അമാനേ ഽകലിതേ സോമ്യേ ഽകാലേ ഽപരിണതേ ചിരമ് । ശാന്തേ തസ്മിന് പരേ വ്യോമന്യ് ആദ്യേ ഹ്യ് അനുഭവാത്മനി
അളവില്ലാത്തതും വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതും മൃദുവും കാലമില്ലാത്തതും മാറാതെയും എപ്പോഴും ശാന്തവുമായ അതു, അത്യുന്നതമായ ആകാശം, അനുഭവത്തിന്റെ ആദിമ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്.
അസങ്കല്പോ മഹാശാന്തോ ദിക്കാലൈര് അമിതാകൃതിഃ । അന്തര് മഹാംശ് ചിദാകാശോ വേത്തീവ പരമാണുതാമ്
അവിടെ, ചിന്തകളില്ലാതെ, മഹാശാന്തതയോടെ, ദിക്കുകളാലോ സമയത്താലോ പരിധിയില്ലാതെ, ആന്തരികമായ വലിയ ചൈതന്യാകാശം ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ അണുവിനെയും അറിയുന്നവണ്ണം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അസത്യാമ് ഏവ താമ് അന്തര് ഭാവയന് സ്വപ്നവത് സ്വതഃ । തതസ് സ ബ്രഹ്മശബ്ദാര്ഥാം വേത്തി ചിദ്രൂപതാം തതാമ്
അസത്യമായ ആ ഭാവം സ്വപ്നം പോലെ ഉള്ളിൽ ആലോചിച്ചാൽ, പിന്നെ അവൻ 'ബ്രഹ്മം' എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം, അതായത് ശുദ്ധമായ ചൈതന്യം, തിരിച്ചറിയുന്നു.
വിദ്ഭാവോ ഽനുഭവത്യ് അന്തശ് ചിത്ത്വാച് ചിദണുതാം നിജാമ് । താമ് ഏവ പശ്യതീവാഥ തതോ ദ്രഷ്ടേവ തിഷ്ഠതി
അറിയുന്നവൻ, തന്റെ മനസ്സിലെ ചൈതന്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, ആ സൂക്ഷ്മമായ ബോധം അനുഭവിക്കുന്നു; അവൻ അതേ ബോധം കാണുന്നവനായി തോന്നുന്നു, അങ്ങനെ ദർശകനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യഥാ സ്വപ്നേ മൃതിം പശ്യത്യ് ഏക ഏവാത്മനാത്മനഃ । മൃത ഏവ മൃതേര് ദ്രഷ്ടാ തഥാ ചിദണുര് ആത്മനി
സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ തന്റെ മരണത്തെ കാണുന്നതുപോലെ—അവൻ തന്നെ മരിക്കുന്നവനും മരണം കാണുന്നവനും ആകുന്നു—അങ്ങനെ തന്നെ ആത്മാവിലുള്ള സൂക്ഷ്മബോധവും ഇരട്ടഭാവത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നു.
തതശ് ചിദ്ഭാവ ഏഷോ ഽന്തര് ഏക ഏവ ദ്വിതാമ് ഇവ । പശ്യന് ഖരൂപ ഏവാസ്തേ ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യമ് ഇവ സ്ഥിതഃ
അങ്ങനെ, ഉള്ളിലെ ഈ ബോധഭാവം ഒറ്റതായിട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, പക്ഷേ രണ്ടായി കാണുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; അത് കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നതുമെന്ന നിലയിൽ, ശുദ്ധമായ ആകാശംപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു.
