ശുദ്ധം ബുദ്ധമ് അനാദ്യന്തം ജീവോ ജനിതവാസനഃ । ആദ്യം ക്ഷീവ ഇവാത്മാനമ് ആവൃതാത്മാ ന പശ്യതി
ശുദ്ധവും ജ്ഞാനപരവും ആരംഭമോ അവസാനമോ ഇല്ലാത്ത ആത്മാവ്, ജന്മസ്മൃതികളുടെ മറയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പൊടി കെട്ടിയ കണ്ണാടി തനിക്കുള്ളിൽ പ്രതിഫലനം കാണാത്തതുപോലെ, ഇങ്ങനെ മറഞ്ഞ ആത്മാവ് സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
അജ്ഞാനസ്യ മഹാഗ്രന്ഥേര് മിഥ്യാവേദ്യാത്മനോ ഽസതഃ । അഹമിത്യര്ഥരൂപസ്യ ഭേദോ മോക്ഷ ഇതി സ്മൃതഃ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ വലിയ കുരുക്കായ, 'ഞാൻ' എന്ന ഭ്രമമായ അസത്യമനസ്സിന്റെ ബന്ധം മുറിച്ചുകളയുന്നതാണ് മോക്ഷം എന്ന് പറയുന്നു.
വ്യപഗതഘനചേതനസ് സമന്താദ് അഹമ് ഇതി നൂനമ് അബുധ്യമാന ആസ്സ്വ । അനഭിധപരചേതനൈകരൂപസ് സദസദസന് ന സദാ സദോദിതശ് ച
വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ കനം പൂർണ്ണമായും മാറിയാൽ, 'ഞാൻ' എന്ന ധാരണയില്ലാതെ നിലകൊള്ളണം. അങ്ങിനെയുള്ള അവസ്ഥയിൽ, പറയാനാവാത്ത ശുദ്ധചൈതന്യമായ്, അതുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതിൽ കുടുങ്ങാതെ, സത്യം എന്ന നിലയിൽ എപ്പോഴും തെളിഞ്ഞ് നിലകൊള്ളുന്നു.
ജ്ഞാനിനൈവ സദാ ഭാവ്യം രാമ ന ജ്ഞാനബന്ധുനാ । അജ്ഞതൈവ വരം മന്യേ ന പുനര് ജ്ഞാനബന്ധുതാ
രാമാ, ഒരാൾ എപ്പോഴും ജ്ഞാനിയാകണം, ജ്ഞാനത്തിന്റെ കൂട്ടുകാരനായി മാത്രം ഇരിക്കരുത്. ജ്ഞാനത്തിന്റെ കൂട്ടുകാരനാകുന്നതിന് പകരം അജ്ഞാനം തന്നെ ഞാൻ മെച്ചപ്പെട്ടതാണെന്ന് കരുതുന്നു.
കിമ് ഉച്യതേ ജ്ഞാനബന്ധുര് ജ്ഞാനീ ചൈവ കിമ് ഉച്യതേ । കിം ഫലം ജ്ഞാനബന്ധുത്വേ ജ്ഞാനിത്വേ ഽപി ച കിം ഫലം
ജ്ഞാനബന്ധു എന്നത് എന്താണെന്ന്, ജ്ഞാനി എന്നത് എന്താണെന്ന്, ജ്ഞാനബന്ധുവായതിന്റെ ഫലം എന്താണ്, ജ്ഞാനിയായതിന്റെ ഫലവും എന്താണെന്ന് ചോദിക്കുന്നു.
വ്യാചഷ്ടേ യḫ പഠതി ച ശാസ്ത്രം ഭോഗായ ശില്പിവത് । യതതേ ന ത്വ് അനുഷ്ഠാനേ ജ്ഞാനബന്ധുസ് സ ഉച്യതേ
ശാസ്ത്രം വായിച്ചും വിശദീകരിച്ചും, ഒരു കലാകാരനുപോലെ ഭോഗത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിച്ച്, ആചരണത്തിൽ ശ്രമിക്കാത്തവനെയാണ് ജ്ഞാനബന്ധു എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
കര്മസ്പന്ദേഷു നോ ബോധḫ ഫലിതോ യസ്യ ദൃശ്യതേ । ബോധശില്പോപജീവിത്വാജ് ജ്ഞാനബന്ധുസ് സ ഉച്യതേ
യാരിൽ പ്രവർത്തികളിൽ ജ്ഞാനം ഫലിക്കാതെ, ജ്ഞാനത്തെ ഒരു തൊഴിൽ പോലെ ഉപജീവനം ചെയ്യുന്നവനെയാണ് ജ്ഞാനബന്ധു എന്നു പറയുന്നത്.
