യാദൃക് സ്യാത് കാരണേ കാര്യം സ്ഥിതം കാരണതാസ്യ കാ । കാര്യമ് ഏവോപലമ്ഭാന്തര് അസദ് ദ്വയമ് അവേദനാത്
എന്തുപോലെയാണോ ഫലത്തിന്റെ കാരണം, അതുപോലെയാണ് അതിന്റെ കാരണത്വവും. ഫലം എന്നത് മറ്റൊരു ദൃശ്യരൂപം മാത്രമാണ്—ഇരട്ടത്വം അറിയപ്പെടാത്തതിനാൽ ഇരുവരും യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
സോമ്യസ്യാന്തര് യഥൈവാബ്ധേര് ഊര്മ്യാവര്താദയസ് സ്ഥിതാഃ । ബ്രഹ്മണ്യ് അസമ്ഭവത്ക്ഷോഭേ ജഗച്ചിത്താദയസ് തഥാ
ശാന്തമായ സമുദ്രത്തിനുള്ളിൽ തരംഗങ്ങളും ചുഴലികളും നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, ബ്രഹ്മത്തിൽ അശാന്തി ഇല്ലാത്തപ്പോൾ ലോകങ്ങളും മനസ്സുകളും അതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വാത്മൈവാമലം ബ്രഹ്മ പിണ്ഡ ഏക ഇവ സ്ഥിതമ് । നാനാഭാണ്ഡാത്മ ഹേമൈവ യഥാന്തസ്സ്ഥിതരൂപകമ്
എല്ലാവർക്കും ആത്മാവായ ശുദ്ധമായ ബ്രഹ്മം ഒരൊറ്റ ഘടികയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പലവിധം സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങൾ ഉള്ളതുപോലെയും, അതിനുള്ളിൽ സ്വർണ്ണം മാത്രം വിവിധ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെയും.
സ്വപ്നകാലേ സ്വപ്ന ഏവ ജാഗ്രദ് വ്യഗ്രാപരിഗ്രഹാത് । ജാഗ്രത്കാലേ ജാഗ്രദ് ഏവ സ്വപ്നോ ഽസത്യാവബോധതഃ
സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ സ്വപ്നം മാത്രം അനുഭവപ്പെടുന്നു, യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ വസ്തുക്കൾ അവിടെ ഇല്ലാത്തതിനാൽ. ജാഗ്രതാവസ്ഥയിൽ ജാഗ്രത മാത്രം അനുഭവപ്പെടുന്നു, സ്വപ്നം അസത്യമായതായി അറിയപ്പെടുന്നതിനാൽ.
ചിത്തമാത്രതയാ ബുദ്ധം മൃഗതൃഷ്ണാമ്ബുവത് സ്ഥിതമ് । ജാഗ്രത് സ്വപ്നത്വമ് ആയാതി വിചാരവികലീകൃതമ്
ബോധം എന്നത് വെറും ചൈതന്യസ്വഭാവമുള്ളതായിരിക്കുന്നു; അത് മൃഗതൃഷ്ണയിലെ വെള്ളംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. ചിന്തകളാൽ അതിൽ കലഹം വരുമ്പോൾ, അതിന് ജാഗ്രതയും സ്വപ്നാവസ്ഥയും ഉണ്ടാകുന്നു.
സമ്യഗ്ജ്ഞാനേന ഭൂതാനി ജ്ഞസ്യ ദേഹതയാ സഹ । പീഠബന്ധം വിമുഞ്ചന്തി ഗതകാലാ ഇവാമ്ബുദാഃ
യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ, സകല ജീവികളും ജ്ഞാനിയുടെ ശരീരത്തോടൊപ്പം ബന്ധനങ്ങൾ വിട്ടൊഴിയുന്നു; കാലം കഴിഞ്ഞ മേഘങ്ങൾ ആകാശം വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
യഥാ ഗലിതുമ് ആരബ്ധോ ഘനോ ഗഗനതാമ് ഇയാത് । തഥാ സത്യാവബോധേന ശാമ്യേത് സാത്മഗ്രഹം ജഗത്
ഒരു മേഘം കറങ്ങി ആകാശത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ, സത്യജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലോകത്തിന്റെ സത്യത്വബോധം ശമിക്കപ്പെടുന്നു.
