തദ്വേശാംസ് തന്മയാചാരാംസ് തഥാ താന് ഏവ ബാലകാന് । താ ഏവ ബാലവനിതാസ് താംസ് താന് ഏവ ച മന്ത്രിണഃ
അവളെപ്പോലെ തന്നെയുള്ള ആ കുട്ടികളെയും, അവരുടേത് പോലെയുള്ള പെൺകുട്ടികളെയും, അതേ മന്ത്രിമാരെയും അവൾ കണ്ടു.
താന് ഏവ ഭുവി ഭൂപാലാംസ് താംസ് താന് ഏവ ച പണ്ഡിതാന് । താന് ഏവ നര്മസചിവാന് ഭൃത്യാംസ് താന് ഏവ താദൃശാന്
അവളെപ്പോലെ തന്നെയുള്ള രാജാക്കന്മാരെയും, പണ്ഡിതന്മാരെയും, അടുത്ത സുഹൃത്തുക്കളെയും, ഭൃത്യന്മാരെയും, അത്തരം മറ്റുള്ളവരെയും അവൾ കണ്ടു.
അഥാന്യാന് അന്യപൂര്വാംശ് ച പണ്ഡിതാന് സുഹൃദസ് തഥാ । വ്യവഹാരാംസ് തഥാ ചാന്യാന് പൌരാന് അന്യാംസ് തഥൈവ ച
അവൾ പുതിയ പണ്ഡിതന്മാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും വിവിധ ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും മറ്റു നഗരവാസികളെയും കണ്ടു.
മധ്യാഹ്നകാലം ദിവസം ഘനഘര്മാകുലാ ദിശഃ । അന്തരിക്ഷം സചന്ദ്രാര്കം സാമ്ഭോദപവനധ്വനി
അവൾ മധ്യാഹ്ന സമയവും, ഉച്ചവെയിലിൽ കത്തുന്ന ദിശകളും, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉള്ള ആകാശവും, മേഘങ്ങളുടെ, വെള്ളത്തിന്റെ, കാറ്റിന്റെ ശബ്ദവും കണ്ടു.
മഹീം ഹ്രദനദീശൈലപുരപത്തനമണ്ഡിതാമ് । നാനാനഗരവിന്യാസജങ്ഗലഗ്രാമസങ്കുലാമ്
അവൾ തടാകങ്ങൾ, നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, നഗരങ്ങൾ, പട്ടണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഭൂമിയും, വിവിധ നഗരങ്ങൾ, കാടുകൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും കണ്ടു.
ദ്വിര് അഷ്ടവര്ഷം ഭൂപാലം പ്രാക്തന്യാ ജരസോജ്ഝിതമ് । പ്രാക്തനീം ജനതാം സര്വാം സമസ്താന് ഗ്രാമവാസിനഃ
അവൾ പതിനാറു വയസ്സുള്ള, പഴയ വയസ്സു വിട്ട രാജാവിനെയും, പഴയ ജനങ്ങളെയും, ഗ്രാമവാസികളെയും പഴയപോലെ കണ്ടു.
സാ താന് ആലോക്യ ലലനാ ചിന്താപരവശാഭവത് । തേ ഽസ്മിന് നഗരവാസ്തവ്യാഃ കഷ്ടം സര്വേ മൃതാ ഇതി
അവരെ കണ്ടപ്പോൾ ആ സ്ത്രീ വലിയ ചിന്തയിൽ ആകുലയായി. 'ഈ നഗരത്തിലെ എല്ലാവരും വലിയ കഷ്ടം അനുഭവിച്ച് മരിച്ചിരിക്കുന്നു' എന്നു അവൾ മനസ്സിൽ കരുതി.
പുനഃപ്രജ്ഞപ്തിബോധേന പ്രാക്തനാന്തഃപുരാന്തരമ് । ആജഗാമ ദദര്ശാത്ര സാര്ധരാത്രം തഥൈവ തത്
പിന്നീട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, അവൾ പഴയ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് വീണ്ടും കടന്നു. അപ്പോൾ അർദ്ധരാത്രിയിൽ അവിടെ എല്ലാം പഴയപോലെയാണെന്ന് കണ്ടു.