വസനാശനമാത്രേണ തുഷ്ടാശ് ശാസ്ത്രഫലേന യേ । അജ്ഞാഞ് ജ്ഞാനാംശബന്ധൂംസ് താന് വിദ്യാച് ഛാസ്ത്രാര്ഥശില്പിനഃ
വാസനകൾ നശിക്കുന്നതിലും ശാസ്ത്രഫലത്തിൽ മാത്രം തൃപ്തരാകുന്നവരെ, അവരെ അജ്ഞന്മാരും ജ്ഞാനബന്ധുക്കളും ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തിൽ കഴിവുള്ളവരും എന്ന് അറിയണം.
പ്രവൃത്തിലക്ഷണേ ധര്മേ വര്തതേ യശ് ശ്രുതോചിതമ് । അദൂരവര്തിജ്ഞാനത്വാജ് ജ്ഞാനബന്ധുസ് സ ഉച്യതേ
ശാസ്ത്രങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർമ്മധർമ്മത്തിൽ അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, സത്യജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് അകലം അല്ലാത്ത അറിവ് ഉള്ളതിനാൽ, ജ്ഞാനസ്നേഹിതൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ആത്മജ്ഞാനം വിദുര് ജ്ഞാനം ജ്ഞാനാന്യ് അന്യാനി യാനി തു । താനി ജ്ഞാനാവഭാസാനി സാരസ്യാനവബോധനാത്
സ്വയം അറിയുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം; അതു ഒഴികെയുള്ള അറിവുകൾ എല്ലാം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രതിഫലനങ്ങൾ മാത്രമാണ്, കാരണം അവ അതിന്റെ സാരം പിടികൂടുന്നില്ല.
ആത്മജ്ഞാനമ് അനാസാദ്യ ജ്ഞാനാന്തരലവേന യേ । സന്തുഷ്ടാẖ കഷ്ടചേഷ്ടേന തേ സ്മൃതാ ജ്ഞാനബന്ധവഃ
സ്വജ്ഞാനം നേടാതെ, മറ്റു അറിവുകളുടെ ചെറിയ അംശങ്ങൾ കഠിനമായി പ്രയത്നിച്ച് നേടുകയും അതിൽ തൃപ്തരാകുകയും ചെയ്യുന്നവരെ ജ്ഞാനസ്നേഹിതർ എന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
ജ്ഞാനോദിതജ്ഞേയവികാസശാന്ത്യാ വിനാ ന സന്തുഷ്ടധിയേഹ ഭാവ്യമ് । ത്വം ജ്ഞാനബന്ധുത്വമ് ഉപേത്യ രാമ രമസ്വ മാ ഭോഗഭവാമയേഷു
ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ അറിവ് വികസിച്ച് സമാധാനം ലഭിക്കാതെ, ഈ ലോകത്തിൽ ആരും തൃപ്തരാകരുത്; നീ ജ്ഞാനസ്നേഹിതനെന്ന നിലയിലേക്ക് എത്തി, രാമാ, അതിൽ ആനന്ദിക്കൂ, ലോകസുഖങ്ങളിൽ ലയിക്കരുത്.
ആഹാരാര്ഥം കര്മ കുര്യാദ് അനിന്ദ്യം കുര്യാദ് ആഹാരം പ്രാണസന്ധാരണാര്ഥമ് । പ്രാണാസ് സന്ധാര്യാസ് തത്ത്വജിജ്ഞാസനാര്ഥം തത്ത്വം ജിജ്ഞാസ്യം യേന ഭൂയോ ന ദുẖഖമ്
ഭക്ഷണം നേടാനായി പ്രവർത്തനം ചെയ്യണം, ജീവൻ നിലനിർത്താൻ കുറ്റമില്ലാത്ത വിധത്തിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കണം. ജീവൻ നിലനിർത്തുന്നത് സത്യം അന്വേഷിക്കാനാണ് വേണ്ടത്. സത്യം അന്വേഷിക്കേണ്ടത് വീണ്ടും ദു:ഖം വരാതിരിക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്.
ജ്ഞാനേന ജ്ഞേയനിഷ്ഠത്വാദ് യോ ഽചിതം ചിതമ് ഏവ വാ । ന ഭുഞ്ജതേ കര്മഫലം സ ജ്ഞാനീത്യ് അഭിധീയതേ
ആരെങ്കിലും അറിവിലൂടെ അറിയേണ്ടതിൽ ഉറപ്പുള്ളവനായി, അതു സ്വതവേയോ പഠിച്ചോ ഉണ്ടായാലും, തന്റെ പ്രവർത്തനഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നവനാണ് സത്യജ്ഞാനി എന്നു പറയുന്നത്.
