സ്വപ്നേഷു ഖശരീരാണാം വര്ണാẖ കചടതാദയഃ । കദാചനാപി നോദ്യന്തി ശവാനാമ് ഇവ കേചന
സ്വപ്നത്തിൽ ആകാശംപോലുള്ള ശരീരമുള്ളവർക്ക് 'ക', 'ച', 'ട' തുടങ്ങിയ അക്ഷരങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നില്ല, മരിച്ചവർക്കും അങ്ങനെ തന്നെ.
വര്ണോച്ചാരോ ഽഭവിഷ്യച് ചേത് പ്രകടാര്ഥസ് തതẖ ക്വചിത് । സ്വപ്നേഷ്വ് അന്വഭവിഷ്യത് തം വിനിദ്രḫ പാര്ശ്വഗോ ജനഃ
അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നത് സംഭവിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ വ്യക്തമായ അർത്ഥം ചിലപ്പോൾ ഉണർന്നുകിടക്കുന്നവർക്കു സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുമായിരുന്നു.
തസ്മാന് ന കിഞ്ചിത് സ്വപ്നേഷു തത് സത്യം ഭ്രാന്തിര് ഏവ സാ । ചിന്മാത്രാകാശകചനം തഥാ തത് ഖേ സ്വഭാവജമ്
അതിനാല് സ്വപ്നങ്ങളില് ഒന്നും യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ല; അതെല്ലാം ഭ്രമം മാത്രമാണ്. അതു ശുദ്ധചൈതന്യത്തിന്റെ വിശാലതയില് സ്വാഭാവികമായി ഉദിയുന്ന ഒരു പ്രകാശംപോലെയാണ്.
യഥേന്ദുകാര്ഷ്ണ്യഖതരുശിലാഗേയാദിതാം ഗതഃ । ഇവാഭാതി ചിദാകാശസ് തഥാ യരലവാദിതാം
പുതിയചന്ദ്രന്റെ ഇരുണ്ടത്വം, ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ നിഴല്, കല്ലിന്റെ നിറം എന്നിവ ആകാശം ഏറ്റെടുത്തതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ ചൈതന്യത്തിന്റെ വിശാലതയും പലവിധ ഗുണങ്ങള് ഏറ്റെടുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
തച് ചിദാകാശകചനം യന് നാമ സ്വപ്നവേദനമ് । ആകാശമ് ഏവ നഭസẖ കചനം വിദ്ധി നേതരത്
സ്വപ്നാനുഭവം എന്നു പറയുന്നത് ചൈതന്യത്തിന്റെ വിശാലതയില് ഉദിയുന്ന ഒരു പ്രകാശം മാത്രമാണ്; അതു തന്നെ ആകാശം തന്നെയാണ്, അതിന് വേറൊന്നുമില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
യഥാ സ്വപ്നസ് തഥൈവേദം ജാഗ്രദ് അഗ്രേ വ്യവസ്ഥിതമ് । ആകാശമ് അപ്യ് അനാകാശം യഥൈവേദം തഥൈവ തത്
സ്വപ്നം എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ തന്നെ ഈ ജാഗ്രതാവസ്ഥയും നമുക്ക് മുന്നില് നിലകൊള്ളുന്നു; ആകാശം യഥാര്ത്ഥത്തില് ആകാശമല്ലാത്തതുപോലെ, ഇതും അതുപോലെയാണ്.
തഥാ കചതി തച് ചാരു ചേതനം ചതുരം തദാ । യഥാ സ്ഥിതം തദ് ഏവേദം സത്യം സ്ഥിരമ് ഇവ സ്ഫുരത്
അങ്ങനെ അതു മനോഹരമായും ചതുരമായും പ്രഭയോടെ ബോധം പോലെ തിളങ്ങുന്നു. അതിനെപ്പോലെ തന്നെ ഈ ലോകവും സത്യമായും സ്ഥിരമായും തോന്നുന്നു.
