേവനത്തോടെയും, എല്ലാ ശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള മന്ത്രിസഭയുടെ സംരക്ഷണത്തോടെയും രാജാവ് ഇരുന്നിരുന്നു.
ചാരുചാമരഹസ്താഭിഃ കാന്താഭിസ് സമുപാസിതമ് । കകുബ്ഭിര് ഇവ മൂര്താഭിസ് സംസ്ഥിതാഭിര് യഥോചിതമ്
സുന്ദരമായ ചാമരം കൈവശമുള്ള മനോഹരികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ആകാശത്തിന്റെ ദിക്കുകൾ ശരീരമാക്കി നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ അവർ അർഹമായ രീതിയിൽ നിന്നു സേവനം ചെയ്തു.
വസിഷ്ഠവിശ്വാമിത്രാദ്യാസ് തഥാ ദശരഥാദയഃ । ദദൃശൂ രാഘവം ദൂരാദ് ഉപായാന്തം ഗുഹോപമമ്
വസിഷ്ഠനും വിശ്വാമിത്രനും മറ്റു മഹർഷികളും, ദശരഥനും കൂട്ടരും, ദൂരത്ത് നിന്ന് ഗുഹനെപ്പോലെ സമീപിച്ചുവരുന്ന രാഘവനെ കണ്ടു.
സത്ത്വാവഷ്ടമ്ഭഗര്വേണ ശൈത്യേനേവ ഹിമാലയമ് । ശ്രിതം സകലസേവ്യേന ഗമ്ഭീരേണ സ്വരേണ ച
അവൻ ഉറച്ച മനസ്സിന്റെ അഭിമാനത്തോടുകൂടി, ഹിമാലയത്തിന്റെ തണുപ്പുപോലെ, എല്ലാവരും സേവിക്കാവുന്നവനും, ആഴമുള്ള ശബ്ദമുള്ളവനും ആയിരുന്നു.
സൌമ്യം സമശുഭാകാരം വിനയോദാരമ് ഊര്ജിതമ് । കാന്തോപശാന്തവപുഷം പരസ്യാര്ഥസ്യ ഭാജനമ്
സൗമ്യനും സമമായ രൂപമുള്ളവനും, വിനയത്തിലും ശക്തിയിലും മഹത്വമുള്ളവനും, മനോഹരവും ശാന്തവുമായ രൂപമുള്ളവനും, മറ്റുള്ളവരുടെ ക്ഷേമത്തിന് പാത്രമായവനും ആയിരുന്നു.