അജ്ഞാനോന്മത്തതാ പുംസാ യഥാഭ്യാസേന ഭാവിതാ । തഥൈവ ബോധസ്വഭ്യാസാത് സാ കാലേനോപശാമ്യതി
ഒരു മനുഷ്യന് അജ്ഞാനത്തിന്റെ പിതൃഭൂതമായ ഭ്രമം ആവർത്തിച്ച് ചെയ്യുന്നതിലൂടെ വളരുന്നതുപോലെ, ബോധം ആവർത്തിച്ച് അഭ്യസിച്ചാൽ, അതും കാലക്രമേണ ശമിക്കപ്പെടുന്നു.
ആതിവാഹികദേഹോ ഽയമ് ആധിഭൌതികതാം യഥാ । നീയതേ ഭാവനാത് തജ്ജ്ഞൈര് ബോധസത്താം പ്രസാദതഃ
ഈ സൂക്ഷ്മശരീരം, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയുന്നവർ ധ്യാനിച്ചാൽ, അതിന്റെ മൂലഘടകാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ബോധത്തിന്റെ സത്യത്തിലേക്ക്, ആ ബോധത്തിന്റെ കൃപയാൽ നയിക്കപ്പെടുന്നു.
ആതിവാഹികദേഹോ ഽപി നീത്വാ ജീവപദം തഥാ । ദൃഢേന ബോധാഭ്യാസേന നേതവ്യോ ബ്രഹ്മതാമ് അപി
ഈ സൂക്ഷ്മശരീരം ജീവാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തിച്ചശേഷം, ഉറച്ച ബോധാഭ്യാസത്തിലൂടെ അതിനെ ബ്രഹ്മാവസ്ഥയിലേക്കും നയിക്കണം.
സ്വയമ്ഭുവശ് ചേദ് ഉത്പത്തിര് ബുധ്യതേ ബോധരൂപിണീ । തദാതിവാഹികാ ബുദ്ധിẖ കഥമ് ഇത്യ് അപി ബുധ്യതേ
സ്വയംഭൂമായ ബോധത്തിന്റെ ഉത്ഭവം ബോധസ്വഭാവമായിട്ടാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത് എങ്കിൽ, ആ സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയും അതുപോലെയാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്.
നോ ചേത് തത് പ്രതി വാക്യാര്ഥം ന ഗ്രന്ഥിര് വിനിവര്തതേ । ഭൂതോത്സാദനസൂത്രസ്യ പ്രതി മന്ത്രപദം യഥാ
അങ്ങനെ അല്ലെങ്കില്, ആ വാക്യത്തിന്റെ അര്ത്ഥം വ്യക്തമാകുന്നില്ല — അതുപോലെ തന്നെ, ഭൂതങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന മന്ത്രത്തിന്റെ ഓരോ പദവും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ജഗദ്ബോധൈകതാ ബുദ്ധ്യാ ബോദ്ധവ്യാ താവദ് അവ്രണമ് । അത്യന്തപരിണാമേന യാവത് സാപി ന ബുധ്യതേ
ലോകവും ബോധവും ഒന്നാണെന്നു മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും മനസ്സിലാക്കണം, അതിൽ ഒരു പിഴവുമില്ലാതെ. പിന്നെ, അതു മുഴുവനായി മാറുമ്പോള്, അതുപോലും മനസ്സിലാവാതെ പോകും.
സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ചിത്തേ ശാന്തേ ഭാതി സ്വഭാവതാ । ശീതലാം വ്യോമനിര്ഭാസാം താമ് ഏവാശ്രിത്യ ശാമ്യതാമ്
മനസ്സ് അകത്തും പുറത്തും സമാധാനമായിരിക്കുമ്പോള്, അതിന്റെ സ്വഭാവപ്രകാരം പ്രകാശിക്കുന്നു. ആ ശീതളവും ആകാശംപോലെ വെടിപ്പുള്ളതുമായ അവസ്ഥയിൽ ആശ്രയിച്ച്, മനസ്സ് സമാധാനമാകട്ടെ.
ജ്ഞാനവാഞ് ജ്ഞാനയജ്ഞസ്ഥോ ധ്യാനയൂപം വിരോപയന് । ജഗദ് വിജിത്യ യജതി സര്വത്യാഗൈകദക്ഷിണഃ
ജ്ഞാനം ഉള്ളവന് ജ്ഞാനയാഗത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, ധ്യാനത്തെ യാഗശിലയാക്കി, ലോകത്തെ ജയിച്ച്, എല്ലാ ത്യാഗവും ഒരേയൊരു ദക്ഷിണയാക്കി യാഗം നടത്തുന്നു.
