ഉന്നതാനതസമ്പാതനിപാതാനതിഘൂര്ണിതഃ । ന്യക്കാരോപലനിര്ഘാതൈḫ പാരമ്പര്യേണ ചൂര്ണിതഃ
ഉയര്ച്ചകളും താഴ്ചകളും, അപ്രതീക്ഷിതമായ നേട്ടങ്ങളും നഷ്ടങ്ങളും അവനെ ഇടിക്കുകയാണ്. അപമാനവും നിന്ദയും തലമുറകളായി അവനെ തകർത്തിരിക്കുന്നു.
തൃഷ്ണാശരലതാജാലപ്രവേശവശവിക്ഷതഃ । സ്വപ്രജ്ഞാരചിതാചാരḫ പരമായാസ്വ് അശിക്ഷിതഃ
ആസക്തിയുടെ ചഞ്ചലതയുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങി അവൻ വേദനയിലാവുന്നു. സ്വന്തം പരിമിതമായ ബുദ്ധിയനുസരിച്ച് ജീവിച്ചവൻ, പരമജ്ഞാനത്തിൽ ഒരിക്കലും പരിശീലനം നേടിയിട്ടില്ല.
ഇന്ദ്രിയഗ്രാമമ് ആഗത്യ പ്രപലായനതത്പരഃ । സുദുര്ഗ്രഹഗജേന്ദ്രോഗ്രവിസ്ഫൂര്ജനവിമര്ദിതഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് കടന്നവൻ എപ്പോഴും രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; പിടിക്കാനാകാത്ത കാട്ടാനയെ പോലെ കഠിനമായ അടികൾകൊണ്ട് അവൻ തകർന്നുപോകുന്നു.
വിഷയാജഗരോദ്ഗാരവിഷഫൂത്കാരമൂര്ഛിതഃ । കാമകൌലേയകൈര് ഭൂമൌ രസാര്ദ്രായാം വിപോഥിതഃ
വിഷയങ്ങളെന്ന പാമ്പിന്റെ വിഷം നിറഞ്ഞ hiss-ൽ അവൻ മയങ്ങിപ്പോകുന്നു; ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കുഞ്ഞുങ്ങൾ അടിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഈർപ്പം നിറഞ്ഞ നിലത്തവൻ വീണുപോകുന്നു.
കോപദാവാനലപ്ലുഷ്ടസ്പഷ്ടവിസ്ഫോടദാഹവാന് । സദാഗതാഗതാനേകദീര്ഘദുẖഖപ്രവാഹവാന്
കോപം എന്ന കാട്ടുതീയിൽ ചുട്ടുപോകുന്നവനാണ് അവൻ; അതിന്റെ ദഹനത്തിന്റെ പൊള്ളലുകൾ വ്യക്തമായി അവനിൽ കാണാം. പലതരം ദീർഘമായ ദു:ഖങ്ങളുടെ ഒഴുക്കിൽ അവൻ എപ്പോഴും ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
സ്വാങ്ഗലഗ്നാഭിലാഷാംശദംശദോഷൈര് ഉപദ്രുതഃ । ഭോഗലോഭലസന്മേദസ്സൃഗാലചിരവിദ്രുതഃ
സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്ന ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കഷ്ണങ്ങൾ പോലുള്ള ദോഷങ്ങൾ കൊണ്ട് അവൻ പീഡിതനാകുന്നു; അനുഭവത്തിനുള്ള താൽപര്യവും ഭ്രമത്തിന്റെ ചൂടും കൊണ്ട്, കുറുക്കൻ പോലെ നീണ്ടുനീണ്ട ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
സ്വകര്മകന്ദരോദ്വാന്തദാരിദ്ര്യദ്വീപ്യനുദ്രുതഃ । വ്യാമോഹമിഹികാന്ധത്വകൂടാവടലുഠത്തനുഃ
സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളുടെ ആഴത്തിലുള്ള കുഴിയിലുണ്ടാകുന്ന പ്രക്ഷോഭം കൊണ്ട് ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ ദ്വീപ് കടന്ന്, മായയുടെ മഞ്ഞ് പരന്ന അന്ധതയുടെ വലിയ കുഴികളിൽ അവന്റെ ശരീരം ഉരുണ്ടു വീഴുന്നു.