ചിദ്ഭാവശ് ശൂന്യ ഏവാതിനിരാകാരോ ഽപ്യ് അണും തനുമ് । പശ്യന് ദൃശ്യമ് ഇവോദേതി ദ്രഷ്ടേവ ച തദാ ദ്വിതാ
ബോധം യഥാർത്ഥത്തിൽ ശൂന്യവും ആകൃതിയില്ലാത്തതുമാണെങ്കിലും, അതു സൂക്ഷ്മമായ രൂപം ധരിച്ചവണ്ണം തോന്നുന്നു; കാണുന്നതു കാണുന്നതായി, അതു ദ്വന്ദമായി, കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നവയും പോലെ ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
പ്രകാശമ് അണുമ് ആത്മാനം പശ്യംസ് തദനുഭാവതഃ । ഉച്ഛൂനതാം ചേതയതേ ബീജമ് അങ്കുരതാമ് ഇവ
തനിക്കു പ്രകാശമുള്ള ഒരു സൂക്ഷ്മരൂപം കാണുമ്പോൾ, ആ അനുഭവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, അതു താനെത്തന്നെ വികസിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു — വിത്ത് മുളയെടുക്കുന്നതുപോലെ.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യദ്രഷ്ടൃദര്ശനദൃഗ്ദൃശഃ । അര്ഥാന്തരസ്വഭാവേന തിഷ്ഠന്ത്യ് അനുദിതാഭിധാഃ
സ്ഥലം, കാലം, പ്രവർത്തനം, ദ്രവ്യം, കാണുന്നവൻ, കാണുന്നത്, കാണപ്പെടുന്നത് — ഇവയെല്ലാം വേറിട്ട സ്വഭാവങ്ങളോടെ, പ്രകടമാകാത്ത പേരുകളായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ചിദണുര് യത്ര ഭാതോ ഽസൌ ദേശോ മിതിമ് ഉപാഗതഃ । യദാ ഭാതസ് തദാ കാലോ യദ് ഭാനം സാ ക്രിയാ സ്മൃതാ
ബോധത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത്വം എവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നു, അതാണ് 'സ്ഥലം' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്; അതു പ്രകാശിക്കുന്ന സമയമാണ് 'കാലം'; അതിന്റെ പ്രകാശം തന്നെയാണ് 'പ്രവർത്തനം' എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്.
ഉപലബ്ധം വിദുര് ദ്രവ്യം ദ്രഷ്ടൃതാത്രോപലബ്ധൃതാ । ആലോകനം ദര്ശനതാ ദൃഗ് ആലോകനകാരണമ്
ദൃശ്യം അറിയുന്നത് ദർശകൻ മുഖാന്തിരമാണ് എന്ന് അവർ അറിയുന്നു. കാണുന്നത് ദർശനത്തിന്റെ പ്രവർത്തിയാണ്, കണ്ണാണ് കാണാനുള്ള ഉപകരണം.
ഏവമ് ഉച്ഛൂനതാ ഭാതി മിതാനന്താഥ വാ ക്രമാത് । അസത്യൈവ നഭസ്യ് ഏവ നഭോരൂപൈവ നിഷ്പ്രമാ
ഇങ്ങനെ, വർദ്ധനയോ കുറവോ, അതു പരിമിതമായാലും അനന്തമായാലും, ക്രമമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. എന്നാൽ അതിന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ യാതൊരു സാരവുമില്ല, ആകാശത്തിലെ രൂപംപോലെ, അതിന് യാഥാർത്ഥ്യമായ അടിസ്ഥാനമില്ല.
ചിദണോര് ഭാസനം ഭാതം തത്പ്രദേശേന ദേഹഗമ് । യേന പശ്യതി തച് ചക്ഷുസ് തച് ഛ്രോത്രം യേന ച ശ്രുതിഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം അതിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ശരീരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കാണുന്നത് കണ്ണ് മുഖാന്തിരമാണ്, കേൾക്കുന്നത് ചെവി മുഖാന്തിരമാണ്.
യേന ജിഘ്രതി തദ് ഘ്രാണം യേന സ്പൃശതി ചര്മ തത് । രസ്യതേ യേന സാ ജിഹ്വാ സങ്ഗ്രഹോ ഽക്ഷദൃശാമ് ഇതി
വാസന അറിയുന്നത് മൂക്കിലൂടെ, സ്പർശം അറിയുന്നത് ചർമ്മം മുഖാന്തിരം, രുചി അറിയുന്നത് നാവിലൂടെ. ഇതാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സമാഹാരം.
ചിദണുപ്രതിഭാസേ ഽന്തḫ പ്രഥമം നാമവര്ജിതമ് । തന്മാത്രവൃന്ദമ് ഏതേഷാമ് ഏതദാകാശരൂപി തത്
അകത്തുള്ള അതിസൂക്ഷ്മമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രത്യക്ഷതയ്ക്ക് യാതൊരു പേരുമില്ല; ഇതാണ് ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനമായ സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങളുടെ കൂട്ടം, അതിന്റെ സ്വഭാവം ആകാശംപോലെയാണ്.
