അനുയാതൌ തമ് ഏവൈതൌ രാജഞ് ശത്രുഘ്നലക്ഷ്മണൌ । താദൃശാവ് ഏവ തസ്യൈവ പ്രതിബിമ്ബാവ് ഇവോത്ഥിതൌ
രാജാവേ, ശത്രുഘ്നനും ലക്ഷ്മണനും അവനെ പിന്തുടരുന്നു, അതെന്തെന്നാൽ അവർ അവന്റെ തന്നെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ പോലെ തന്നെയാണ്.
ഭൃത്യൈ രാജഭിര് അമ്ബാഭിസ് സ പൃഷ്ടോ ഽപി പുനഃ പുനഃ । ഉക്ത്വാ ന കിഞ്ചിദ് ഏവേതി തൂഷ്ണീമ് ആസ്തേ നിരീഹിതഃ
ദാസന്മാരും രാജാക്കളും അമ്മമാരും വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചാലും, അവൻ 'ഒന്നുമില്ല' എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞ്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ മൗനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു.
ആപാതമാത്രഹൃദ്യേഷു മാ ഭോഗേഷു മനഃ കൃഥാഃ । ഇതി പാര്ശ്വഗതം ഭവ്യമ് അനുശാസ്തി സുഹൃജ്ജനമ്
ഹൃദയത്തെ ഒരു നിമിഷം മാത്രം തൊടുന്ന ആനന്ദങ്ങളിൽ മനസ്സ് ഇടരുത് എന്നു പറഞ്ഞ്, അവൻ തന്റെ അടുത്തുള്ള പ്രിയ സുഹൃത്തിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു.
നാനാവിഭവരമ്യാസു സ്ത്രീഷു ഗോഷ്ഠീകഥാസു ച । പുരസ്സ്ഥിതമ് ഇവാസ്നേഹോ നാശമ് ഏവാനുപശ്യതി
നാനാവിധ ആനന്ദങ്ങൾ ഉള്ള സ്ത്രീകളോടും കൂട്ടുകാർക്കിടയിലെ സംഭാഷണങ്ങളോടും പോലും, സ്നേഹം മുന്നിൽ കാണുന്നപോലെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതാണ് അവൻ കാണുന്നത്.
രീതിമാധുര്യസായാസപദസംസ്ഥിതിവര്ജിതൈഃ । ചേഷ്ടിതൈര് ഏവ കാകല്യാ ഭൂയോ ഭൂയഃ പ്രഗായതി
അലങ്കാരവും മാധുര്യവും പരിശ്രമവും ശരിയായ രൂപവും ഇല്ലാത്ത ചലനങ്ങളാൽ മാത്രം കാക്ക വീണ്ടും വീണ്ടും പാടുന്നു.
സമ്രാഡ് ഭവേതി പാര്ശ്വസ്ഥം വദന്തമ് അനുജീവിനമ് । പ്രലപന്തമ് ഇവോന്മത്തം ഹസത്യ് അന്യമനാ മുനിഃ
അടുത്ത് നിൽക്കുന്ന ഒരു അനുചരൻ 'സാമ്രാട്ട് ആവൂ' എന്ന് പറഞ്ഞാൽ, മുനി മറ്റൊന്നിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, അവനെ ഒരു പിത്തക്കാരൻ പോലെ പരിഹസിക്കുന്നു.
ന പ്രോക്തമ് ആകര്ണയതി പ്രേക്ഷതേ ന പുരോഗതമ് । കരോത്യ് അവജ്ഞാം സര്വത്ര സുമഹത്യ് അപി വസ്തുനി
ആളുകള് പറയുന്നതു കേള്ക്കാനും, മുന്നിലുള്ളതു നോക്കാനും ഇദ്ദേഹം താത്പര്യമില്ല; വലിയതായ കാര്യങ്ങളേയും അവഗണിച്ച് പോകുന്നു.
അപ്യ് ആകാശസരോജിന്യാമ് അപ്യ് ആകാശമഹാവനേ । ഇത്ഥമ് ഏതത് കഥമ് ഇതി വിസ്മയോ ഽസ്യ ന ജായതേ
ആകാശത്തില് താമരക്കുളം ഉണ്ടാകുകയോ വലിയ കാട് ഉണ്ടാകുകയോ ചെയ്താലും, 'ഇത് എങ്ങനെയാണ്?' എന്നൊരു അത്ഭുതം ഇദ്ദേഹത്തിന് തോന്നില്ല.