ജ്ഞാത്വാ സമ്യഗ് അനുഷ്ഠാനം ദൃശ്യതേ യസ്യ കര്മസു । നിര്വാസനാത്മകം ജ്ഞസ്യ സ ജ്ഞാനീത്യ് അഭിധീയതേ
ആർക്കും തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ശരിയായ അറിവോടെ, ആന്തരിക ആസക്തികളില്ലാതെ നടക്കുന്നത് കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവനെയാണ് സത്യജ്ഞാനി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അന്തശ്ശീതലതേഹാസു പ്രാജ്ഞൈര് യസ്യാവലോക്യതേ । അകൃത്രിമൈവ ശാന്തസ്യ സ ജ്ഞാനീത്യ് അഭിധീയതേ
ആരുടെയും ആന്തരിക ആഗ്രഹങ്ങൾ ശമിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ജ്ഞാനികൾ കാണുമ്പോഴും, അവന്റെ മനസ്സിലെ ശാന്തി സ്വാഭാവികമായിരിക്കുന്നു, അത്തവനെയാണ് സത്യജ്ഞാനി എന്നു പറയുന്നത്.
അപുനര്ജന്മനേ യസ് സ്യാദ് ബോധസ് സ ജ്ഞാനശബ്ദഭാക് । വസനാശനദാ ശേഷാ വ്യവസ്ഥാ ശില്പജീവികാ
ജന്മം വീണ്ടും ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനുള്ള ബോധം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം എന്ന് പറയുന്നത്. അതിനപ്പുറം ഉള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും—പഴയ ചിന്തകളും, ഭക്ഷണവും, ഉപജീവനത്തിനുള്ള പ്രവർത്തികളും—ജീവിതം നയിക്കാനുള്ള വഴികളേയാണ്.
പ്രവാഹാപതിതേ കാര്യേ കാമസങ്കല്പവര്ജിതഃ । തിഷ്ഠത്യ് ആകാശഹൃദയോ യസ് സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
സമ്പൂർണ്ണമായ അനിവാര്യതയിലേക്കാണ് തന്റെ പ്രവൃത്തികൾ ഒഴുകിപ്പോകുന്നത്, ആഗ്രഹവും ചിന്തകളും ഇല്ലാതെ, മനസ്സ് ആകാശം പോലെ വിശാലമായവനെയാണ് ജ്ഞാനി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അകാരണം പ്രവര്തന്തേ ഇവ ഭാവാ അകാരണാത് । അവിദ്യമാനാ അപ്യ് ഏതേ വിദ്യമാനാ ഇവ സ്ഥിതാഃ
കാരണം ഇല്ലാതെ തന്നെ കാര്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെയും നടക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നുന്നു; അവ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിലും, ഉണ്ടെന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.
ആവിര്ഭാവതിരോഭാവൈര് ഭാവാഭാവഭവാഭവൈഃ । പശ്ചാത് കാരണതാം യാന്തി മിഥẖ കാരണകര്മഭിഃ
ഉണ്ടാകലും അപ്രത്യക്ഷമാകലും, ഉണ്ടായിരിപ്പും ഇല്ലായ്മയും മൂലം, കാര്യങ്ങൾ പിന്നീട് പരസ്പരം ബന്ധമുള്ള കാരണങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
അസതശ് ശശശൃങ്ഗാദേര് മൃഗതൃഷ്ണാമ്ഭസോ ഽഥ വാ । ആലോകനാദ് അലഭ്യസ്യ കീദൃക് സ്യാദ് അഥ കാരണമ്
ഉണ്ടാകാത്തതിന്റെ, ഉദാഹരണത്തിന്, മുയലിന് കൊമ്പോ മരുഭൂമിയിലെ ജലമോ പോലുള്ളതിന്റെ, എന്ത് കാരണമുണ്ടാകാം? കാണാനാവാത്തതിനു കാരണമെന്താണെന്ന് പറയാൻ കഴിയുമോ?
അസതശ് ശശശൃങ്ഗാദേẖ കാരണം മാര്ഗയന്തി യേ । വന്ധ്യാപുത്രസ്യ പൌത്രസ്യ സ്കന്ധമ് ആസാദയന്തി തേ
ഉണ്ടാകാത്തതിനു, ഉദാഹരണത്തിന്, മുയലിന് കൊമ്പിനും പോലുള്ളതിനു, കാരണമെന്താണെന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നവർ, വന്ധ്യയായ സ്ത്രീയുടെ മകന്റെ മകന്റെ തോളിൽ പിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവരെപ്പോലെയാണ്.