ചിദണുപ്രതിഭാകാശപിണ്ഡ ഏകഘനസ്ഥിതിഃ । അനുസന്ധാനവിവശശ് ചേതതീന്ദ്രിയപഞ്ചകമ്
ചൈതന്യത്തിന്റെ ആ സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങൾ ആകാശത്തിന്റെ ഒരു ഗോളമായി, ഒറ്റയടിയായി നിലകൊള്ളുന്നു; അന്വേഷിക്കുന്ന ബലത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുന്നത്.
ഏവം ചിദനുസന്ധാനം ദൃശ്യപോഷമ് ഉപൈത്യ് അലമ് । തദ് ഏവ ജ്ഞാനമ് ഇത്യ് ഉക്തം ബുദ്ധിര് ഇത്യ് അഭിധീയതേ
ഇങ്ങനെ ചൈതന്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നത് ദൃശ്യപ്രപഞ്ചത്തെ പൂർണ്ണമായി പോഷിപ്പിക്കുന്നു; അതാണ് ജ്ഞാനം എന്നും അതിനെ ബുദ്ധി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
തതോ മനസ്തയാ രൂഢമ് അഹങ്കാരപദം ഗതമ് । ദേശകാലപരിച്ഛേദ ഇത്യ് അങ്ഗീകൃത ആത്മനാ
അങ്ങനെ ബുദ്ധിയിൽ ഉറപ്പു പിടിച്ച ശേഷം, അത് അഹങ്കാരത്തിന്റെ നിലയിലേക്കുയരുന്നു; അവിടെ ദേശവും കാലവും എന്നിങ്ങനെ പരിമിതികൾ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
ചിദണോര് അസ്യ ഭാവസ്യ പ്രത്യഗ്രം യത്ര വേദനമ് । സ തത്രോത്തരകാലേന പൂര്വാഭിഖ്യാം കരിഷ്യതി
ഈ ചൈതന്യത്തിന്റെ തത്സമയ ബോധം എവിടെയുണ്ടായാലും, പിന്നീട് അതിന് മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്ന പേരാണ് അതിന് നൽകുന്നത്.
അന്യസ്മിന്ന് ഏകദേശേ ഽസാവ് ഊര്ധ്വാഭിഖ്യാം കരിഷ്യതി । ഏവം ദിഗഭിധാനാദി കല്പയിഷ്യതി സ ക്രമാത്
മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് അതിന് പിന്നീടുള്ള പേരാണ് നൽകുന്നത്. ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ദിശകൾക്കും മറ്റും പേരുകൾ ഉണ്ടാക്കപ്പെടുന്നു.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യശബ്ദാനാമ് അര്ഥവേദനമ് । ഭവിഷ്യതി സ്വയമ് അസാവ് ആകാശവിശദോ ഽപി സന്
ആകാശംപോലെ തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ ബോധം സ്വയം സ്ഥലം, സമയം, പ്രവർത്തി, വസ്തു, ശബ്ദം എന്നിവയുടെ അർത്ഥം അറിയാൻ തുടങ്ങും.
ഇത്ഥം സ്വാനുഭവേനൈഷ വ്യോമ്ന്യ് ഏവ വ്യോമരൂപധൃത് । ആതിവാഹികനാമാന്തര് ദേഹസ് സമ്പദ്യതേ ചിതഃ
ഇങ്ങനെ സ്വന്തം അനുഭവത്തിലൂടെ, ഈ ചൈതന്യം ആകാശത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച്, ആകാശത്തിനുള്ളിൽ മനസ്സിന്റെ ശരീരം എന്നറിയപ്പെടുന്ന സൂക്ഷ്മശരീരം പ്രാപിക്കുന്നു.
ഏഷ ഏവ ചിരം കാലം തത്ര ഭാവനയാ തയാ । ഗൃഹ്ണാതി നിശ്ചയം പൂര്ണമ് ആധിഭൌതികമ് ആത്മനഃ
ഈ ബോധം അവിടെ ദീർഘകാലം ആ ധ്യാനത്തിലൂടെ തന്നെ, താൻ ശരീരമായി ഉണ്ട് എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം നേടുന്നു.
