സത്യബുദ്ധൌ വിലീനായാം ജഗത് പശ്യതി ശാന്തധീഃ । ജലദീപാംശുജാലാഭമ് അപിണ്ഡാത്മാമ്ബരാത്മകമ്
സത്യമായ അറിവിൽ മനസ്സ് ലയിച്ചപ്പോൾ, ശാന്തമായ ബുദ്ധി ലോകത്തെ വെള്ളം, വിളക്ക്, സൂര്യപ്രകാശം എന്നിവയുടെ വലപോലെ, രൂപമില്ലാതെ, ആകാശവും സൂക്ഷ്മത്വവും മാത്രം ഉള്ളതുപോലെ കാണുന്നു.
ജഗതോ ഽവസ്തുനശ് ശൂന്യാത് പരിജ്ഞാനാന് നിവര്തതേ । ചിത്തഭ്രമാത്മനോ ഭ്രാന്തിരൂപാ സ്വദനഭാവനാ
ലോകം ശൂന്യവും അസ്ഥിരവുമാണെന്ന് മനസ്സിലായാൽ, അതിലേക്കുള്ള ആകർഷണം അകന്നു പോകുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഭ്രമത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്വയം അനുഭവം എന്നത് വെറും ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
യദ് അവസ്ത്വ് ഇതി വിജ്ഞാതം തത്രോപാദേയതാ കുതഃ । കേന സ്വപ്നം പരിജ്ഞായ സ്വപ്നഹേമാഭിഗമ്യതേ
ഒരു കാര്യം അസത്യമാണ് എന്ന് അറിയുമ്പോൾ, അതിൽ എന്തിനാണ് ആഗ്രഹം? സ്വപ്നം സ്വപ്നമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ ആരാണ് സ്വപ്നത്തിലെ പൊന്നിനെ തേടുന്നത്?
സ്വപ്നാദ് ഇവ പരിജ്ഞാതാദ് രസോ ദൃശ്യാന് നിവര്തതേ । ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യദശാദോഷഗ്രന്ഥിച്ഛേദḫ പ്രവര്തതേ
സ്വപ്നം സ്വപ്നമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ രുചി ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ, കാണുന്ന വസ്തുക്കളിലേക്കുള്ള ആസ്വാദനവും അകന്നു പോകുന്നു; ദൃക്-ദൃശ്യാവസ്ഥകളിലെ ദോഷങ്ങളുടെ കെട്ടുകൾ അകറ്റപ്പെടുന്നു.
നീരസശ് ശാന്തമനനോ നിര്വാണാഹങ്കൃതിẖ കൃതീ । വീതരാഗോ നിരായാസശ് ശാന്തസ് തിഷ്ഠതി ബുദ്ധധീഃ
വിഷയങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമില്ലാതെ, മനസ്സ് സമാധാനത്തോടെ, അഹങ്കാരം അകറ്റി, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും നിർവൃതി നേടിയവൻ, ആസക്തിയും പ്രയത്നവും ഇല്ലാതെ, ഉണർന്ന ബുദ്ധിയോടെ, ശാന്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
രസേ നീരസതാം യാതേ വാസനാ പ്രവിലീയതേ । ശിഖായാം പ്രവിലീനായാം പ്രദീപസ്യാംശവോ യഥാ
രുചി അകന്ന് പോകുമ്പോൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അതുപോലെ, വിളക്കിന്റെ ജ്വാല അണഞ്ഞാൽ അതിന്റെ പ്രകാശരശ്മികൾ ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെയാണ്.
ബോധാദ് ദീപാംശുജാലാഭമ് അഘനം വ്യോമ ദൃശ്യതേ । ഭ്രാന്തിരൂപം ജഗത് കൃത്സ്നം ഗന്ധര്വനഗരം യഥാ
ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ആകാശം ഒരു വെളിച്ചത്തിന്റെ കൂട്ടമായി, ആകൃതിയില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഈ ലോകം മുഴുവൻ ഭ്രമയുടെ രൂപം, ഗന്ധർവനഗരം പോലെ, മായയാണെന്ന് കാണുന്നു.