ഭഗവന് സ്വപ്ന ഏവേദം കഥം ജാഗ്രദ് അവസ്ഥിതമ് । അസത്യമ് ഏവ സത്യത്വമ് ഇവ യാതം കഥം വദ
പ്രഭോ, ഇതെല്ലാം സ്വപ്നം മാത്രമാണെങ്കില്, എങ്ങനെയാണ് ഇത് ജാഗ്രതാവസ്ഥയെന്ന പോലെ തോന്നുന്നത്? അസത്യമായത് എങ്ങനെ സത്യമായി തോന്നുന്നു? ദയവായി വിശദീകരിക്കണം.
ശൃണു സ്വപ്നമയാന്യ് ഏവ കഥം സന്തി ജഗന്ത്യ് അലമ് । നാന്യാനി ന ച സത്യാനി ന സ്ഥിരാണി സ്ഥിതാനി ച
ശ്രദ്ധിക്കൂ, ഈ ലോകങ്ങള് എല്ലാം സ്വപ്നം കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇതിന് പുറമെ വേറൊന്നുമില്ല, ഇവ സത്യവുമല്ല, സ്ഥിരവുമല്ല.
അനുഭൂതാനി ബീജാനി ബീജരാശാവ് ഇവാമ്ബരേ । അന്യാന്യ് അന്യാനി താന്യ് ഏവ സമാനി ന സമാനി ച
അനുഭവങ്ങള് ആകാശത്ത് വിത്തുകളുടെ കൂമ്പാരത്തിലെ വിത്തുകളെപ്പോലെയാണ്. അവ ഓരോന്നും വേറിട്ടതാണെങ്കിലും, ഒരുപോലെയും അല്ലാത്തതുമാണ്; ഒരുപോലെയും അല്ലാത്തതുമാണ്.
പ്രത്യേകമ് അന്തര് അന്യാനി തഥൈവാഭ്യുദിതാനി ച । പരസ്പരമ് അദൃഷ്ടാനി ബഹൂനി വിവിധാനി ച
ഒരൊരുത്തരിലും അകത്തായി പലവിധത്തിലുള്ള മറ്റു ജീവികളും ഉദയിക്കുന്നു, അവ തമ്മിൽ ഒരിക്കലും കാണുന്നില്ല.
അന്യോഽന്യം താനി സര്വാണി ന പശ്യന്ത്യ് ഏവ കിഞ്ചന । ജഡാനീവൈകരാശീനി ബീജാനീവ ലഗന്ത്യ് അപി
അവയെല്ലാം തമ്മിൽ ഒന്നും കാണുന്നില്ല, ഒരുമിച്ച് കിടക്കുന്ന വിത്തുകൾ പോലെയും, ജഡമായ കൂമ്പാരങ്ങൾ പോലെയും.
വ്യോമാത്മകത്വാല് ലഗനം ന വിദന്തി പരസ്പരമ് । അപി ചേതനരൂപാണി സുപ്താനീവ നിരന്തരമ്
അവയുടെ സ്വഭാവം ആകാശം പോലെയായതിനാൽ, അവ തമ്മിൽ സ്പർശിക്കുന്നതുമില്ല, അവ ജാഗരൂകന്മാരായിരുന്നാലും, ഉറങ്ങുന്നവർ തമ്മിൽ അകലംപോലെയാണ്.
സുപ്താസ് സ്വപ്നജഗജ്ജാലസ്വാചാരവ്യവഹാരിണഃ । അസുരാ നിഹതാ ദേവൈസ് തേ സ്വപ്നജഗതി സ്ഥിതാഃ
ഉറങ്ങുന്നവർ സ്വപ്നലോകത്തിലെ കാര്യങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ദേവന്മാർകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ട അസുരന്മാർ സ്വപ്നലോകത്തുതന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.
അജ്ഞാനാന് ന ഗതാ മുക്തിം നാജാഡ്യാജ് ജഡതാമ് ഇതാഃ । ന ദേഹവന്തẖ കിം സന്തു വിനാ സ്വപ്നജഗത്സ്ഥിതേഃ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ കാരണത്താൽ ഇവർ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുപോലെ, മന്ദബുദ്ധിയില്ലാത്തതുകൊണ്ടു അവർ ജഡരൂപത്തിൽ ആയിട്ടില്ല. സ്വപ്നലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളാതെ ഇവർക്ക് ശരീരം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുമെന്നു പറയൂ.