പതത്യ് അങ്ഗാരവര്ഷേ വാ വാതി വാ പ്രലയാനിലേ । ഭൂതലേ വ്രജതി വ്യോമ്നി സമമ് ആസ്തേ ജ്ഞ ആത്മനി
അഗ്നിക്കനലുകൾ മഴപോലെ വീണാലും, പ്രളയത്തിന്റെ കാറ്റ് വീശിയാലും, ഭൂമിയിൽ ആയാലും ആകാശത്ത് സഞ്ചരിച്ചാലും, അറിവുള്ളവൻ ആത്മാവിൽ സമതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
വൈതൃഷ്ണ്യശാന്തമനസോ നിരോധമ് അലമ് ഈയുഷഃ । സ്ഥിതിര് വജ്രസമാധാനം വിനാന്യാ നോപപദ്യതേ
ആഗ്രഹരഹിതമായ മനസുമായി, നിയന്ത്രണം നേടിയവർക്കു വജ്രംപോലെയുള്ള സമാധിയല്ലാതെ മറ്റൊന്നും യോജിച്ചില്ല.
യഥാ ബാഹ്യാര്ഥവൈതൃഷ്ണ്യേനോപശാമ്യത്യ് അലം മനഃ । ന തഥാ ശാസ്ത്രസന്ദര്ഭൈര് നോപദേശതപോദമൈഃ
പുറത്തെ വസ്തുക്കളിലേക്കുള്ള ആസക്തി ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ മനസ്സ് സുഖമായി ശമിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ശാസ്ത്രങ്ങൾ വായിച്ചാലോ ഉപദേശം കേട്ടാലോ തപസ്സോ ആത്മനിയന്ത്രണമോ കൊണ്ടല്ല.
മനസ്തൃണസ്യ സര്വാര്ഥവൈതൃഷ്ണ്യാഗ്നിര് വിബോധ്യതാമ് । സര്വത്യാഗാനിലൈസ് സമ്പദ് അത്യാപദ് ഇതി ഭാവനാത്
എല്ലാ വസ്തുക്കളിലേക്കുമുള്ള ആഗ്രഹരഹിതത്വത്തിന്റെ അഗ്നി മനസ്സെന്ന പുല്ലിൽ ഉണർത്തട്ടെ; സമ്പത്തും ദാരിദ്ര്യവും ഒരുപോലെയെന്ന ഭാവനയോടെ, സമ്പൂർണ്ണ ത്യാഗത്തിന്റെ കാറ്റ് അതിനെ ഉണർത്തട്ടെ.
ബഹിര് അന്തശ് ച മോഹശ് ച പിണ്ഡഗ്രാഹോ ഽര്ഥവേദനമ് । ജ്ഞപ്തിര് ഏവേതി കചതി ജ്ഞത്വാന് മണിര് ഇവാത്മനി
പുറവും ഉള്ളിലുമുള്ള ഭ്രമം, ശരീരത്തെ പിടിച്ചിരിക്കുക, വസ്തുക്കളെ തിരിച്ചറിയുക — ഇവയൊക്കെയും അറിവ് മാത്രമാണ്. അതു സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന രത്നംപോലെ ആത്മാവിൽ തിളങ്ങുന്നു.
നരനാഗസുരാഗാരഗിരിഗഹ്വരദൃഷ്ടിഭിഃ । ചിതിര് ഏവാതിവിസൃതാ ധൂമോ ഽമ്ബുദതയേവ ഖേ
മനുഷ്യൻ, പാമ്പ്, ദേവൻ, വീടുകൾ, പർവതങ്ങൾ, ഗുഹകൾ എന്നിവയെ കാണുന്നവയിലൂടെ ചൈതന്യം മാത്രം വ്യാപിക്കുന്നു — മേഘക്കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് ആകാശത്ത് പടരുന്ന പുകപോലെ.
ചോപന്തി വിദ്രവത്വേന ബ്രഹ്മാണ്ഡജഡഭാണ്ഡഗാഃ । സ്വവിവര്തതരങ്ഗിണ്യോ ജീവശക്ത്യാ പതദ്രസാഃ
മനുഷ്യരുടെ ലോകം, പാമ്പുകളുടെ ലോകം, ദേവതകളുടെ ലോകം, ജഡമായ വസ്തുക്കൾ — ഇവയൊക്കെയും ജീവശക്തിയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ സ്വയം രൂപം മാറുന്ന തിരകളായി അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ജീവകാ ജീര്ണശഫരാ വ്യോമവാരിവിഹാരിണഃ । മോഹജാലേന വലിതാ ന സ്മരന്ത്യ് ആത്മനി സ്ഥിതിമ്
വയസ്സായ മീനുകൾപോലെ ആകാശത്തിലും വെള്ളത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവികൾ, മോഹത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, ആത്മാവിൽ തങ്ങുന്ന നില മറന്ന് പോകുന്നു.