കാന്താമധ്യഗതസ്യാപി മനോ ഽസ്യ മദനേഷവഃ । ന ഭേദയന്തി ദുര്ഭേദം ധാരാ ഇവ മഹോപലമ്
സുന്ദരികളാല് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും, പ്രണയത്തിന്റെ ബാണങ്ങള് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിനെ തകർക്കാൻ കഴിയില്ല; അതു വലിയ കല്ലുപോലെ ഭേദിക്കാനാവാത്തതാണു.
ആപദാമ് ഏകമ് ആവാസമ് അഭിവാഞ്ഛസി കിം ധനമ് । അനുശാസ്യേതി സര്വസ്വമ് അര്ഥിനേ സ പ്രയച്ഛതി
ദുരിതത്തിലായവന് ചോദിച്ചാല് — 'ഒരു വീട് വേണമോ, ധനം വേണമോ?' — ഇദ്ദേഹം ഉപദേശം നല്കുന്നപോലെ എല്ലാം തന്നെയൊക്കെ നല്കും.
ഇയമ് ആപദ് ഇയം സമ്പദ് ഇത്യ് അയം കല്പനാമയഃ । മനസ്യ് അഭ്യുദിതോ മോഹ ഇതി ശോകാത് പ്രഗായതി
'ഇത് ദുരിതം, ഇത് ഐശ്വര്യം' — ഇങ്ങനെ മനസ്സില് ഉണ്ടാകുന്ന കണക്കുകൂട്ടലുകള് എല്ലാം ഭ്രമം മാത്രമാണെന്ന് മനസ്സിലാകുമ്പോള് ദുഃഖത്തില് ആലാപിക്കുന്നു.
ഹാ ഹതോ ഽഹമ് അനാഥോ ഽഹമ് ഇത്യ് ആക്രന്ദപരോ ഽപി സന് । ന ജനോ യാതി വൈരാഗ്യം ചിത്രമ് ഇത്യ് ഏവ വക്ത്യ് അസൌ
'ഹായ്, ഞാൻ നശിച്ചുപോയി, ഞാൻ അനാഥനാണ്' എന്ന് കരഞ്ഞ് വിളിച്ചാലും, അത്തരം ആളിന് വൈരാഗ്യം വരാത്തത് അത്ഭുതം തന്നെയാണ്.
രഘുകാനനസാലേന രാമേണ രിപുഘാതിനാ । ഭൃശമ് ഇത്ഥം സ്ഥിതേനൈവ വയം ഖേദമ് ഉപാഗതാഃ
രഘുവംശത്തിലെ സിംഹനായ രാമൻ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവൻ, ഇങ്ങനെ ആഴത്തിൽ ആലോചനയിൽ മുഴുകി ഇരിക്കുന്നതിനാൽ ഞങ്ങൾ ഏറെ വിഷമത്തിലായിരിക്കുന്നു.
ന വിദ്മഃ കിം മഹാബാഹോ തസ്യ താദൃശചേതസഃ । കുര്മഃ കമലപത്ത്രാക്ഷ ഗതിര് അത്ര ഹി നോ ഭവാന്
മഹാബാഹുവേ, ഇങ്ങനെ മനസ്സിലുള്ള രാമനോട് ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയുന്നില്ല. കമലനയനനേ, ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് ആശ്രയം നീയല്ലാതെ ആരുമില്ല.
രാജാനമ് അഥ വാ വിപ്രമ് ഉപദേഷ്ടാരമ് അഗ്രഗമ് । ഹസന് പശുമ് ഇവാവ്യഗ്രസ് സോ ഽവധീരയതി പ്രഭോ
രാജാവായാലും, ബ്രാഹ്മണനാകട്ടെ, അതോ പ്രധാന ഗുരുവാകട്ടെ, അവൻ അവരെല്ലാം ഒരു പശുവിനെപ്പോലെ അനാസക്തനായി പരിഗണിക്കുന്നു, പ്രഭോ, അവരെ അവഗണിക്കുന്നു.