സുപ്താസ് സ്വപ്നജഗജ്ജാലസ്വാചാരവ്യവഹാരിണഃ । പുരുഷാ നിഹതാḫ പുംഭിസ് തേ തഥൈവ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ഉറങ്ങുന്നവർ സ്വപ്നലോകത്തിലെ പ്രവർത്തികളിലും ഇടപാടുകളിലും തനിമയോടെ ഏർപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ, മനുഷ്യർകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടവർ അങ്ങനെ തന്നെ അവസ്ഥയിൽ തുടരുന്നു.
ഏവം യേ നിഹതാ രാമ കിം തേ കുര്വന്തു കഥ്യതാമ് । അജ്ഞത്വാന് ന ഗതാ മുക്തിം ചേതനാന് ന ദൃഷത്സ്ഥിതാഃ
ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടവർക്ക് എന്ത് ചെയ്യാനാകും, രാമാ? പറയൂ. അജ്ഞാനത്താൽ അവർ മോക്ഷം നേടുന്നില്ല; അവർക്ക് ബോധം ഉണ്ടെങ്കിലും ജാഗ്രതാവസ്ഥയിൽ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നില്ല.
സാദ്രിദ്യൂര്വീജനം ദൃശ്യമ് ഇദം സര്വം യഥാസ്ഥിതമ് । ചിരായാനുഭവന്ത്യ് ഏതേ യഥേമേ വയമ് ആദൃതാഃ
പർവ്വതങ്ങളും ഭൂമിയും ജനങ്ങളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഈ ദൃശ്യലോകം, നമ്മൾ അതിനെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതുകൊണ്ടു, നമുക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നപോലെ ദീർഘകാലം അപ്രകാരം തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.
തേഷാം കല്പജഗത്സംസ്ഥാ യഥാസ്മാകം തഥൈവ താഃ । അസ്മാകം ജാഗതീ സംസ്ഥാ യഥാ തേഷാം തഥൈവ ച
അവരുടെ മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്ന ലോകക്രമം നമ്മുടെ ലോകക്രമംപോലെയാണ്; അതുപോലെ, നമ്മുടെ ലോകക്രമവും അവരുടെ ലോകക്രമംപോലെയാണ്.
യേ തേഷാം സ്വപ്നപുരുഷാസ് ത ഏവേമേ വയം സ്ഥിതാഃ । യേ ച തേ രാമ സംസാരാസ് തേഭ്യ ഏകമ് ഇമം വിദുഃ
അവരുടെ സ്വപ്നലോകത്തിലെ മനുഷ്യർ തന്നെയാണ് ഇവിടെ നമുക്കായി നിലകൊള്ളുന്നവരും; രാമാ, അവരുടെ ലോകചക്രങ്ങൾ ഇവയും ഒന്നാണെന്ന് അവർ അറിയുന്നു.
തേ സ്വപ്നപുരുഷാസ് തേഷാം സത്യാ ഏവാനുഭൂതിതഃ । ആത്മനോ ഽപി പരസ്യാപി സര്വഗത്വാച് ചിദാത്മനഃ
അവരുടെ സ്വപ്നലോകത്തിലെ മനുഷ്യർ അനുഭവത്തിൽ സത്യമായവരാണ്; ആത്മാവിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, സ്വന്തം അനുഭവത്തിലും മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവത്തിലും അതെ സത്യമാണ്.
യഥാ തേ സ്വപ്നപുരുഷാസ് സത്യമ് ആത്മന്യ് അഥാപരേ । തവാപി സ്വപ്നപുരുഷാസ് സത്യമ് ഏവ തഥൈവ തേ
അവരുടെ സ്വപ്നലോകത്തിലെ മനുഷ്യർ അവർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും സത്യമായതുപോലെ, നിന്റെ സ്വപ്നലോകത്തിലെ മനുഷ്യരും അതേപോലെ സത്യമായവരാണ്.