ശരദഭ്രവദ് ആലൂനാ മൃഗതൃഷ്ണാമ്ബുവത് തഥാ । പുരസ് സന്ദൃശ്യമാനൈവ ബോധാദ് ഗലതി ദൃശ്യതാ
ശരദ്കാലത്തെ മേഘങ്ങൾ പിരിഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെയും, മൃഗതൃഷ്ണയിലെ വെള്ളംപോലെയും, മുന്നിൽ കാണുന്ന ലോകം ജ്ഞാനമുണർന്നപ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
യഥാ ദീപ്താനലേ ലീനം സുവര്ണം ഘൃതമ് ഇന്ധനമ് । ഏകതാം യാതി വിജ്ഞാനേ തഥാ ഭുവനചിത്തദൃക്
ദഹിക്കുന്ന അഗ്നിയില് പൊന്നും നെയ്യും ഇന്ധനവും ചേര്ന്ന് ഒന്നായി പോകുന്നതുപോലെ, ജ്ഞാനത്തില് ലോകവും മനസ്സും ദൃക്കുമൊക്കെ ഒറ്റയാകുന്നു.
ബോധേന തനുതാമ് ഏതി പിണ്ഡബന്ധോ ജഗത്ത്രയേ । പിശാചബുദ്ധിസ് സദനേ ബോധിതസ്യ യഥാ ശിശോഃ
ബോധം ഉണരുമ്പോള് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള ശരീരബന്ധം ക്ഷീണിക്കുന്നു; ഒരു കുഞ്ഞ് ഉണരുമ്പോള് അതിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ഭൂതഭ്രമം അപ്രധാനമാവുന്നതുപോലെ.
ബോധസ്യാനന്തരൂപസ്യ സ്വയമ് ഏവാത്മനാത്മനി । ജഗച്ചിത്താദിതാ ഭാതി പിണ്ഡബന്ധẖ കിലാത്ര കഃ
സ്വയം സ്വരൂപമായ ബോധത്തിന് ലോകം, മനസ്സ് തുടങ്ങിയവ മാത്രം പ്രത്യക്ഷമാവുന്നു; എന്നാല് ശരീരബന്ധം എന്നതെന്താണ് യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഇവിടെ ഉണ്ടാകുന്നത്?
ബോധബോധനമ് ഏവേദം ജഗച് ചിത്തമ് ഇവോദിതമ് । തദ് ഏവാസ്തങ്ഗതം ബോധാത് പിണ്ഡബന്ധസ്യ കാസ്തിതാ
ഈ ലോകം ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശം മാത്രമാണ്, മനസ്സിനെപോലെ. ആ ബോധം അസ്തമിക്കുമ്പോള് ശരീരബന്ധത്തിന് എന്ത് നിലയുണ്ട്?
ജഹാതി പിണ്ഡകാഠിന്യം ജഗത് സ്വപ്നാവബോധതഃ । പരാം പേലവതാമ് ഏതി ഹേമ ദ്രുതമ് ഇവാഗ്നിനാ
പൊന്നിനെ അഗ്നിയിൽ ഉരുക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ കട്ടിയുള്ള രൂപം വിട്ട് അതി ദ്രവമായി മാറുന്നതുപോലെ, സ്വപ്നത്തിൽ നിന്നുള്ള ഉണർവിൽ ഈ ലോകവും അതിന്റെ കഠിനത വിട്ട് അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
യഥാസ്ഥിതോ ബോധ ഏവ ഘനതാമ് ഏഷ ഗച്ഛതി । വിനൈവ ദേശകാലാഭ്യാം തൌ വിനിര്മായ ഹേമവത്
പൊന്നുപോലെ തന്നെ, ഈ ബോധം സ്വയം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ദേശവും കാലവും അനാവശ്യമായി, അതു തന്നെ കട്ടിയുള്ളതായിത്തീരുന്നു.
ജാഗ്രത്യ് ഏവം വിചാരേണ സ്വപ്നാഭേ പേലവേ സ്ഥിതേ । ക്ഷീയമാണേ ശരത്കാലേ ഇവൈതി തനുതാം രസഃ
ജാഗ്രതാവസ്ഥയിൽ ഇങ്ങനെയൊരു ചിന്തയിലൂടെ, സ്വപ്നംപോലെയുള്ള സൂക്ഷ്മാവസ്ഥ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അതു ക്രമേണ ക്ഷയിച്ച്, ശരദ്കാലത്തെ രസംപോലെ ബോധം ക്ഷീണിക്കുന്നു.