ശവരൂപം സ്വഭര്താരം പുഷ്പസമ്ഭാരഗോപിതമ് । നിദ്രാകുലം പരിജനസന്നിവേശം തഥൈവ തമ്
അവൾ ഭർത്താവിനെ ഒരു ശവംപോലെ, പൂക്കളാൽ മൂടിയ നിലയിൽ കണ്ടു. അവിടെയുള്ള സേവകരും എല്ലാവരും ഉറക്കത്തിൽ ആഴ്ന്ന് കിടക്കുന്നതായി അവൾ കണ്ടു.
അഥ സോത്ഥാപയാമ് ആസ നിദ്രാക്രാന്തം സഖീജനമ് । ആഹ ചാതീവ മേ ദുഃഖമ് ആസ്ഥാനം ദീയതാമ് ഇതി
അതിനുശേഷം അവൾ ഉറക്കത്തിൽ ആയിരുന്ന സഖികളെ ഉണർത്താൻ തുടങ്ങി. 'എനിക്ക് വളരെ ദുഃഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; എന്നെ രാജസഭയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം' എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു.
ഭര്തുസ് സിംഹാസനസ്യാസ്യ പാര്ശ്വേ തിഷ്ഠാമ്യ് അഹം യദി । പശ്യന്തീ സഭ്യസങ്ഘാതം തത് പ്രജീവാമി നാന്യഥാ
എനിക്ക് ഭര്ത്താവിന്റെ സിംഹാസനത്തിന് അരികില് നിന്നു സഭയിലെ അംഗങ്ങളെ കാണാന് കഴിയുന്നുവെങ്കില് മാത്രമേ ജീവിക്കാനാകൂ; അതല്ലെങ്കില് എനിക്ക് കഴിയില്ല.
സ രാജപരിവാരോ ഽഥ തയേത്യ് ഉക്തോ യഥാക്രമമ് । ആസീദ് അനിദ്രസ് സുവ്യഗ്രസ് സര്വസ് സര്വസ്വകര്മസു
അവള് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ രാജാവിന്റെ സേവകര് ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങള് അനുസരിച്ച് ഉറക്കം മറന്ന്, അതീവ ജാഗ്രതയോടെ എല്ലാ ജോലി കാര്യങ്ങളിലും തിരക്കോടെയായി.
പൌരാന് സഭ്യാന് സമാനേതും യയുര് യാഷ്ടീകപങ്ക്തയഃ । വ്യവഹാരം കലയിതുമ് ഉര്വീമ് അര്കകരാ ഇവ
നഗരവാസികളെയും സഭാസദസ്യരെയും വിളിക്കാനായി കവാടരക്ഷകര് നിരയായി പുറപ്പെട്ടു, ഭൂമിയിലേക്കു പരക്കുന്ന സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളെപ്പോലെ കാര്യങ്ങള് ക്രമീകരിക്കാന്.
ആസ്ഥാനഭൂമിം ഭൃത്യാശ് ച മാര്ജയാമ് ആസുര് ആദൃതാഃ । പ്രാവൃട്പയോദമലിനം ഖം ശരദ്വാസരാ ഇവ
വിശ്വാസമുള്ള ഭൃത്യന്മാര് ആസനഹാളം ശുദ്ധമാക്കാന് ഉത്സാഹത്തോടെ തുടങ്ങി; മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞു ശരദ്കാലം ആകാശം വൃത്തിയാക്കുന്നതുപോലെ.
അങ്ഗനം പ്രതി ദീപൌഘാസ് തസ്ഥുഃ പീതതമോഽമ്ഭസഃ । ആശ്ചാര്യദര്ശനായേവ പ്രാപ്താ നക്ഷത്രപങ്ക്തയഃ
അങ്ങണത്തിന് ചുറ്റും ഇരുണ്ടതിനെ നീക്കിയ വെള്ളത്തിൽ തെളിഞ്ഞ് വിളങ്ങുന്ന വിളക്കുകൾ നിരന്നു നിന്നു. അതെല്ലാം അത്ഭുതം കാണിക്കാൻ ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഇറങ്ങിയ നക്ഷത്രനിരകളെപ്പോലെയായിരുന്നു.