സ്വസ്വപ്നപുരപൌരാ യേ ത്വയാ ദൃഷ്ടാസ് തഥൈവ തേ । സ്ഥിതാസ് തത്ര തഥാദ്യാപി ബ്രഹ്മ സര്വാത്മകം യതഃ
നിന്റെ സ്വപ്നനഗരത്തിലെ പൗരന്മാരെ നീ കണ്ടതുപോലെ, അവരും അവിടെയിപ്പോഴും അതുപോലെ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കാരണം ബ്രഹ്മം എല്ലാറ്റിന്റെയും ആന്തര്യാമിയാണ്.
പ്രബോധേ ഽപി ഹി വിദ്യന്തേ സ്വപ്നഭാവാ യഥാസ്ഥിതി । തയാ സ്ഥിത്യാനുഭൂയന്തേ പരം ബ്രഹ്മതയാഥവാ
ഉണർന്നാലും സ്വപ്നാവസ്ഥകളുടെ നില അതുപോലെയാണ് തുടരുന്നത്; അതിന്റെ തുടർച്ചയാൽ അവ അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതോ പരമബ്രഹ്മമായിട്ടോ അല്ലാതെയോ.
സര്വം സര്വാത്മ സര്വത്ര സര്വദാസ്തി തഥാ പരേ । യഥാ നകിഞ്ചിദ് ആകാശം ന ക്വചിന് ന ച ഹന്യതേ
എല്ലാം, എല്ലാറ്റിന്റെയും ആത്മാവ്, എല്ലിടത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു; ആകാശം എവിടെയും ഒന്നുമല്ല, എവിടെയും ഇല്ല, അതുപോലെ അതിനെ നശിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല.
നിരന്തേ പരമാകാശേ നിരന്തേ വേദനോദയേ । നിരന്തേ ചിത്തസങ്ഘാതേ നിരന്തോ ജഗതാം ഗണഃ
അവസാനരഹിതമായ പരമാകാശത്തിൽ, അവസാനമില്ലാത്ത അനുഭവത്തിൽ, അത്രയേറെ മനസ്സുകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, ലോകങ്ങളുടെ കൂട്ടം അങ്ങേയറ്റം പരപ്പിലാണ്.
പ്രത്യ് ആകാശകലാകോശം പ്രതി സംസാരമണ്ഡലമ് । പ്രതി ലോകാന്തരാഗാരം പ്രതി ദ്വീപം ഗിരിം പ്രതി
ഓരോ ആകാശത്തിന്റെ അകത്തും, ഓരോ സാംസാരിക ലോകത്തിലും, ഓരോ ലോകാന്തരത്തിലെ വീടുകളിലും, ഓരോ ദ്വീപിലും പർവതത്തിലും,
പ്രതി മണ്ഡലവിസ്താരം പ്രതി ഗ്രാമം പുരം പ്രതി । പ്രതി ജന്തും പ്രതി ഗൃഹം പ്രതി വര്ഷം യുഗം പ്രതി
ഓരോ പ്രദേശത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിലും, ഓരോ ഗ്രാമത്തിലും നഗരത്തിലും, ഓരോ ജീവിയിലും വീടിലും, ഓരോ ദേശത്തിലും യുഗത്തിലും,
യാവന്തോ യേ മൃതാẖ കേചിജ് ജീവാ മോക്ഷവിവര്ജിതാഃ । സ്ഥിതാസ് തേ തത്ര താവന്തസ് സംസാരാḫ പൃഥഗ് അക്ഷയാഃ
എത്ര പേർ മരിച്ചോ, മോക്ഷം ലഭിക്കാതെ ജീവിക്കുന്നവരോ, അവരൊക്കെ അവിടെയുണ്ട്; അത്രയും വേറിട്ടും അനന്തവുമായ സാംസാരിക ചക്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു.
തേഷാമ് അന്തര് ജനാസ് സന്തി ജനം പ്രതി പുനര് ജനാഃ । പുനര് ജനം പ്രതി ജഗജ് ജഗത് പ്രതി പുനര് ജനാഃ
അവരിൽ, ആളുകൾക്കുള്ളിൽ ആളുകൾ, വീണ്ടും ആളുകൾക്കുള്ളിൽ ആളുകൾ; ലോകത്തിനുള്ളിൽ ലോകം, വീണ്ടും ലോകത്തിനുള്ളിൽ ആളുകൾ അങ്ങനെ.