നൈവാത്മാനം ന ചാകാശം ന ശൂന്യം ന ച വേദനമ് । അത്യന്തപരിണാമേന പശ്യന് പശ്യതി തത് പദമ്
അവൻ സ്വയം, ആകാശം, ശൂന്യം, ബോധം എന്നിവ ഒന്നും കാണുന്നില്ല; പൂർണ്ണമായ മാറ്റത്തിലൂടെ, അതി പരമാവസ്ഥയെ അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു.
യത്ര നാത്മാ ന ശൂന്യം ച ന ജഗത് കലനാ ന ച । ന ചിത്തദൃശ്യോദയധീസ് സര്വം ചാസ്തി യഥാസ്ഥിതമ്
അവിടെ ആത്മാവും ശൂന്യവും ലോകത്തിന്റെ ഭാസവും മനസ്സും അതിലൂടെ കാണുന്ന വസ്തുക്കളും ഒന്നുമില്ല; എല്ലാം അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭൂമ്യാദിതാജ്ഞസമ്ബുദ്ധാ ജ്ഞാനാദ് അസ്തമ് ഉപാഗതാ । ജ്ഞസ്യ ശൂന്യൈവ സമ്പന്നാ സംസ്ഥിതാപി ന വിദ്യതേ
ഭൂമി മുതലായ ഘടകങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള അറിവ് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് അറിവ് തന്നെ ശൂന്യത്തിലേക്ക് ലയിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ അറിവ് നിലനിൽക്കുന്ന പോലെ തോന്നിയാലും അതിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ അസ്തിത്വമില്ല.
ഭവത്യ് ഏകസമാധാനസ് സോമ്യാത്മാ വ്യോമനിര്മലഃ । തിഷ്ഠത്യ് അപഗതാസങ്ഗസ് സ്ഥിത ഏവാപ്യ് അസത്സമഃ
ശാന്തമായ ആത്മാവ് ആകാശം പോലെ നിർമ്മലമായി ഏകാഗ്രതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ആസ്വാദനങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ, ഉണ്ടെന്നു തോന്നുമ്പോഴും ഇല്ലാത്തതുപോലെ അവിടെയിരിക്കുന്നു.
അസ്തങ്ഗതമനാ മൌനീ നിരോധപദവീം ഗതഃ । തീര്ണസ് സംസാരജലധേẖ കര്മണാമ് അന്തമ് ആഗതഃ
മനസ്സ് അസ്തമിച്ചവനും മൗനത്തിൽ നിലകൊണ്ടവനും നിരോധനത്തിന്റെ പാതയിൽ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, സാംസാരിക സമുദ്രം കടന്ന് കർമ്മങ്ങൾക്കുള്ള അവസാനത്തിലും എത്തുന്നു.
തനുഭുവനഗഗനഗിരിഗണകരണപരം പരമമ് അജ്ഞാനമ് । വിഗലതി ഗലിതേ തസ്മിന് സകലമ് ഇദം വിദ്യമാനമ് അപി
ദേഹം, ലോകം, ആകാശം, പർവതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന അതിയായ അജ്ഞാനം അകന്നു പോയാൽ, ഈ എല്ലാം ഉണ്ടെന്നു തോന്നിയാലും, അതിന്റെ സാന്നിധ്യം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ശാന്തതരാന്തẖകരണോ ഗലിതവികല്പസ് സ്വരൂപസാരമയഃ । പരമശമാമൃതതൃപ്തസ് തിഷ്ഠതി വിദ്വാന് നിരാവരണഃ
ഏറ്റവും ശാന്തമായ മനസ്സോടെ, എല്ലാ ഭേദഭാവങ്ങളും വിട്ട്, സ്വഭാവത്തിന്റെ സാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ജ്ഞാനി, പരമശാന്തിയുടെ അമൃതത്തിൽ തൃപ്തനായി, ഒരു മറവുമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ബോധോ ജഗദ് ഇവാഭാതി മുനേ യേന ക്രമേണ ഹേ । തം ക്രമേണ ക്രമം ബ്രൂഹി ഭൂയോ ഽബോധനിവൃത്തയേ
മഹർഷേ, ഏത് ബോധം കൊണ്ടാണ് ലോകം ക്രമമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് എന്ന് ദയവായി വീണ്ടും വിശദമായി പറഞ്ഞുതരൂ, അജ്ഞാനം അകറ്റാൻ.