പരാം പേലവതാം യാതാ ദൃശ്യലക്ഷ്മ്യസ് സ്ഥിതാ അപി । സ്വപ്നാ ഇവ പരിജ്ഞാതാ ന സ്വദന്തേ വിവേകിനഃ
കാണുന്ന ഐശ്വര്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും, അവ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായിത്തീരുന്നു; സ്വപ്നങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നവനെ ആസ്വദിപ്പിക്കാത്തതുപോലെ, വിവേകമുള്ളവനെയും അവ ആനന്ദിപ്പിക്കില്ല.
ക്വ കില സ്വാന്തവിശ്രാന്തിẖ ക്വൈതദ് വിഷയവേദനമ് । സുഷുപ്തജാഗ്രതോര് ഐക്യം ക്വ ച്ഛായാതപയോẖ ക്വ വാ
അന്തരാത്മാവിലെ ശാന്തിയും, ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളും എവിടെയാണ്? ഗഹനനിദ്രയുടെയും ജാഗ്രതയുടെയും ഐക്യവും, നിഴലിന്റെയും വെളിച്ചത്തിന്റെയും വ്യത്യാസവും എവിടെയാണ്?
ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യദശാ ഭ്രാന്തിര് അഭ്രാന്തിസ് സ്വാത്മനിഷ്ഠതാ । കഥം സദസതോര് ഐക്യം ഭ്രാന്താഭ്രാന്താത്മനോര് ഭവേത്
കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നതും എന്ന നില ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ്; ആത്മാവിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നത് മാത്രമേ ഭ്രമമില്ലാത്തതാകൂ. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെയും അസത്യത്തിന്റെയും ഐക്യവും, ഭ്രമിച്ച ആത്മാവിന്റെയും ഭ്രമമില്ലാത്തതിന്റെയും ഐക്യവും എങ്ങനെയാകും?
ചിത്തമാത്രേ ഭ്രാന്തിമാത്രേ സ്വപ്നമാത്രാത്മനി സ്ഥിതേ । ജഗതീഹ പദാര്ഥേഭ്യസ് സത്യബുദ്ധിര് നിവര്തതേ
മനസ്സും ഭ്രമവും മാത്രമേയുള്ളൂ, സ്വപ്നം മാത്രമായ ആത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഈ ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കളെ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നുള്ള ധാരണ അകന്നുപോകുന്നു.
കസ്യ സ്വദന്തേ ഽസത്യാനി കഥമ് അപ്യ് അമഹാമതേഃ । മൃഗതൃഷ്ണാജലാനീവ ദൃശ്യാന്യ് അപി പുരസ്സ്ഥിതേഃ
അസത്യമായ വസ്തുക്കൾ, മുന്നിൽ കാണുന്ന മൃഗതൃഷ്ണയുടെ വെള്ളം പോലെയാണ്; അവ എത്രയെങ്കിലും കുറവ് ബുദ്ധിയുള്ളവരെയും സന്തോഷിപ്പിക്കുമോ?
സത്യബുദ്ധൌ വിലീനായാം ജഗത് പശ്യതി ശാന്തധീഃ । ജലദീപാംശുജാലാഭമ് അപിണ്ഡാത്മാമ്ബരാത്മകമ്
സത്യമായ അറിവിൽ മനസ്സ് ലയിച്ചപ്പോൾ, ശാന്തമായ ബുദ്ധി ലോകത്തെ വെള്ളം, വിളക്ക്, സൂര്യപ്രകാശം എന്നിവയുടെ വലപോലെ, രൂപമില്ലാതെ, ആകാശവും സൂക്ഷ്മത്വവും മാത്രം ഉള്ളതുപോലെ കാണുന്നു.
ജഗതോ ഽവസ്തുനശ് ശൂന്യാത് പരിജ്ഞാനാന് നിവര്തതേ । ചിത്തഭ്രമാത്മനോ ഭ്രാന്തിരൂപാ സ്വദനഭാവനാ
ലോകം ശൂന്യവും അസ്ഥിരവുമാണെന്ന് മനസ്സിലായാൽ, അതിലേക്കുള്ള ആകർഷണം അകന്നു പോകുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഭ്രമത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്വയം അനുഭവം എന്നത് വെറും ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
യദ് അവസ്ത്വ് ഇതി വിജ്ഞാതം തത്രോപാദേയതാ കുതഃ । കേന സ്വപ്നം പരിജ്ഞായ സ്വപ്നഹേമാഭിഗമ്യതേ
ഒരു കാര്യം അസത്യമാണ് എന്ന് അറിയുമ്പോൾ, അതിൽ എന്തിനാണ് ആഗ്രഹം? സ്വപ്നം സ്വപ്നമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ ആരാണ് സ്വപ്നത്തിലെ പൊന്നിനെ തേടുന്നത്?