മാനസിംഹസമുല്ലാസഹൃദയോത്കമ്പനാതുരഃ । മരണേനാരണേയേന ബുകപുഷ്പമ് ഇവേക്ഷിതഃ
മനസ്സെന്ന സിംഹത്തിന്റെ ഗർജ്ജനയിൽ ഹൃദയം വിറയുന്ന അവൻ, മരണമെന്ന കാട്ടുകാരൻ ഒരു മുകുളം പോലെ നോക്കി നിൽക്കുന്നു.
ഗര്ധാന് നിഗരണായാശു ദൂരതോ ജനസേവിതഃ । കാമൈസ് സമന്തതോ ദത്തചിന്താനിചയവാഗുരഃ
കഴുകന്മാർ ഉടൻ വിഴുങ്ങുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ ആളുകൾ ദൂരത്ത് നിന്ന് അവനെ ഒഴിവാക്കുന്നു; എല്ലാ വശത്തും ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ചിന്തകളുടെ വലയിൽ അവൻ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
താരുണ്യനാമ്നാ സുഹൃദാ ക്ഷണമ് ആലിങ്ഗ്യ വര്ജിതഃ । ദുസ്സഞ്ചാരേഷു പവനൈẖ കുപിതൈര് ഇവ തര്ജിതഃ
യുവത്വം എന്ന സുഹൃത്ത് ഒരു നിമിഷം അവനെ അണച്ചു പിടിച്ചു, പിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു; കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള കാറ്റുകൾ കുപിതമായി അവനെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.
കദാചിന് നിര്വൃതിം യാതẖ ക്ഷണം ശമതരൌ ക്വചിത് । മനോഹരിണകോ രാജന് രാജീവമ് ഇവ ഭാസ്വതി
രാജാവേ, ചിലപ്പോള് ഈ മനസ്സെന്ന മൃഗം ഒരു നിമിഷം ശാന്തിയിലേക്കെത്തുന്നു, സൂര്യപ്രകാശത്തില് കനിഞ്ഞു വിരിയുന്ന താമരപൂവിനെപ്പോലെ.
താലീതമാലബകുലാദികവൃക്ഷഗുല്മവിശ്രാന്തിഷു പ്രചുരപുഷ്പവിലാസഹാസൈഃ । നാമാപി യസ്യ ന വിദന്തി സുഖസ്യ മൂഢാḫ പ്രാപ്നോതി തച് ഛമതരോസ് സ്വമനോമൃഗോ വഃ
താളി, താമര, ബകുലം തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുടെ തണലിലും, പുഷ്പങ്ങളുടെ പുഞ്ചിരിയോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും, ഭ്രമിച്ചുപോകുന്നവര്ക്ക് സന്തോഷത്തിന്റെ പേരുപോലും അറിയില്ല; പക്ഷേ, നിങ്ങളുടെ മനസ്സെന്ന മൃഗം ആ ശാന്തിയുടെ വൃക്ഷത്തെത്തുന്നു.
ഇതി വിശ്രാന്തിമാന് ഏഷ മനോഹരിണകോ ഽരിഹന് । തത്രൈവ രതിമ് ആയാതി ന യാതി വിടപാന്തരമ്
ഇങ്ങനെ വിശ്രമം ലഭിച്ച മനസ്സെന്ന മൃഗം അതേ സ്ഥലത്ത് സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നു, മറ്റൊരു വൃക്ഷത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല.
ഏതാവതാഥ കാലേന സ വിവേകദ്രുമḫ ഫലമ് । അന്തസ്സ്ഥം പരമാര്ഥാത്മ ശനൈḫ പ്രകടയത്യ് അലമ്
ഇങ്ങനെ കുറച്ച് കാലം കഴിഞ്ഞ്, വിവേകമെന്ന വൃക്ഷം അകത്തുള്ള പരമാര്ത്ഥസ്വരൂപമായ ഫലം പതിയെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
ധ്യാനദ്രുമഫലം പുണ്യം തദ് അസൌ സ്വമനോമൃഗഃ । അധസ്സ്ഥിതḫ പ്രാന്തഗതം തസ്യ പശ്യതി സത്തരോഃ
ധ്യാനമരത്തിന്റെ പുണ്യഫലം, അതിനെ തന്റെ മനസ്സെന്ന മൃഗം താഴെ നിന്ന് മുകളിലെ ശാഖയെ നോക്കി കാണുന്നു.