ദക്ഷസ്യേവ വിമൂഢസ്യ യദ് ദൃഷ്ടൌ തത് സ്വചേതസി । യന് ന ദൃഷ്ടം ന തച് ചിത്തേ ഭവത്യ് അല്പതരസ്മൃതേഃ
നൈപുണ്യമുള്ളവനും അജ്ഞനുമായവനും, കാണുന്നതു മാത്രമേ മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകൂ; കാണാത്തതു, ഓർമ്മ കുറവായതിനാൽ, മനസ്സിൽ ഉദിക്കാറില്ല.
ഭവ്യḫ പശ്യതി ശാസ്ത്രാര്ഥമ് ഏവ പൂര്വാപരാന്വിതമ് । ന ദൃഷ്ടിവിഷയം വസ്തു യത് പശ്യതി കരോതി തത്
ഉത്തമൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം അതിന്റെ തുടക്കം മുതൽ അവസാനം വരെ മനസ്സിലാക്കുന്നു; വെറും കാഴ്ചയിൽ വരുന്ന വസ്തുക്കളെ കണ്ടു അവനൊന്നും ചെയ്യാറില്ല.
ഭവ്യാനുഷ്ഠാനനിഷ്ഠസ് സഞ് ശാസ്ത്രാര്ഥൈകമനാ മുനിഃ । ഭൂത്വോപദേശം ത്വമ് ഇമം ശൃണു ശ്രവണഭൂഷണമ്
ഉത്തമരുടെ ആചരണത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സോടെ, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധയുള്ള മുനി ആയാൽ, നീ ഇപ്പോൾ ഈ ഉപദേശത്തെ, ചെവിക്ക് അലങ്കാരമായതിനെ, കേൾക്കുക.
ഇയം ദൃശ്യഭരഭ്രാന്തിര് നന്വ് അവിദ്യേതി യോച്യതേ । വസ്തുതോ വിദ്യതേ നൈഷാ താപനദ്യാം യഥാ പയഃ
ഈ ദൃശ്യങ്ങളുടെ ഭാരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഭ്രമം അജ്ഞാനമെന്നു പറയുന്നു; യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇത് ഇല്ല, മരുഭൂമിയിലെ മായജലത്തിൽ വെള്ളം ഇല്ലാത്തതുപോലെ.
ഉപദേശ്യോപദേശാര്ഥമ് ഏനാം മദുപരോധതഃ । സത്യാമ് ഇവ ക്ഷണം താവദ് ആശ്രിത്യ ശ്രൂയതാമ് ഇദമ്
ഉപദേശത്തിനായി, പഠിപ്പിക്കാനായി, സത്യം അതിനെ നിരസിച്ചാലും, താൽക്കാലികമായി സത്യമായതുപോലെ ഇതിനെ സ്വീകരിച്ച്, ഈ ഉപദേശം കേൾക്കുക.
കുത ഏഷാ കഥം ചേതി വികല്പാന് അനുദാഹരന് । നേദമ് ഏഷാ ന ചാസ്തീതി സ്വയം ജ്ഞാസ്യസി ബോധതഃ
ഇത് എവിടുനിന്നാണ്? എങ്ങനെയാണ്? എന്നിങ്ങനെയുള്ള സംശയങ്ങൾ മനസ്സിൽ വരുത്താതിരിക്കുക. അങ്ങനെ നേരിട്ട് അറിഞ്ഞാൽ, 'ഇത് ഇങ്ങനെ അല്ല, ഇതിന് യാഥാർത്ഥ്യവും ഇല്ല' എന്നു നീയേറെ മനസ്സിലാകും.
യദ് ഇദം ദൃശ്യതേ കിഞ്ചിജ് ജഗത് സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । സര്വം സര്വവികാരാഢ്യം കല്പാന്തേ തദ് വിനശ്യതി
ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ ലോകം, ചലിക്കുന്നതോ അചലമായതോ ആയ എല്ലാം, അതിലെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളോടുകൂടിയതും, സകലവും സൃഷ്ടിയുടെ അവസാനം നശിച്ചുപോകും.
അസ്യ ഭാഗവിഭാഗാത്മാ നാശോ ഽവശ്യമ് അവാരിതഃ । ബിന്ദുനാ ബിന്ദുനാമ്ഭോധേര് ഉദ്ധൃതസ്യാസ്തി ഹി ക്ഷയഃ
ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഈ ലോകത്തിന്റെ നാശം നിർബന്ധമായാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. സമുദ്രത്തിൽ നിന്നൊരു തുള്ളി എടുത്താൽ അതിന് നശം ഉറപ്പാണ്.