അസത്യപ്രതിഭാസാനാമ് ഏതദ് ഏവാശു കാരണമ് । യദ് അനാലോകനം നാമ സമാലോകാക്ഷയക്ഷയമ്
അസത്യമെന്നു തോന്നുന്നവയ്ക്ക് ഉടൻ കാണുന്ന കാരണമെന്നത്, യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണാൻ കഴിയാത്തതാണു തന്നെ, അതായത്, യഥാർത്ഥം കാണുന്നശേഷി ഇല്ലാതാകുന്നതാണ്.
പരമാത്മായതേ ജീവോ ഽബുധ്യമാനസ് ത്വ് അചേതനമ് । ചേതനം ബുധ്യമാനസ് തു ജീവ ഏവാവതിഷ്ഠതേ
ജീവൻ പരമാത്മാവായി തോന്നുന്നു; അവൻ അറിവില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ അവൻ ജഡമായിരിക്കും. അറിവോടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ ജീവൻ എന്ന നിലയിൽ നിലനിൽക്കും.
പരമാത്മൈവ ജീവോ ഽയം ബുധ്യമാനസ് ത്വ് അചേതനമ് । ആമ്ര ഏവ രസാപത്തേḫ പ്രയാതി സഹകാരതാമ്
പരമാത്മാവാണ് ഈ ജീവൻ; ബുദ്ധി ജഡമാണ്. മാവിന്റെ രസം എടുത്തശേഷം അതു നാരങ്ങയാകുന്നതുപോലെ, ജീവൻ അകത്തുള്ള സത്തയാണ്.
ചേതനം ബുധ്യമാനസ് തു ജീവ ഏവാവതിഷ്ഠതേ । ജീവോ ജീവതി ജീര്ണേഷു ജാതിജന്മസു ജര്ജരഃ
ബുദ്ധിക്ക് ചൈതന്യം വന്നാൽ അതിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് ജീവൻ തന്നെയാണ്. ശരീരം പഴകി തകർന്നാലും, വീണ്ടും ജനിച്ചാലും, ജീവൻ തുടർന്നുനിൽക്കും.
യേ പരാം ദൃഷ്ടിമ് ആയാതാ ദൃശ്യശ്രീപാരദര്ശിനഃ । ന വിദ്യമാനമ് അപ്യ് അസ്തി തേഷാം വേദനമ് ആതതമ്
ആത്മദർശനം നേടിയവർ, ദൃശ്യങ്ങളുടെ ഭംഗി മറികടന്ന് കാണുന്നവർക്ക്, ഇല്ലാത്തതുപോലും അവർക്കു അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.
യേ പരാം ദൃഷ്ടിമ് ആയാതാ വിദ്ധി തേഷാമ് അപാമ് ഇവ । അരൂപാലോകമനനം സ്പന്ദമ് അസ്പന്ദനം സദാ
പരമദർശനം നേടിയവരുടെ ധ്യാനം വെള്ളംപോലെയാണ്—രൂപമില്ലാത്തത്, ചലനവും അചലതയും ഒരുപോലെ കാണുന്ന മനസ്സാണ് അവർക്കു.
യേ പരാം ദൃഷ്ടിമ് ആയാതാ വിദ്ധി തേഷാമ് അപാമ് ഇവ । സ്പന്ദമ് അസ്പന്ദനം സര്വമ് അവേദനവശാദ് ഇഹ
പരമമായ ദർശനം നേടിയവർക്ക് ഈ ലോകത്തിലെ സഞ്ചലനവും ശാന്തിയും വെള്ളത്തിൽ പോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; അവിടെയെല്ലാം അനുഭവബോധം ഇല്ലാത്തതിനാൽ സഞ്ചലനമോ ശാന്തിയോ വേറിട്ടതല്ല.
അരൂപാലോകമനനം വേഷ്ടിതോന്മുക്തദാമവത് । ബുദ്ധാẖ കര്മസു ചേഷ്ടന്തേ വൃക്ഷപത്ത്രേഷ്വ് ഇവാനിലാഃ
അവരുടെ ധ്യാനം രൂപരഹിതമാണ്, ചുറ്റുപാടിൽ നിന്ന് അഴിച്ചുവിട്ട ഒരു കയറുപോലെയാണ്; ബോധം നേടിയവർ ഈ ലോകത്തിൽ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഇലകളിൽ കാറ്റ് വീശുന്നതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.