ആരോഹതി തതോ വൃക്ഷം തദ് ആസ്വാദയിതും ഫലമ് । അന്യഗര്ധപരിത്യാഗേ വിതതാധ്യവസായവാന്
മറ്റെല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ഉറച്ച മനസ്സോടെ ആ ഫലം രുചിക്കാനായി ആ മരത്തിലേക്ക് കയറിയെത്തുന്നു.
വിവേകരസമ് ആക്രാമന് വൃത്തീസ് ത്യജതി ഭൂഗതാഃ । ഉത്തമം പദമ് ആസാദ്യ ഭൂയോ നാധസ് സമീഹതേ
വിവേകത്തിന്റെ സാരം ലഭിച്ചവൻ താഴെ പാർക്കുന്ന വൃത്തികളെ വിട്ട്, ഉന്നതമായ അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ പിന്നെ താഴെക്കുള്ള ആഗ്രഹം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
തേനോത്തമഫലാര്ഥേന സംസ്കാരാന് പ്രാക്തനാന് അസൌ । വിവേകപദമ് ആരൂഢസ് ത്യജത്യ് അഹിര് ഇവ ത്വചമ്
ആ ഉത്തമഫലത്തിനായി, വിവേകത്തിന്റെ നിലയിൽ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, പഴയ Samskārangal അവൻ പാമ്പ് ത്വക്ക് കളയുന്നതുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
ഹസത്യ് ഉച്ചൈḫ പദാരൂഢമ് ആത്മാനമ് അവലോകയന് । ഏതാവന്തമ് അഹം കാലം കൃപണẖ കോ ഽഭവം ത്വ് ഇതി
ഉയർന്ന അവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേർന്നതിനെ കണ്ടു, അവൻ ഉച്ചത്തിൽ ചിരിച്ച് പറയുന്നു: 'ഇത്രയും കാലം ഞാൻ എത്ര ദയനീയനായിരുന്നുവേ!'
കരുണാദിഷു തേഷ്വ് അസ്തഭ്രമശ് ശാഖാന്തരേഷു സഃ । ലോഭവ്യാലമ് അധẖ കുര്വന് സമ്രാഡ് ഇവ വിരാജതേ
കറുണയും മറ്റു ഗുണങ്ങളും ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന അവൻ, തള്ളിക്കളയുന്ന തൃശ്യാനാഗത്തെ അടിമുടി കീഴടക്കി, കൊമ്പുകളിലൊന്നും ചലിക്കാതെ രാജാവുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഹൃദയേന്ദോര് ഘനശ്രേണീര് മുഖാബ്ജതിമിരാവലീഃ । കൃഷ്ണായശ്ശൃങ്ഖലാസ് തൃഷ്ണാ ദിനാനുദിനമ് ഉജ്ഝതി
ഹൃദയത്തിലെ ചന്ദ്രന്റെ കനലായ മേഘങ്ങൾ, വായിലെ കമലത്തിന്റെയ്ക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ഇരുണ്ട വരികൾ, തൃശ്യയുടെ ഇരുമ്പ് കെട്ടുകൾ — ഇതെല്ലാം അവൻ ദിവസേന ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
ഉപേക്ഷതേ ന സമ്പ്രാപ്തം നാപ്രാപ്തമ് അഭിവാഞ്ഛതി । സോമസോമ്യോ ഭവത്യ് അന്തശ്ശീതലസ് സര്വവൃത്തിഷു
ലഭിക്കുന്നതിനെ അവൻ അവഗണിക്കുന്നു, ലഭിക്കാത്തതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അകത്തുനിന്ന് ചന്ദ്രനുപോലെ തണുപ്പുള്ളവനും, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും ശാന്തനുമാണ്.