ഏവം സ്ഥിതേ ദ്രവ്യനാശേ ബ്രഹ്മണസ് തന്മയത്വതഃ । നാനന്തത്വം ന ചാസ്തിത്വം ന ചൈതത് സമ്ഭവത്യ് അലമ്
ഇങ്ങനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ നാശം ഉറപ്പായപ്പോൾ, അതു ബ്രഹ്മസ്വഭാവം കൊണ്ടാണെന്നു കണ്ടാൽ, അതിന് അനന്തതയുമില്ല, സത്വവുമില്ല, ഇതൊന്നും സാധ്യമല്ല.
മദശക്തിര് ഇവ ജ്ഞാനമ് ഇതി നാസ്മാസു സിധ്യതി । ദേഹാവജ്ഞാനതോ ഽസ്മാകം സ്വപ്നവത് തന് ന തത്ത്വതഃ
മദം പോലെ ജ്ഞാനം നമ്മിൽ ഉറപ്പുള്ളതല്ല, കാരണം നാം ശരീരത്തെ അവഗണിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത് സ്വപ്നംപോലെയാണ്, യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
നശ്യത്യ് ഏതി ച ദൃശ്യശ്രീസ് സൈവാന്യൈവ നവൈവ വാ । ഇത്ഥം ഭവേത് സമുചിതം കൃതം ശാസ്ത്രം ന ചാന്യഥാ
നമുക്ക് കാണുന്ന ഭംഗി നശിക്കുകയും വീണ്ടും പഴയതോ പുതിയതോ ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ യോജിച്ചതു സംഭവിക്കുന്നു, ശാസ്ത്രം അതിനേക്കാൾ വേറെയല്ല.
സൈവൈതീത്യ് അസമുല്ലേഖം കഥം നഷ്ടസ്യ സമ്ഭവഃ । തദ്രൂപാന്യേതി യുക്തം സ്യാദ് അനുഭൂതാര്ഥഗാ വയമ്
നശിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് 'അതേ തന്നെയാണു' എന്ന ചിന്ത എങ്ങനെ ഉണ്ടാകാം? അതിന്റെ രൂപംപോലെയായിത്തന്നെ മാറുന്നതാണ് യുക്തി; നാം അനുഭവിച്ച യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയവരാണ്.
സൈവ വ്യോമതയൈവാസീദ് ഇത്യ് അസത് സൈവ സാ കഥമ് । തഥൈവ വ്യോമസംസ്ഥാ ചേന് നാശം തര്ഹി ന സാ ഗതാ
'അത് ആകാശംപോലെയായിരുന്നു, അതേ തന്നെയാണു' എന്നത് ശരിയല്ല—അത് പോയതാണെങ്കിൽ അതേപോലെ എങ്ങനെ ഇരിക്കും? അതെ ആകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, അതു നശിച്ചില്ല, പോയതുമല്ല.
കാര്യകാരണയോര് ഏകരൂപതൈവം യദാ തദാ । കാര്യകാരണതാഭാവാദ് ഐക്യമ് ഏവാസ്മദാഗമഃ
പ്രഭാവവും ഫലവും ഒരേ സ്വഭാവമായിരിക്കുമ്പോള്, അപ്പോള് ഫല-കാരണ ബന്ധം ഇല്ലാതാകുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങളുടെ ഉപദേശത്തില് എല്ലാം ഏകത്വം മാത്രമാണ്.
ശൂന്യം ത്വ് അനുപലമ്ഭത്വം യദ് ഗതം നഷ്ടമ് ഏവ തത് । അന്യസ് തര്ഹി ഭവേന് നാശẖ കീദൃശẖ കില കഥ്യതാമ്
ശൂന്യത എന്നത് കാണാനാവാത്തതായിരിക്കുന്നു; പോയത് യഥാര്ത്ഥത്തില് നഷ്ടമായതാണ്. അല്ലെങ്കില് വേറേതെങ്കിലും നശിക്കല് ഉണ്ടെങ്കില് അതെന്താണെന്ന് പറയൂ.