സ്വപ്നാദ് ഇവ പരിജ്ഞാതാദ് രസോ ദൃശ്യാന് നിവര്തതേ । ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യദശാദോഷഗ്രന്ഥിച്ഛേദḫ പ്രവര്തതേ
സ്വപ്നം സ്വപ്നമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ രുചി ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ, കാണുന്ന വസ്തുക്കളിലേക്കുള്ള ആസ്വാദനവും അകന്നു പോകുന്നു; ദൃക്-ദൃശ്യാവസ്ഥകളിലെ ദോഷങ്ങളുടെ കെട്ടുകൾ അകറ്റപ്പെടുന്നു.
നീരസശ് ശാന്തമനനോ നിര്വാണാഹങ്കൃതിẖ കൃതീ । വീതരാഗോ നിരായാസശ് ശാന്തസ് തിഷ്ഠതി ബുദ്ധധീഃ
വിഷയങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമില്ലാതെ, മനസ്സ് സമാധാനത്തോടെ, അഹങ്കാരം അകറ്റി, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും നിർവൃതി നേടിയവൻ, ആസക്തിയും പ്രയത്നവും ഇല്ലാതെ, ഉണർന്ന ബുദ്ധിയോടെ, ശാന്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
രസേ നീരസതാം യാതേ വാസനാ പ്രവിലീയതേ । ശിഖായാം പ്രവിലീനായാം പ്രദീപസ്യാംശവോ യഥാ
രുചി അകന്ന് പോകുമ്പോൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അതുപോലെ, വിളക്കിന്റെ ജ്വാല അണഞ്ഞാൽ അതിന്റെ പ്രകാശരശ്മികൾ ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെയാണ്.
ബോധാദ് ദീപാംശുജാലാഭമ് അഘനം വ്യോമ ദൃശ്യതേ । ഭ്രാന്തിരൂപം ജഗത് കൃത്സ്നം ഗന്ധര്വനഗരം യഥാ
ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ആകാശം ഒരു വെളിച്ചത്തിന്റെ കൂട്ടമായി, ആകൃതിയില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഈ ലോകം മുഴുവൻ ഭ്രമയുടെ രൂപം, ഗന്ധർവനഗരം പോലെ, മായയാണെന്ന് കാണുന്നു.
നൈവാത്മാനം ന ചാകാശം ന ശൂന്യം ന ച വേദനമ് । അത്യന്തപരിണാമേന പശ്യന് പശ്യതി തത് പദമ്
അവൻ സ്വയം, ആകാശം, ശൂന്യം, ബോധം എന്നിവ ഒന്നും കാണുന്നില്ല; പൂർണ്ണമായ മാറ്റത്തിലൂടെ, അതി പരമാവസ്ഥയെ അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു.
യത്ര നാത്മാ ന ശൂന്യം ച ന ജഗത് കലനാ ന ച । ന ചിത്തദൃശ്യോദയധീസ് സര്വം ചാസ്തി യഥാസ്ഥിതമ്
അവിടെ ആത്മാവും ശൂന്യവും ലോകത്തിന്റെ ഭാസവും മനസ്സും അതിലൂടെ കാണുന്ന വസ്തുക്കളും ഒന്നുമില്ല; എല്ലാം അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭൂമ്യാദിതാജ്ഞസമ്ബുദ്ധാ ജ്ഞാനാദ് അസ്തമ് ഉപാഗതാ । ജ്ഞസ്യ ശൂന്യൈവ സമ്പന്നാ സംസ്ഥിതാപി ന വിദ്യതേ
ഭൂമി മുതലായ ഘടകങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള അറിവ് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് അറിവ് തന്നെ ശൂന്യത്തിലേക്ക് ലയിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ അറിവ് നിലനിൽക്കുന്ന പോലെ തോന്നിയാലും അതിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ അസ്തിത്വമില്ല.