ഉപലബ്ധം വിദുര് ദ്രവ്യം ദ്രഷ്ടൃതാത്രോപലബ്ധൃതാ । ആലോകനം ദര്ശനതാ ദൃഗ് ആലോകനകാരണമ്
ദൃശ്യം അറിയുന്നത് ദർശകൻ മുഖാന്തിരമാണ് എന്ന് അവർ അറിയുന്നു. കാണുന്നത് ദർശനത്തിന്റെ പ്രവർത്തിയാണ്, കണ്ണാണ് കാണാനുള്ള ഉപകരണം.
ഏവമ് ഉച്ഛൂനതാ ഭാതി മിതാനന്താഥ വാ ക്രമാത് । അസത്യൈവ നഭസ്യ് ഏവ നഭോരൂപൈവ നിഷ്പ്രമാ
ഇങ്ങനെ, വർദ്ധനയോ കുറവോ, അതു പരിമിതമായാലും അനന്തമായാലും, ക്രമമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. എന്നാൽ അതിന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ യാതൊരു സാരവുമില്ല, ആകാശത്തിലെ രൂപംപോലെ, അതിന് യാഥാർത്ഥ്യമായ അടിസ്ഥാനമില്ല.
ചിദണോര് ഭാസനം ഭാതം തത്പ്രദേശേന ദേഹഗമ് । യേന പശ്യതി തച് ചക്ഷുസ് തച് ഛ്രോത്രം യേന ച ശ്രുതിഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം അതിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ശരീരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കാണുന്നത് കണ്ണ് മുഖാന്തിരമാണ്, കേൾക്കുന്നത് ചെവി മുഖാന്തിരമാണ്.
യേന ജിഘ്രതി തദ് ഘ്രാണം യേന സ്പൃശതി ചര്മ തത് । രസ്യതേ യേന സാ ജിഹ്വാ സങ്ഗ്രഹോ ഽക്ഷദൃശാമ് ഇതി
വാസന അറിയുന്നത് മൂക്കിലൂടെ, സ്പർശം അറിയുന്നത് ചർമ്മം മുഖാന്തിരം, രുചി അറിയുന്നത് നാവിലൂടെ. ഇതാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സമാഹാരം.
ചിദണുപ്രതിഭാസേ ഽന്തḫ പ്രഥമം നാമവര്ജിതമ് । തന്മാത്രവൃന്ദമ് ഏതേഷാമ് ഏതദാകാശരൂപി തത്
അകത്തുള്ള അതിസൂക്ഷ്മമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രത്യക്ഷതയ്ക്ക് യാതൊരു പേരുമില്ല; ഇതാണ് ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനമായ സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങളുടെ കൂട്ടം, അതിന്റെ സ്വഭാവം ആകാശംപോലെയാണ്.
ചിദണുപ്രതിഭാകാശപിണ്ഡ ഏകഘനസ്ഥിതിഃ । അനുസന്ധാനവിവശശ് ചേതതീന്ദ്രിയപഞ്ചകമ്
ചൈതന്യത്തിന്റെ ആ സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങൾ ആകാശത്തിന്റെ ഒരു ഗോളമായി, ഒറ്റയടിയായി നിലകൊള്ളുന്നു; അന്വേഷിക്കുന്ന ബലത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുന്നത്.
ഏവം ചിദനുസന്ധാനം ദൃശ്യപോഷമ് ഉപൈത്യ് അലമ് । തദ് ഏവ ജ്ഞാനമ് ഇത്യ് ഉക്തം ബുദ്ധിര് ഇത്യ് അഭിധീയതേ
ഇങ്ങനെ ചൈതന്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നത് ദൃശ്യപ്രപഞ്ചത്തെ പൂർണ്ണമായി പോഷിപ്പിക്കുന്നു; അതാണ് ജ്ഞാനം എന്നും അതിനെ ബുദ്ധി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
തതോ മനസ്തയാ രൂഢമ് അഹങ്കാരപദം ഗതമ് । ദേശകാലപരിച്ഛേദ ഇത്യ് അങ്ഗീകൃത ആത്മനാ
അങ്ങനെ ബുദ്ധിയിൽ ഉറപ്പു പിടിച്ച ശേഷം, അത് അഹങ്കാരത്തിന്റെ നിലയിലേക്കുയരുന്നു; അവിടെ ദേശവും കാലവും എന്നിങ്ങനെ പരിമിതികൾ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
ചിദണോര് അസ്യ ഭാവസ്യ പ്രത്യഗ്രം യത്ര വേദനമ് । സ തത്രോത്തരകാലേന പൂര്വാഭിഖ്യാം കരിഷ്യതി
ഈ ചൈതന്യത്തിന്റെ തത്സമയ ബോധം എവിടെയുണ്ടായാലും, പിന്നീട് അതിന് മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്ന പേരാണ് അതിന് നൽകുന്നത്.