ജനതാഃ പൂരയാമ് ആസുഃ പൂരൈര് അജിരഭൂമികാഃ । അബ്ധീന് പ്രലയസംശുഷ്കാന് പുരാസര്ഗേ ഇവാമ്ഭസാ
ജനക്കൂട്ടങ്ങൾ അകത്തളങ്ങൾ നിറച്ചു. സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ പ്രളയത്തിൽ ഉണക്കിയ സമുദ്രങ്ങൾ വീണ്ടും വെള്ളം നിറയുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അത്.
ആജഗ്മുര് മന്ത്രിസാമന്താസ് സ്വം സ്വം സ്ഥാനമ് അനിന്ദിതാഃ । ത്രൈലോക്യേ പുനര് ഉത്പന്നേ ലോകപാലാ യഥാ ദിശഃ
മന്ത്രിമാരും പ്രഭുക്കളും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം തിരിച്ചെടുത്തു. മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ വീണ്ടും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ലോകപാലകർ ദിക്കുകളിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതുപോലെ.
വവുര് ആകീര്ണകര്പൂരസാന്ദ്രാ മലയശീതലാഃ । ഉത്ഫുല്ലകുസുമോദ്വാന്തമാംസലാമോദിനോ ഽനിലാഃ
കർപ്പൂരം ചിതറിച്ച മൃദുവായ മലയമലയുടെ തണലുള്ള കാറ്റുകൾ വീശി. പുഷ്പങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞതിന്റെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞു, ആ കാറ്റിൽ മധുരം നിറഞ്ഞിരുന്നു.
പര്യന്തേഷു പ്രതീഹാരാസ് തസ്ഥുര് ധവലവാസസഃ । വൃഷ്ടമൂകാര്കതാപാന്തമേഘമാലാ ഇവാദ്രിഷു
കവാടങ്ങൾക്കരികിൽ വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച വാതില്പാലകർ നില്ക്കുന്നു; പർവതശൃംഗങ്ങളിൽ ചൂടും മഴയുടെ ഗർജ്ജനവും അവസാനിപ്പിക്കുന്ന മേഘങ്ങളുടെ നിരപോലെ.
പ്രഭാപീതതമഃപുഞ്ജാഃ പേതുഃ പുഷ്പോത്കരാ ഭുവി । മേഘമാരുതവിധ്വസ്താസ് താരകാനികരാ ഇവ
പ്രഭയുടെ പ്രകാശത്തിൽ ഇരുണ്ടിരുണ്ട പൂക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ നിലത്തേക്ക് വീണു; മേഘവും കാറ്റും ചേർന്ന് താരകളുടെ കൂട്ടം പടർന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
ആസ്ഥാനം പൂരയാമ് ആസുര് മഹീപാലാനുയായിനഃ । ഉത്ഫുല്ലകമലാകീര്ണം ഹംസാ ഇവ സരോവരമ്
രാജാക്കന്മാരുടെ അനുയായികൾ സഭാമന്ദപം നിറച്ചു; പുഷ്പിച്ച താമരകളാൽ നിറഞ്ഞ തടാകത്തിൽ ഹംസകൾ നിറയുന്നതുപോലെ.
സിംഹാസനസമീപസ്ഥേ ഹൈമവേത്രാസനേ ശുഭേ । ഉപാവിശദ് അസൌ ലീലാ ലീലേവ സ്മരചേതസി
സിംഹാസനത്തിനരികിൽ തിളങ്ങുന്ന പൊൻവെട്രാസനത്തിനടുത്ത് ലീലാ ഇരുന്നു; പ്രേമത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ലീലാപരമായ മനോഭാവം ഇരിക്കുന്നതുപോലെ.
ദദര്ശ താന് നൃപാന് ഭൃത്യാന് സര്വാന് ഏവ യഥാസ്ഥിതാന് । ഗുരൂന് ആര്യാന് സഖീന് ഭൃത്യാന് സുഹൃത്സമ്ബന്ധിബാന്ധവാന്
അവൾ രാജാക്കന്മാരെയും ഭൃത്യന്മാരെയും അവരവരുടെ സ്ഥിതിയിൽ തന്നെയായിരുന്നു കണ്ടത്. മുതിർന്നവരെയും മാന്യരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ഭൃത്യന്മാരെയും സ്നേഹിതരെയും ബന്ധുക്കളെയും അവൾ കണ്ടു.