പ്രപഞ്ചോ ഽയമ് ഇഹ സ്ഫാരം ജഗന്നാമ യദ് ഉത്ഥിതമ് । നൈതദ് വസ്തു ന ചൈവാഹമ് ഇതി നിര്ണീയ സംസ്ഥിതഃ
ഇവിടെ ഈ വിശാലമായ ലോകം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, ഞാനും യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് ഉറപ്പിച്ച് അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
നാരൌ നാത്മനി നോ മിത്രേ ന രാജ്യേ ന ച മാതരി । ന സമ്പദാപദോര് നാന്തസ് തസ്യാസ്ഥാ ന വിഭോര് ബഹിഃ
അവന് ശരീരത്തോടോ ആത്മാവിനോടോ സ്നേഹമില്ല; സുഹൃത്തുക്കളോടോ രാജ്യത്തോടോ അമ്മയോടോ ബന്ധമില്ല; സമ്പത്തിലോ ദാരിദ്ര്യത്തിലോ, അകത്തോ പുറത്തോ, അവന് ആശ്രയമൊന്നുമില്ല.
നിരസ്താസ്ഥോ നിരാശോ ഽസൌ നിരീഹോ ഽസൌ നിരാസ്പദഃ । മോഹേന ച വിമുക്തോ ഽസൌ തേന തപ്യാമഹേ വയമ്
അവന് ബന്ധമില്ല, പ്രതീക്ഷയില്ല, ആഗ്രഹമില്ല, ആശ്രയമില്ല; മോഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാണ് അവൻ. അതുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങൾ ദുഃഖിതരാകുന്നത്.
കിം ധനേന കിമ് അമ്ബാഭിഃ കിം രാജ്യേന കിമ് ഈഹയാ । ഇതി നിശ്ചയവാന് അന്തഃ പ്രാണത്യാഗമനാസ് സ്ഥിതഃ
സമ്പത്ത് എന്തിന്, അമ്മമാർ എന്തിന്, രാജ്യം എന്തിന്, ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്തിന്? ഇങ്ങനെ ഉറപ്പോടെ മനസ്സിൽ തീരുമാനിച്ച്, ജീവൻ വിട്ട് പോവാൻ അവൻ തയ്യാറായി നിൽക്കുന്നു.
ഭോഗേഷ്വ് ആയുഷി രാജ്യേ ച മിത്രേ പിതരി മാതരി । പരമ് ഉദ്വേഗമ് ആയാതശ് ചാതകോ ഽവഗ്രഹേ യഥാ
സുഖങ്ങളിലും, ആയുസ്സിലും, രാജ്യത്തിലും, സ്നേഹിതനിലും, പിതാവിലും, മാതാവിലും—even in these—അവൻ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ ആകുന്നു, വരൾച്ചയിൽ കുടിപ്പാൻ വെള്ളം കിട്ടാതെ വലയുന്ന ചാടകപ്പക്ഷിയെ പോലെ.
തസ്യ താദൃക്സ്വഭാവസ്യ സമഗ്രവിഭവാന്വിതമ് । സംസാരജാലമ് ആഭോഗി പ്രഭോ പ്രതിവിഷായതേ
അങ്ങനെ ഉള്ള സ്വഭാവമുള്ളവന്, എല്ലാം സമ്പത്തും ഉണ്ടെങ്കിലും, പ്രഭോ, ഈ ലോകജീവിതം വിഷം പോലെ തോന്നുന്നു.
താദൃശസ് സ്യാന് മഹാസത്ത്വഃ ക ഇവാസ്മിന് മഹീതലേ । പ്രകൃതേ വ്യവഹാരേ തം യോ നിവേശയിതും ക്ഷമഃ
ഇവിടെ ഭൂമിയിൽ ഇങ്ങനെയുള്ള മഹാശക്തിയുള്ളവൻ ആരാണ്? അവനെ സാധാരണ ജീവിതത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ ആരാണ്?