ഘനീഭൂതാ ഘനത്വേന ചിദ്ഘനാ ഗഗനാങ്ഗനേ । നാനാപദാര്ഥരൂപേണ സ്ഫുരന്തി സ്വാത്മനാത്മനി
ബോധം കട്ടിയായി ആകാശത്തിന്റെ വിശാലതയിൽ ഒരു ബോധത്തിന്റെ കൂട്ടമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതു തന്നെ അതിൽനിന്നും പലവിധ വസ്തുക്കളായി തെളിഞ്ഞ് കാണപ്പെടുന്നു.
സര്വ ഏവമ് അമീ ജീവാ വാസനാവാതരേണവഃ । ശുഷ്കപര്ണവദ് ഉദ്ഗ്രീവാ ജഡാശ് ശ്വസനവേണവഃ
ഈ എല്ലാ ജീവികളും ആന്തരിക വാസനകളാൽ ഇളകുന്ന കാറ്റുപോലെയാണ്; ഉണങ്ങിയ ഇലകൾപോലെ ഉയർന്ന്, ജഡമായ്, ജീവശ്വാസം ഒഴുകുന്ന പൊന്തുപോലെയാണ്.
ആഹൃത്യ പൌരുഷബലാന്യ് അവജിത്യ തന്ദ്രീമ് ഉത്ഥായ തര്ജിതസമര്ജിതവാസനൌഘമ് । സംസാരപാശഘനപഞ്ജരമ് അഞ്ജസൈവ ഭങ്ക്ത്വാഭ്യുദേയമ് ഇതി നാജ്ഞസമേന ഭാവ്യമ്
സ്വന്തം മനശക്തി സമ്പാദിച്ച്, മന്ദതയെ ജയിച്ച്, എഴുന്നേറ്റ്, കൂട്ടമായ വാസനകളെ തള്ളിനീക്കി, ഈ സാംസാരിക ബന്ധത്തിന്റെ കൂട്ടിലടച്ച് നേരിട്ട് തകർക്കണം; അജ്ഞന്മാർക്ക് ഇതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കേണ്ടതല്ല.
ഇമേ യേ ജീവസങ്ഘാതാ ദൃശ്യന്തേ ദശദിഗ്ഗതാഃ । നരനാഗസുരാഗേന്ദ്രഗന്ധര്വാദ്യഭിധാനകാഃ
ഇവിടെ എല്ലാ ദിശകളിലും കാണുന്ന ജീവികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ — മനുഷ്യൻ, പാമ്പ്, ദേവൻ, ദേവാധിപൻ, ഗന്ധർവൻ എന്നിങ്ങനെ പേരുകൾകൊണ്ടു വിളിക്കപ്പെടുന്നവരാണ്.
തേ സ്വപ്നജാഗരാẖ കേചിത് കേചിത് സങ്കല്പജാഗരാഃ । കേചിത് കേവലജാഗ്രത്സ്ഥാസ് ചിരജാഗ്രത്സ്ഥിതാḫ പരേ
അവരിൽ ചിലർ സ്വപ്നത്തിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ചിലർ മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച ചിന്തകളിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ചിലർ വെറും ഉണർന്ന നിലയിൽ മാത്രം തുടരുന്നു, മറ്റുചിലർ വളരെക്കാലമായി ഉണർന്ന നിലയിൽ തന്നെയാണ്.
ഘനജാഗ്രത്സ്ഥിതാശ് ചാന്യേ ജാഗ്രത്സ്വപ്നാസ് തഥേതരേ । ക്ഷീണജാഗരകാẖ കേചിജ് ജീവാസ് സപ്തവിധാസ് സ്മൃതാഃ
മറ്റുചിലർ കനിഞ്ഞ ഉണർന്ന നിലയിൽ തുടരുന്നു, ചിലർ ഉണരലിലും സ്വപ്നത്തിലും ഒരുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു, ചിലർക്ക് ഉണരൽ ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ജീവികൾ ഏഴു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
ഏതേഷാം ഭഗവന് ഭേദോ ബോധായ മമ കഥ്യതാമ് । ജീവാനാം സപ്തരൂപാണാം ജലാനാമ് അര്ണവേഷ്വ് ഇവ
ഭഗവൻ, ഈ ജീവികളുടെ ഏഴു രൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ എനിക്ക് വിശദീകരിക്കാമോ? സമുദ്രങ്ങളിൽ ജലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസംപോലെ.