വ്യോമ്നാ വ്യോമ്ന്യ് ഏവ രചിതോ നിര്മലേനേതി വിഭ്രമഃ । അസതാസത് സമാസ്തീര്ണം താപനദ്യാ ജലം യഥാ
ആകാശത്തിൽ, ആകാശം കൊണ്ടു നിർമ്മിതം, ശുദ്ധമാണെന്നു കരുതുന്നത് ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ് — യാഥാർത്ഥ്യവും അസത്യവും കലർന്ന മായാജലത്തിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെ.
സങ്കല്പനാമ് ഉപാദത്തേ സ്വദേഹേ ഗഗനാകൃതിഃ । ശിരശ്ശബ്ദാര്ഥദാം കാഞ്ചിത് പാദശബ്ദാര്ഥദാം ക്വചിത്
ഇത് മനസ്സിൽ കണക്കാക്കി തന്റെ ശരീരത്തിൽ ആകാശംപോലെയുള്ള തലയും, 'തല' എന്ന വാക്കിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന തലയും, മറ്റിടത്ത് 'കാൽ' എന്ന വാക്കിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന കാലുകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഉരḫപാര്ശ്വാദിശബ്ദാര്ഥമയീം ക്വചിദ് അനാബിലാമ് । ഭാവാഭാവഗ്രഹോത്സര്ഗശബ്ദാദ്യര്ഥമയീമ് അപി
മറ്റിടങ്ങളിൽ, 'ഉറസ്', 'പാർശ്വം' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകളുടെ അർത്ഥംകൊണ്ടുള്ള അവയവങ്ങളോ, പിടിക്കൽ, വിട്ടുകെളയൽ, ഉണ്ട്, ഇല്ല എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകളുടെ അർത്ഥംകൊണ്ടുള്ള ശരീരമോ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
നിയതാകാരകലനാം ദേശകാലാദിയന്ത്രിതാമ് । വിഷയോന്മുഖതാം യാതാമ് ഇന്ദ്രിയവ്രാതവേധിതാമ്
രൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറച്ച ധാരണ, ദേശവും കാലവും മുതലായവ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും, വിഷയങ്ങളിലേക്കു തിരിയുന്നതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കൂട്ടം അതിനെ ബാധിക്കുന്നതുമാണ്.
സോ ഽണുḫ പശ്യത്യ് അഥാകാരമ് ആത്മനസ് സ്വാത്മകല്പിതമ് । ഹസ്തപാദാദികലിതം ചിത്താദികലനാന്വിതമ്
അപ്പോൾ ആ സൂക്ഷ്മമായത്, താനേ സൃഷ്ടിച്ച രൂപം, കൈകളും കാലുകളും ഉള്ളതും, മനസിന്റെ വിവിധ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ കൂടിയതുമായത്, കാണുന്നു.
ഏവം സമ്പദ്യതേ ബ്രഹ്മാ തഥാ സമ്പദ്യതേ ഹരിഃ । ഏവം സമ്പദ്യതേ രുദ്ര ഏവം സമ്പദ്യതേ ക്രിമിഃ
ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവും ഉണ്ടാകുന്നു, അങ്ങനെ ഹരിയും ഉണ്ടാകുന്നു, ഇങ്ങനെ രുദ്രനും ഉണ്ടാകുന്നു, അങ്ങനെ ഒരു പുഴുവും ഉണ്ടാകുന്നു.
ന ച കിഞ്ചന സമ്പന്നം യഥാസ്ഥിതമ് അവസ്ഥിതമ് । ശൂന്യം ശൂന്യേ വിലസിതം ജ്ഞപ്തൌ ജ്ഞപ്തിര് വിജൃമ്ഭിതാ
എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഒന്നും സംഭവിക്കുന്നില്ല; എല്ലാം അതുപോലെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു—ശൂന്യത്തിൽ ശൂന്യം പ്രകാശിക്കുന്നു, അറിവിൽ അറിവ് വെളിപ്പെടുന്നു.