ഇതി നോ യേയമ് ആയാതാ ശാഖാപ്രസരശാലിനീ । ആപത് താമ് അലമ് ഉദ്ധര്തും സമുദേതു ദയാപരഃ
ഇങ്ങനെ ഈ ശാഖകളായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ദു:ഖം വന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ, അതിൽ നിന്ന് അവനെ രക്ഷിക്കാൻ കരുണയുള്ളവൻ മുന്നോട്ട് വരട്ടെ.
മനസി മോഹമ് അപാസ്യ മഹാമനാസ് സകലമ് ആര്തിമതഃ കില സാധുതാമ് । സഫലതാം നയതീഹ തമോഹരന് ദിനകരോ ഭുവി ഭാസ്കരതാമ് ഇവ
മനസ്സിലെ മായയെ മാറ്റി, മഹത്തായ മനസ്സുള്ളവൻ എല്ലാ ദു:ഖിതരെയും സത്പഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അങ്ങനെ, ഭൂമിയിൽ ഇരുണ്ടത് അകറ്റി സൂര്യൻ പ്രകാശം നൽകുന്നതുപോലെ.
ഏവം ചേത് തന് മഹാപ്രാജ്ഞം ഭവന്തോ രഘുനന്ദനമ് । ഇഹാനയന്തു ത്വരിതം ഹരിണം ഹരിണാ ഇവ
ഇങ്ങനെ ആണെങ്കില്, രഘുവംശത്തിലെ ആ ജ്ഞാനിയെ, മൃഗങ്ങള് മറ്റൊരു മൃഗത്തെ പോലെ, നിങ്ങള് വേഗത്തില് ഇവിടേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.
ഏഷ മോഹോ രഘുപതേര് നാപദ്ഭ്യോ ന ച രാഗതഃ । വിവേകവൈരാഗ്യകൃതോ ബോധ ഏഷ മഹോദയഃ
രഘുപതിയുടെ ഈ ഭ്രമം ദുരന്തം കൊണ്ടോ മോഹം കൊണ്ടോ അല്ല; വിവേകവും വൈരാഗ്യവും കൊണ്ടു ജനിച്ച മഹത്തായ ഉണര്വാണ് ഇതു.
ഇഹായാതു ക്ഷണാദ് രാമസ് തദ് ഇഹൈവ വയം ക്ഷണാത് । മോഹം തസ്യാപനേഷ്യാമോ മരുതോ ഽദ്രേര് ഘനം യഥാ
രാമന് ഉടന് ഇവിടേക്ക് വരട്ടെ; നാം ഇവിടേ തന്നെ, കാറ്റ് മലയില് നിന്നുള്ള മേഘം പടര്ത്തുന്നതുപോലെ, അവന്റെ ഭ്രമം അകറ്റും.
ഏതസ്മിന് മാര്ജിതേ യുക്ത്യാ മോഹേ ച രഘുനന്ദനഃ । വിശ്രാന്തിമ് ഏഷ്യതി പദേ തസ്മിന് വയമ് ഇവോത്തമേ
ശരിയായ മാര്ഗ്ഗത്തില് ഈ ഭ്രമം അകറ്റിയാല്, രഘുവംശജന് ആ പരമാവസ്ഥയില് വിശ്രമം കണ്ടെത്തും, നമ്മളെപ്പോലെ.
സത്യതാം മുദിതാം പ്രജ്ഞാം വിശ്രാന്തിം ച സമേത്യ സഃ । പീനതാം വരവര്ണത്വം പീതാമൃത ഇവൈഷ്യതി
സത്യവും സന്തോഷവും ജ്ഞാനവും വിശ്രമവും ലഭിച്ചാല്, അവന് പുഷ്ടിയും ഉജ്ജ്വലമായ വർണ്ണവും, അമൃതം കുടിച്ചവനുപോലെ, നേടും.
നിജാം ച പ്രകൃതാമ് ഏവ വ്യവഹാരപരമ്പരാമ് । പരിപൂര്ണമനാ മാന്യ ആചരിഷ്യത്യ് അഖണ്ഡിതാമ്
സ്വന്തം സ്വഭാവം അനുസരിച്ച്, തൃപ്തമായ മനസ്സോടെ, ആദരവോടെ, അവന് തന്റെ ലോകകൃത്യങ്ങള് തടസ്സമില്ലാതെ നിര്വഹിക്കും.