അന്യസ്മിന്ന് ഏകദേശേ ഽസാവ് ഊര്ധ്വാഭിഖ്യാം കരിഷ്യതി । ഏവം ദിഗഭിധാനാദി കല്പയിഷ്യതി സ ക്രമാത്
മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് അതിന് പിന്നീടുള്ള പേരാണ് നൽകുന്നത്. ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ദിശകൾക്കും മറ്റും പേരുകൾ ഉണ്ടാക്കപ്പെടുന്നു.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശബ്ദാനാമ് അര്ഥവേദനമ് । ഭവിഷ്യതി സ്വയമ് അസാവ് ആകാശവിശദോ ഽപി സന്
ആകാശംപോലെ തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ ബോധം സ്വയം സ്ഥലം, സമയം, പ്രവർത്തി, വസ്തു, ശബ്ദം എന്നിവയുടെ അർത്ഥം അറിയാൻ തുടങ്ങും.
ഇത്ഥം സ്വാനുഭവേനൈഷ വ്യോമ്ന്യ് ഏവ വ്യോമരൂപധൃത് । ആതിവാഹികനാമാന്തര് ദേഹസ് സമ്പദ്യതേ ചിതഃ
ഇങ്ങനെ സ്വന്തം അനുഭവത്തിലൂടെ, ഈ ചൈതന്യം ആകാശത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച്, ആകാശത്തിനുള്ളിൽ മനസ്സിന്റെ ശരീരം എന്നറിയപ്പെടുന്ന സൂക്ഷ്മശരീരം പ്രാപിക്കുന്നു.
ഏഷ ഏവ ചിരം കാലം തത്ര ഭാവനയാ തയാ । ഗൃഹ്ണാതി നിശ്ചയം പൂര്ണമ് ആധിഭൌതികമ് ആത്മനഃ
ഈ ബോധം അവിടെ ദീർഘകാലം ആ ധ്യാനത്തിലൂടെ തന്നെ, താൻ ശരീരമായി ഉണ്ട് എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം നേടുന്നു.
വ്യോമ്നാ വ്യോമ്ന്യ് ഏവ രചിതോ നിര്മലേനേതി വിഭ്രമഃ । അസതാസത് സമാസ്തീര്ണം താപനദ്യാ ജലം യഥാ
ആകാശത്തിൽ, ആകാശം കൊണ്ടു നിർമ്മിതം, ശുദ്ധമാണെന്നു കരുതുന്നത് ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ് — യാഥാർത്ഥ്യവും അസത്യവും കലർന്ന മായാജലത്തിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെ.
സങ്കല്പനാമ് ഉപാദത്തേ സ്വദേഹേ ഗഗനാകൃതിഃ । ശിരശ്ശബ്ദാര്ഥദാം കാഞ്ചിത് പാദശബ്ദാര്ഥദാം ക്വചിത്
ഇത് മനസ്സിൽ കണക്കാക്കി തന്റെ ശരീരത്തിൽ ആകാശംപോലെയുള്ള തലയും, 'തല' എന്ന വാക്കിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന തലയും, മറ്റിടത്ത് 'കാൽ' എന്ന വാക്കിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന കാലുകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഉരḫപാര്ശ്വാദിശബ്ദാര്ഥമയീം ക്വചിദ് അനാബിലാമ് । ഭാവാഭാവഗ്രഹോത്സര്ഗശബ്ദാദ്യര്ഥമയീമ് അപി
മറ്റിടങ്ങളിൽ, 'ഉറസ്', 'പാർശ്വം' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകളുടെ അർത്ഥംകൊണ്ടുള്ള അവയവങ്ങളോ, പിടിക്കൽ, വിട്ടുകെളയൽ, ഉണ്ട്, ഇല്ല എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകളുടെ അർത്ഥംകൊണ്ടുള്ള ശരീരമോ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
നിയതാകാരകലനാം ദേശകാലാദിയന്ത്രിതാമ് । വിഷയോന്മുഖതാം യാതാമ് ഇന്ദ്രിയവ്രാതവേധിതാമ്
രൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറച്ച ധാരണ, ദേശവും കാലവും മുതലായവ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും, വിഷയങ്ങളിലേക്കു തിരിയുന്നതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കൂട്ടം അതിനെ ബാധിക്കുന്നതുമാണ്.
സോ ഽണുḫ പശ്യത്യ് അഥാകാരമ് ആത്മനസ് സ്വാത്മകല്പിതമ് । ഹസ്തപാദാദികലിതം ചിത്താദികലനാന്വിതമ്
അപ്പോൾ ആ സൂക്ഷ്മമായത്, താനേ സൃഷ്ടിച്ച രൂപം, കൈകളും കാലുകളും ഉള്ളതും, മനസിന്റെ വിവിധ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ കൂടിയതുമായത്, കാണുന്നു.
ഏവം സമ്പദ്യതേ ബ്രഹ്മാ തഥാ സമ്പദ്യതേ ഹരിഃ । ഏവം സമ്പദ്യതേ രുദ്ര ഏവം സമ്പദ്യതേ ക്രിമിഃ
ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവും ഉണ്ടാകുന്നു, അങ്ങനെ ഹരിയും ഉണ്ടാകുന്നു, ഇങ്ങനെ രുദ്രനും ഉണ്ടാകുന്നു, അങ്ങനെ ഒരു പുഴുവും ഉണ്ടാകുന്നു.
ന ച കിഞ്ചന സമ്പന്നം യഥാസ്ഥിതമ് അവസ്ഥിതമ് । ശൂന്യം ശൂന്യേ വിലസിതം ജ്ഞപ്തൌ ജ്ഞപ്തിര് വിജൃമ്ഭിതാ
എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഒന്നും സംഭവിക്കുന്നില്ല; എല്ലാം അതുപോലെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു—ശൂന്യത്തിൽ ശൂന്യം പ്രകാശിക്കുന്നു, അറിവിൽ അറിവ് വെളിപ്പെടുന്നു.
പ്രതിച്ഛന്ദശ് ശരീരാണാം ബീജം ത്രൈലോക്യവീരുധാമ് । സര്ഗാര്ഗഡപ്രദോ മുക്തേസ് സംസാരാസാരവാരിദഃ
പ്രതിബിംബമാണ് സകല ജീവികളുടെ ശരീരം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള സസ്യങ്ങളുടെ വിത്ത്, സൃഷ്ടിയുടെ വിഷം നൽകുന്നവൻ, ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥമില്ലാത്ത സമുദ്രത്തിലെ മേഘം, ബന്ധത്തിന്റെ കാരണവും കൂടിയാണ്.
കാരണം സര്വകാര്യാണാം നേതാ കാലക്രിയാദിഷു । സ ചാദ്യḫ പുരുഷസ് സ്വൈരമ് ഇത്യ് അനുത്ഥിത ഉത്ഥിതഃ
സകല ഫലങ്ങളുടെയും കാരണം, കാലം പോലുള്ള പ്രവർത്തികളിൽ നേതൃത്വം വഹിക്കുന്നവൻ, ഈ ആദിപുരുഷൻ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ ഉണർന്നതും ഉണരാത്തതുമായിരിക്കുന്നു.
നാസ്യ ഭൂതമയോ ദേഹോ നാസ്യാസ്ഥീനി ശരീരകേ । അവഷ്ടബ്ധുമ് അസൌ മുഷ്ട്യാ ശക്യതേ ന ച കേനചിത്
അവനു ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ശരീരമോ, ശരീരത്തിൽ അസ്ഥികളോ ഇല്ല; ആരും അവനെ കൈകൊണ്ട് പിടിക്കാൻ കഴിയില്ല.
തേനാബ്ധിമേഘസങ്ഗ്രാമസിംഹഗര്ജോര്ജിതാത്മനാ । അപി സുപ്തനരേണേവ നൂനം മൌനവതാ സ്ഥിതമ്
അവന്റെ സ്വഭാവം സമുദ്രവും മേഘവും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധത്തിൽ സിംഹത്തിന്റെ ഗർജ്ജനപോലെയായിരുന്നാലും, ഉറങ്ങുന്ന മനുഷ്യനെപ്പോലെ അവൻ നിർവികാരമായ മൗനത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ജാഗ്രതസ് സ്വപ്നസന്ദൃഷ്ടയോധാരഭടവേദനമ് । യഥാ സ്മൃതിഗതം നാസന് ന സത് തദ്വദ് അസൌ സ്ഥിതഃ
യഥൊരു സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട അടിയുടെ വേദന ജാഗരിതാവസ്ഥയിൽ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു ഓർക്കുന്നില്ലേ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ആ അവസ്ഥയും — അതു സത്യമോ അസത്യമോ അല്ല.
ബഹുയോജനലക്ഷൌഘപ്രമാണോ ഽപി ബൃഹദ്വപുഃ । പരമാണ്വന്തരേ മാതി ലോമാന്തസ്സ്ഥജഗത്ത്രയഃ
എത്രയോ ലക്ഷക്കണക്കിന് യോജനങ്ങൾ വ്യാപിച്ച വൻകായം ഉണ്ടായിരുന്നാലും, ഒരു അനുവിനുള്ളിൽ, ഒരു രോമത്തിന്റെ അറ്റത്തിൽ മൂന്ന് ലോകങ്ങളും കാണുന്നു.
കുലശൈലഗുണൌഘാത്മാ ബൃഹദ്വൃന്ദാത്മകോ ഽപി സന് । തുലായാം ധാനകാമാത്രമ് അപി നാപൂരയത്യ് അജഃ
പർവ്വതങ്ങളും വംശങ്ങളും ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളും എല്ലാം ആകൃതിയായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മഹാസമൂഹങ്ങളുടെ ആത്മാവായ അജൻ തുലാസിൽ ഒരു ധാന്യത്തിന്റെ ഭാരവും നിറയ്ക്കുന്നില്ല.
ജഗത്കോടിശതാഭോഗവിസ്തീര്ണോ ഽപ്യ് അണുമാത്രകമ് । വസ്തുതോ വ്യാപ്തവാന് ഏഷ ന ദേശം സ്വപ്നശൈലവത്
ലക്ഷക്കണക്കിന് ലോകങ്ങളുടെ ആനന്ദം വ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവൻ ഒരു അനുവിന്റെ സ്ഥലം മാത്രം പിടിക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിലെ പർവ്വതം പോലെ, ഒരു ദേശവും അവൻ ആകുന്നില്ല.
സ്വയമ്ഭൂര് ഏഷ കഥിതോ വിരാഡ് ഏഷ സ ഉച്യതേ । ബ്രഹ്മാണ്ഡാത്മാ ജഗദ്ദേഹോ വസ്തുതസ് തു നഭോമയഃ
സ്വയം ജനിച്ചവനാണ് ഇവൻ എന്ന് പറയുന്നു. വിശ്വപുരുഷനെന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ആത്മാവും ലോകത്തിന്റെ ശരീരവുമാണ് ഇവൻ. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ, ഇവന്റെ സ്വഭാവം ആകാശംപോലെയാണ്.
സനാതന ഇതി പ്രോക്തോ രുദ്ര ഇത്യ് അപി സഞ്ജ്ഞിതഃ । ഇന്ദ്രോപേന്ദ്രമരുന്മേഘശൈലജാലാദിദേഹകഃ
ശാശ്വതൻ എന്നും, രുദ്രൻ എന്നും ഇവനെ വിളിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ, ഉപേന്ദ്രൻ, വായു, മേഘം, മലനിരകൾ തുടങ്ങിയവയുടെ രൂപങ്ങൾ ഇവൻ ധരിക്കുന്നു.