സകലമ് ഏവ ഹി പൂര്വവദ് ഏവ സാ സമവലോക്യ മുദം പരമാം യയൌ । നൃപതിരാഷ്ട്രജനഃ ഖലു ജീവതീത്യ് ഉദിതയാ ച ബഭൌ ശശിവച് ഛ്രിയാ
എല്ലാം മുമ്പുപോലെ തന്നെയാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ അവളെ അതിയായ സന്തോഷം നിറഞ്ഞു. രാജാവും രാജ്യത്തിലെ ജനങ്ങളും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ഇത്ഥം വിനോദയാമീദം ദുഃഖിതം ചിത്തമ് ഇത്യ് അലമ് । ബോധയിത്വേങ്ഗിതൈര് ഭൂപാന് ആസ്ഥാനാദ് ഉത്ഥിതാഥ സാ
'ഈ ദുഃഖിതമായ മനസ്സ് സന്തോഷിപ്പിക്കാം' എന്ന് വിചാരിച്ച്, അവൾ ഭൂപാലന്മാരെ ചിഹ്നങ്ങൾകൊണ്ട് ബോധിപ്പിച്ചു, പിന്നെ സഭയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
പ്രവിശ്യാന്തഃപുരം ഭര്തുഃ പാര്ശ്വേ ഽന്തഃപുരമണ്ഡപേ । വിവേശ പുഷ്പഗുപ്തസ്യ ചിന്തയാമ് ആസ ചേതി സാ
ഭർത്താവിന്റെ അകത്തെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് കടന്ന്, അവന്റെ അരികിലേക്കും അകത്തെ മണ്ഡപത്തിലേക്കും അവൾ പോയി. അവിടെ പുഷ്പഗുപ്തന്റെ മുറിയിൽ കയറി ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അഹോ വിചിത്രാ മായേയമ് ഏതേ ഽസ്മത്പുരമാനവാഃ । ബഹിര് അന്തശ് ചിദാദര്ശേ തത്ര ചേഹ ച സംസ്ഥിതാഃ
അയ്യോ, ഈ മായ എത്ര അത്ഭുതകരമാണ്! നമ്മുടെ നഗരത്തിലെ ഈ ആളുകള് ബാഹ്യമായും, മനസ്സിന്റെ കണ്ണാടിയില് ഉള്ളിലുമാണ് ദൃശ്യമായിരിക്കുന്നത്. അവര് അവിടെയും ഇവിടെയും ഒരുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
താലീതമാലഹിന്താലമാലിതാ ഗിരയോ ഽപ്യ് അമീ । യഥാ തത്ര തഥേഹാപി ബത മായേയമ് ആതതാ
താളി, തമാലം, ഹിന്താലം എന്നിവ കൊണ്ടു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ മലകള് അവിടെ കാണുന്നപോലെ ഇവിടെയും കാണാം. വാസ്തവത്തില് ഈ മായ ഇരുവശത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ആദര്ശേ ബഹിര് അന്തശ് ച യഥാ ശൈലോ ഽനുഭൂയതേ । ബഹിര് അന്തശ് ചിദാദര്ശേ തഥാ സര്ഗോ ഽനുഭൂയതേ
കണ്ണാടിയില് പുറത്തും ഉള്ളിലും ഒരു പര്വതം എങ്ങനെ അനുഭവപ്പെടുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ മനസ്സിന്റെ കണ്ണാടിയില് സൃഷ്ടിയും പുറത്തും ഉള്ളിലും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അത്ര ഭ്രാന്തിമയസ് സര്ഗഃ കസ് സ്യാത് കഃ പാരമാര്ഥികഃ । ഇതി പൃച്ഛാമി വാഗീശീമ് അഭ്യര്ച്യോത്തമസംശയമ്
ഇവിടെ ഏതാണ് മായയാല് ഉണ്ടാകുന്നതും ഏതാണ് യാഥാര്ത്ഥ്യമെന്നും ഞാന് വാഗ്ദേവിയെ ആരാധിച്ച് ഈ പരമ സംശയത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു.