വിതതാരമ്ഭയാപ്യ് ഉച്ചൈര് ജ്വാലാജാലതയേദ്ധയാ । ഉത്ഥായോത്ഥായ വലിതം ഖലലക്ഷ്മ്യേവ ലോലയാ
ഉയർന്നും വ്യാപിച്ചും പടർന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്വാലകളുടെ വലപോലെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്ന്, ചഞ്ചലമായ ഭാഗ്യത്തിന്റെ കാഴ്ചപോലെ ഇടക്ക് ഇടക്ക് മാറുന്നു.
തേജസ്തയാപി പരമാണുകണോദരേ ഽപി ദൃഷ്ടേത്ഥമ് ഏവമ് ഇഹ രാമ മയാ ജഗച്ഛ്രീഃ । അന്യാ ച സാ ന ച ചിദമ്ബരതḫ പരസ്മാത് സ്വപ്നേ പുരാചലഗണോ ഽത്ര നിദര്ശനം വഃ
ഏറ്റവും ചെറുതായ മണികണികയിലേക്കും പ്രകാശം കാണുന്നതുപോലെ, രാമാ, ഞാനിവിടെ ലോകസൗഭാഗ്യത്തെ അങ്ങനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതു വേറെയും അല്ലാതെയും, അതിജ്ഞാനത്തിന്റെ ആകാശം പോലെ; സ്വപ്നത്തിൽ പർവ്വതങ്ങളുടെ കൂട്ടം കാണുന്നതു നിനക്കു ഉദാഹരണമാണ്.
അഥ വാതമയീം ധത്ത്വാ ജഗത്പ്രേക്ഷണകൌതുകാത് । ധാരണാം ധീരയാ വൃത്ത്യാ വാതതാമ് അഹമ് ആഗതഃ
അപ്പോൾ, ലോകം കാണാനുള്ള ആസ്വാദനത്തിൽ നിന്ന്, ഞാൻ വായുവിന്റെ രൂപം ധരിച്ച്, മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയോടെ ധാരണയിൽ ഏർപ്പെട്ടു, വായു എന്ന നിലയിലേക്ക് എത്തി.
സമ്പന്നോ ഽസ്മ്യ് അനിലോ വല്ലീലലനാലോകലാസകഃ । കമലോത്പലകുന്ദാദിജാലകാമോദപാലകഃ
ഞാൻ വായുവായി, വള്ളികളുടെ തണ്ടുകളുമായി കളിച്ചും, താമര, നീലത്താമര, കുണ്ടംപൂവ് തുടങ്ങിയ പുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധം കാത്തുസൂക്ഷിച്ചും സന്തോഷിച്ചു.
ശീകരോത്കരനീഹാരഹേലാഹരണതര്ഷുലഃ । സുരതശ്രാന്തസര്വാങ്ഗസമാഹ്ലാദനഹര്ഷുലഃ
മഞ്ഞും തുള്ളികളും അകറ്റാൻ ആഗ്രഹത്തോടെ, പ്രണയത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച അവയവങ്ങളെ പുതുമയോടെ ഉണർത്താൻ സന്തോഷത്തോടെ ഞാൻ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തൃണഗുല്മലതാവല്ലീദലതാണ്ഡവപണ്ഡിതഃ । ലതൌഷധിഫലോല്ലാസകുസുമാമോദമണ്ഡിതഃ
പുല്ല്, പുള്ളിപ്പൊതി, വള്ളികൾ, ഇലകൾ എന്നിവയുടെ നൃത്തത്തിൽ ഞാൻ പ്രാവീണ്യം നേടിയിരിക്കുന്നു; ഔഷധികളും പഴങ്ങളും പൂക്കളും വിരിഞ്ഞ സുഗന്ധത്തിൽ ഞാൻ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
മൃദുര് മങ്ഗലകാലേഷു ലലനാലകചാലകഃ । ഭീമ ഉത്പാതവാതേഷു പര്ണവത്പ്രൌഢപര്വതഃ
ശുഭസമയങ്ങളിൽ ഞാൻ മൃദുവായി, സ്ത്രീകളുടെ മുടിയിലേക്കു സ്നേഹത്തോടെ കാറ്റ് വീശുന്നതുപോലെയാണ്. എന്നാൽ ഭയാനകമായ കാറ്റ് വീശുമ്പോൾ ഞാൻ ഇളം ഇലകളാൽ മൂടിയ വലിയ പർവ്വതംപോലെ ഭയങ്കരനാകും.