ശാസ്ത്രാര്ഥപല്ലവേഷ്വ് ഏവ നിഷണ്ണാത്മാവതിഷ്ഠതേ । ഉന്നതാവനതാപാതാ അധḫ പശ്യഞ് ജഗദ്ഗതീഃ
ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ സാരത്തിൽ മാത്രം മനസ്സ് ആകേന്ദ്രിപ്പിച്ചവൻ, ലോകത്തിന്റെ ഉയർന്നും താഴ്ന്നും പോകുന്ന വഴികളെ താഴെ നിന്ന് നോക്കി, അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ഭീമദ്രുമലതോത്കീര്ണപുഷ്പപ്രകരദന്തുരാഃ । പ്രാക്തനീസ് സ്വാസ് സ്ഥലീḫ പശ്യന് ഹസത്യ് അന്തര് വരാകതാമ്
ഭയങ്കരമായ വൃക്ഷങ്ങളും കുരുളുകളാൽ കെട്ടിയ കാട്ടുകളും പൂക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ തന്റെ പഴയ താമസസ്ഥലങ്ങൾ നോക്കി, അവയുടെ ദയനീയമായ അവസ്ഥയിൽ അവൻ അകത്തുതന്നെ ചിരിക്കുന്നു.
തേഷു തത്സ്കന്ധദേശേഷു തയോഡ്ഡീനവിഡീനയാ । ഹാരിണ്യാ വിഹരന് ഗത്യാ രാജേവ പരിരാജതേ
അവിടെയുള്ള ശാഖകളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും, മാൻപോലെയുള്ള സുന്ദരമായ നടപ്പോടെ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, രാജാവിനെപ്പോലെ അവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു.
പുത്രദാരകലത്രാണി മിത്രാണി ച ധനാനി ച । ജന്മാന്തരകൃതാനീവ സ്വപ്നജാനീവ പശ്യതി
മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും സമ്പത്തുകളെയും, അവൻ ഒരു മുമ്പത്തെ ജന്മത്തിൽ ഉണ്ടായതുപോലെയോ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടതുപോലെയോ കാണുന്നു.
രാഗദ്വേഷഭയോന്മാദമാനമോഹമഹാര്തയഃ । നടസ്യേവാസ്യ ദൃശ്യന്തേ ശീതലാമലചേതസഃ
യാരുടെ മനസ്സ് തണുപ്പും വിശുദ്ധിയും ആണോ, ആൾക്കാർക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന ആസക്തിയും വെറുപ്പും ഭയവും പിതൃത്വം അഭിമാനവും വലിയ മോഷവും ഇവയൊക്കെയും നാടകത്തിലെ അഭിനേതാക്കളെപ്പോലെ അവനു മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു.
ഉന്മത്തചേഷ്ടിതാകാരാ ഹസത്യ് അപി പുരോ ഽസതീഃ । തരങ്ഗഭങ്ഗുരാധാരാസ് സംസാരസരിതോ ഗതീഃ
ഇഹലോകത്തിലെ വ്യാജമായ പ്രകടനങ്ങൾ, തിരകളുടെ തനതായ അസ്ഥിരതപോലെയുള്ള ഈ സംസാരനദിയുടെ ക്ഷണികമായ ഒഴുക്കുകൾ, അവയെക്കുറിച്ച് അവൻ ചിരിക്കുന്നു.
ന സ ചേതയതേ കാശ്ചില് ലോകദാരധനൈഷണാഃ । അപൂര്വപദവിശ്രാന്തോ ജീവന്ന് ഏവ യഥാ ശവഃ
ലോകത്തിലെ ആളുകളുടെയും ഭാര്യയുടെയും ധനത്തിന്റെയും പിന്തുടർച്ചയിൽ അവൻ ഒരു ചിന്തയും കാണിക്കുന്നില്ല; അതുല്യമായ ഒരു നിലയിൽ വിശ്രമിച്ചവൻ, ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും ശവംപോലെ ഇരിക്കുന്നു.
കേവലം കേവലേ ശുദ്ധേ ബോധാത്മനി മഹോന്നതൌ । ദത്തദൃഷ്ടിḫ ഫലേ തസ്മിന് ദൂരം സമധിരോഹതി
ശുദ്ധവും ഉന്നതവുമായ ബോധസ്വരൂപത്തിൽ മാത്രം ദൃഷ്ടി കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ആ സാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ ഫലത്തിൽ അവൻ ദൂരെയായി ഉയർന്നു സമാധിയിൽ ലയിക്കുന്നു.