കസ്മിംശ്ചിത് പ്രാക്തനേ കല്പേ കസ്മിംശ്ചിജ് ജഗതി ക്വചിത് । കേചിത് സുപ്താസ് സ്ഥിതാ ദേഹൈര് ജീവാ ജീവിതധര്മിണഃ
ഏതോ പഴയ യുഗത്തിൽ, ഏതോ ലോകത്തിൽ, ഏതോ സമയത്ത്, ചില ജീവികൾ ജീവന്റെ സ്വഭാവം കൈവശമാക്കി, ശരീരത്തിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു.
യേ സ്വപ്നമ് അഭിപശ്യന്തി തേഷാം സ്വപ്നമ് ഇദം ജഗത് । വിദ്ധി തേ ഹി ഖലൂച്യന്തേ ജീവകാസ് സ്വപ്നജാഗരാഃ
സ്വപ്നം കാണുന്നവർക്കു ഈ ലോകം സ്വപ്നം തന്നെയാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. അവരാണ് സ്വപ്നവും ജാഗ്രതയും അനുഭവിക്കുന്ന ജീവികൾ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
ക്വചിദ് ഏവ പ്രസുപ്താനാം യസ് സ്വപ്നസ് സ്വയമ് ഉത്ഥിതഃ । വിഷയേ സോ ഽയമ് അസ്മാകം തേഷാം സ്വപ്നനരാ വയമ്
ഒരിക്കൽ ചിലർ ഉറങ്ങുമ്പോൾ സ്വയം സ്വപ്നം ഉദിക്കുന്നു; അതാണ് നമ്മുക്ക് അനുഭവമാകുന്നത്, നാം അവരുടെ സ്വപ്നത്തിലെ ആളുകളാണ്.
തേഷാം ചിരതയാ സ്വപ്നസ് സ ജാഗ്രത്ത്വമ് ഉപാഗതഃ । സ്വപ്നജാഗരകാസ് തേ തു ജീവാ യേ തദ്ഗതാസ് സ്ഥിതാഃ
അവർക്കു ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വപ്നം ജാഗ്രതയാകുന്നു; അതിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നവരാണ് സ്വപ്നവും ജാഗ്രതയും അനുഭവിക്കുന്ന ജീവികൾ.
സര്വജ്ഞത്വാത് സര്വഗസ്യ സര്വം സര്വത്ര വിദ്യതേ । തേന സ്വപ്നവതാം തേഷാം വയം സ്വപ്നനരാസ് സ്ഥിതാഃ
സർവ്വജ്ഞനും സർവ്വവ്യാപിയുമായത് എല്ലിടത്തും എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നതിനാൽ, സ്വപ്നം കാണുന്നവർക്കു നാം അവരുടെ സ്വപ്നത്തിലെ ആളുകളായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യേഷു കല്പേഷു തേ ജാതാẖ ക്ഷീയന്തേ കല്പകല്പനാഃ । യദി താസ് തത് കഥം തേഷാം പ്രബുദ്ധാനാമ് അവസ്ഥിതിഃ
അവരുണ്ടാകുന്ന ഓരോ കാലചക്രങ്ങളിലും, ആ കാലചക്രങ്ങളുടെ കற்பനകൾ അവസാനിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ആ കற்பനകൾ ഇല്ലാതായാൽ, അവർ ഉണർന്നുപോയശേഷം അവർക്കെന്തെങ്കിലും നിലയുണ്ടാകുമോ?
ഇഹ സ്വപ്നഭ്രമാത് തേ തു മുച്യന്തേ വാ വിനിദ്രതാമ് । പ്രാപ്യ സങ്കല്പ്യ തേ ദേഹാംസ് തഥൈവാന്യാഞ് ശ്രയന്ത്യ് അലമ്
ഇവിടെ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭ്രമം മൂലം, അവർ ചിലപ്പോൾ മോചിതരാകുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ ഉണർന്ന നിലയിലേക്ക് എത്തുന്നു. അവർ ദേഹങ്ങൾ കൽപ്പിച്ച്, അതുപോലെ തന്നെ മറ്റുള്ളവയും സ്വീകരിക്കുന്നു.