നന്ദനേ കുന്ദമന്ദാരമകരന്ദരജോഽരുണഃ । നരകേ ഽങ്ഗാരസമ്ഭാരോ ഭുവി നീഹാരഭാസുരഃ
സ്വർഗത്തിൽ ഞാൻ കുന്ദപൂവും മന്ദാരപൂവുമുതലായവയുടെ പരാഗം കൊണ്ടു ചുവപ്പാർന്നതായിരിക്കും; നരകത്തിൽ ഞാൻ ചൂടേറിയ അഗ്നിക്കനൽക്കൂട്ടാണ്; ഭൂമിയിൽ ഞാൻ മഞ്ഞിന്റെ പ്രകാശമാണ്.
സാഗരേ ഽസരലാവര്തലേഖാനുമിതസര്പണഃ । ദിവി വാരിദസഞ്ചാരമൃഷ്ടാമൃഷ്ടേന്ദുദര്പണഃ
സമുദ്രത്തിൽ ഞാൻ സൂക്ഷ്മമായ തിരകളുടെ രേഖകളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്ന സഞ്ചാരമാണ്; ആകാശത്തിൽ ഞാൻ ചന്ദ്രനും മേഘങ്ങളും സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴിയെ തിളക്കമാർന്നതാക്കുന്ന കണ്ണാടിയാണ്.
നക്ഷത്രക്ഷത്രസൈന്യസ്യ രഥോ രംഹോവിബൃംഹിതഃ । ത്രൈലോക്യസിദ്ധസഞ്ചാരവിമാനധരണേഹിതഃ
നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും സൈന്യങ്ങൾ യുദ്ധത്തിനായി നീളുന്ന രഥം ഞാൻ തന്നെയാണ്; മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന വിഹായസയാനങ്ങൾ താങ്ങുന്ന ശക്തിയും ഞാൻ തന്നെയാണ്.
സഹോദര ഇവ ക്ഷിപ്രഗാമിത്വാദ് അസ്യ ചേതസഃ । അനങ്ഗോ ഽപി സമസ്താങ്ഗസ് സ്പന്ദനാനന്ദചന്ദനഃ
ഈ മനസ്സ് അതിന്റെ വേഗതകൊണ്ട് സഹോദരനെപ്പോലെ എല്ലായിടത്തും സാന്നിധ്യമുള്ളതും, ശരീരമില്ലാത്തതായിട്ടും ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും ജീവന്റെ സ്പന്ദനത്തിലൂടെ ആനന്ദത്തിന്റെ ചന്ദനമണമായതുമാണ്.
തുഷാരശീകരാസാരജരാരോമവിജര്ജരഃ । ആമോദയൌവനോന്മാദോ മൌനമാര്ദവശൈശവഃ
മഞ്ഞിന്റെ തണുപ്പിലും വയസ്സിന്റെ ക്ഷയത്തിലും ക്ഷീണിച്ചിട്ടും, യുവാവിന്റെ സുഗന്ധത്തിൽ മദം നിറഞ്ഞതും, മൗനവും സ്നേഹവും ബാല്യത്തിന്റെ സൌമ്യതയും ഉള്ളതുമാണ്.
നന്ദനാമോദമധുരോ മധുരോദാരസംസൃതിഃ । ചാരുചൈത്രരഥോന്മുക്തോ ഹൃതകാന്താരതശ്രമഃ
നന്ദനവനത്തിന്റെ സുഗന്ധത്തിൽ മധുരവും, സ്നിഗ്ധമായ പ്രവാഹത്തിൽ ഉന്നതവും, വസന്തകാലത്തിലെ മനോഹരമായ രഥംപോലെയും, പ്രിയപ്പെട്ടവളെക്കായുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ക്ഷീണം വിട്ടുമുക്തനുമായതുമാണ്.
ചിരം ഗങ്ഗാതരങ്ഗാങ്ഗദോലാന്ദോലനസശ്രമഃ । ശ്രമസ്വരൂപജ്ഞതയാ നിവാരിതരതശ്രമഃ
നാളുകളോളം ഗംഗയുടെ തിരകളിൽ ശരീരം ആടിച്ചാൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ക്ഷീണം, ശ്രമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ട്, ആഗ്രഹത്തിന്റെ ക്ഷീണം അകറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
പുഷ്പഭാരനതാസ് സ്പര്ശൈര് വസന്തവനിതാലതാഃ । ചിരം ചപലയംല് ലോലദലഹസ്താലിലോചനാഃ
വസന്തകാലത്തിലെ യുവതികളുടെ വള്ളികൾ പൂക്കളുടെ ഭാരത്തിൽ താഴ്ന്നു, അവരുടെ കണ്ണുകൾ കാറ്റിൽ അലയുന്ന ഇലകളെപ്പോലെ ചഞ്ചലവും, കൈകൾ വിറയുന്നവയും, ദീർഘകാലം കളിയോടെ ഇരിക്കുന്നു.
ചിരം ഭുങ്ക്ത്വേന്ദുബിമ്ബാങ്ഗം സുപ്ത്വാ പൂര്ണാഭ്രതല്പകേ । വിധൂയ കമലാനീകമ് അപനീതരതശ്രമഃ
ചന്ദ്രന്റെ പൂർത്തിയുള്ള വട്ടം ആസ്വദിച്ച്, മുഴുവൻ മേഘങ്ങൾ കിടക്കയാക്കി ഉറങ്ങി, താമരപ്പൂക്കളുടെ കൂട്ടം അകറ്റി, ആഗ്രഹത്തിന്റെ ക്ഷീണം തള്ളി, ദീർഘകാലം സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നു.
സമസ്തരജസാമ് ഓകോ വ്യോമഗാമീ തുരങ്ഗമഃ । ആമോദമദമാതങ്ഗസമുല്ലാസമഹാസുഹൃത്
എല്ലാ ആസക്തികളുടെയും വാസസ്ഥലമായ ആകാശത്തിലൂടെ ഓടുന്ന കുതിര, സന്തോഷത്തിന്റെ സുഗന്ധവും മദവും ആസ്വദിക്കുന്ന മഹാനായ സുഹൃത്ത്.
ധാരോര്ണാഢ്യതഡിച്ഛൃങ്ഗപയോദപശുപാലകഃ । തന്തുശ് ശീകരമുക്താനാമ് അരിര് ഘര്മരജോരുജാമ്
നദികളാൽ സമൃദ്ധമായ, മിന്നൽകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച മേഘങ്ങളുടെ കാവൽക്കാരൻ, തുള്ളിക്കണങ്ങൾ മുത്തുപോലെ തൂങ്ങിയ നൂൽപോലെയുള്ളവൻ, ചൂടിന്റെയും പൊടിയുടെയും വേദനയ്ക്ക് ശത്രുവായവൻ.
ആകാശകുസുമാമോദസ് സര്വശബ്ദസഹോദരഃ । നാഡീപ്രണാലീസലിലം ഭൂതാങ്ഗോപാങ്ഗനര്തകഃ
ആകാശത്തിലെ പൂക്കളുടെ സുഖത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ശബ്ദങ്ങൾക്കും സഹോദരൻ; നാഡികളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന വെള്ളംപോലെയും, ഭൂതങ്ങളുടെ അവയവങ്ങളിലും ഉപാവയവങ്ങളിലും നൃത്തം ചെയ്യുന്നവനുമാണ്.
മര്മകര്മകരൈകാത്മാ ഹൃദ്ഗുഹാഗേഹകേസരീ । നിത്യമ് ഏകാന്തപഥികസ് സാരഥിര് ജാതവേദസഃ
മൂല്യപ്രധാനമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനോടൊപ്പം ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവൻ, ഹൃദയത്തിലെ ഗുഹയിൽ വസിക്കുന്ന സിംഹംപോലെയും, എല്ലായ്പ്പോഴും ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, ജാതവേദസിന്റെ രഥസാരഥിയുമാണ്.
ആമോദരത്നലുണ്ഠാകോ വിമാനനഗരാവനിഃ । ദാഹാന്ധകാരശീതാംശുശ് ശൈത്യേന്ദുക്ഷീരസാഗരഃ
സുഖവാസനയുടെ രത്നങ്ങൾ കവർന്നെടുക്കുന്നവൻ, ആകാശയാന നഗരത്തിന്റെ ഭൂമി; ദഹനം, ഇരുണ്ടത, തണുത്ത ചന്ദ്രൻ, തണുത്ത അമൃതം നിറഞ്ഞ ചന്ദ്രസാഗരം ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.
പ്രാണാപാനകലാരജ്ജ്വാ പ്രാണിനാം യന്ത്രവാഹകഃ । അരിര് മിത്രം ച ദീപാനാം ദ്വീപസഞ്ചരണേ രതഃ
പ്രാണനും അപാനവും എന്ന രണ്ട് ശക്തികളുടെ നൂലാൽ ജീവികളുടെ യന്ത്രം ഓടിപ്പിക്കുന്നവൻ; വിളക്കുകൾക്ക് ശത്രുവും സ്നേഹിതനും, ദ്വീപുകളിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ ആസ്വദിക്കുന്നവനും ആണവൻ.
പുരോഗതോ ഽപ്യ് അദൃശ്യാത്മാ മനോരാജ്യപുരോപമഃ । താലവൃന്തതിലേ തൈലമ് ആലാനം സ്പന്ദദന്തിനഃ
മുന്പോട്ട് പോകുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ സ്വഭാവം കാണാനാവില്ല, മനസ്സിന്റെ രാജധാനിപോലെയും, എള്ളിനുള്ളിലെ എണ്ണപോലെയും, ഓടുന്ന ആനയെ പിടിച്ചിരുത്തുന്ന കയറുപോലെയും അതു മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ഏകക്ഷണലവേനൈവ വലിതാഖിലഭൂധരഃ । വര്ണാവലിതരങ്ഗാണാം ഗങ്ഗാവാഹരവൈകകൃത്
ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് തന്നെ എല്ലാ പർവതങ്ങളെയും തിരിച്ചു മാറ്റാൻ ഇതിന് കഴിയും; നിറങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട തിരകളിലേക്കു ഗംഗയെ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഇതു മാത്രമാണ്.
ശ്യാമാമ്ബുവാഹരജസാം മഹാവര്തകൃദ് അമ്ഭസാമ് । ദ്യുനദീവാഹവാര്യോഘോ നഭോനീലോത്പലാലികഃ
കറുത്ത ജലഭാരകരുടെ പൊടിപടലത്തിൽ വലിയ ചുഴലിക്കാറ്റ് ഉണരുന്നു; ആകാശത്തിലെ നീലതാമരമാലപോലുള്ള സ്വർഗ്ഗനദിയുടെ വെള്ളപ്പൊക്കമാണ് അതു.
ശരീരാവേഷ്ടിതോന്മുക്തപുരാണതൃണചോപനഃ । സ്പന്ദപദ്മവനാദിത്യശ് ശബ്ദവര്ഷൈകവാരിദഃ
ശരീരത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് പുരാതനമായ പുല്ലുമയിലൊതുങ്ങി, വിറയുന്ന താമരകളുടെ വനത്തിലെ സൂര്യനായി, ശബ്ദമഴയുടെ ഏക മേഘമായി അത് നിലകൊള്ളുന്നു.
വ്യോമകാനനമാതങ്ഗശ് ശരീരഗൃഹഗര്ഗടഃ । ധൂലീകദമ്ബവിപിനമ് ആശാലിങ്ഗനനായകഃ
ആകാശത്തിലെ ആനപോലെയും, ശരീരമെന്ന വീട്ടിലെ ഗർജ്ജനപോലെയും, പൊടിക്കൊണ്ടുള്ള കാടിനെ അങ്ങേയറ്റം ചേർത്തുപിടിക്കുന്നവനാണ് അവൻ.
സ്ത്യാനീകരണസംശോഷധൃതിസ്പന്ദനസൌരഭൈഃ । സശൈത്യൈẖ കര്മഭിഷ് ഷഡ്ഭിര് അലബ്ധക്ഷണ ആക്ഷയമ്
അവൻ ആറ് പ്രവൃത്തികളാൽ—നിശ്ചലത, ഉണക്കൽ, ദൃഢത, സ്പന്ദനം, സുഗന്ധം, തണുപ്പ്—ഒരിക്കലും വിശ്രമിക്കാതെ, എപ്പോഴും ക്ഷയിക്കാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
രസാകര്ഷണസുവ്യഗ്രോ നിത്യം ഭ്രാതേവ തേജസഃ । ഹരണാദാനകര്തൄണാമ് അങ്ഗാനാം വിനിയോഗകൃത്
അവൻ എപ്പോഴും രസങ്ങൾ ആകർഷിക്കാൻ അത്യന്തം ഉത്സുകനായി, അഗ്നിയുടെ ജ്വാലപോലെ, എടുക്കൽ, കൊടുക്കൽ, പിടിക്കൽ എന്നിവയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിയായ അവയവങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
ശരീരനഗരേ നാഡീമാര്ഗൈര് ഗതിനിരര്ഗലഃ । രസഭാണ്ഡപരാവര്താദ് ആയുര്മണിമഹാവണിക്
ശരീരനഗരത്തിൽ, നാഡികളിലൂടെ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിച്ച്, അവൻ ജീവരത്നങ്ങളുടെ മഹാവ്യാപാരിയാണ്; രസത്തിന്റെ പാത്രങ്ങൾ തിരിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.