വിരാഡ്ജീവാച് ചന്ദ്രമസോ ജീവഭൂതാനി ദേഹിനാമ് । പ്രസരന്ത്യ് അന്നജാതാനി പ്രാലേയവിസരാത്മനാ
വിരാട് എന്ന മഹാത്മാവിൽ നിന്നു, ചന്ദ്രനിൽ നിന്നു ജീവികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരമുള്ളവരുടെ ജീവൻ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അന്നത്തിൽ നിന്നുള്ളവ, ഹിമത്തിന്റെ സാരമായ സ്വഭാവത്തോടെ, ലോകത്ത് വ്യാപിക്കുന്നു.
താന്യ് ഏവ ദേഹിദേഹേഷു ജീവാ ജീവന്തി ജീവിഷു । മനോഭൂതാ വിചേഷ്ടന്തേ കര്മ ജന്മസു കാരണമ്
അവയെല്ലാം ശരീരങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിച്ച്, അവിടെ ജീവിക്കുന്നു. മനസ്സിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ഇവ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുന്നു; ആ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ് ജനനങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നത്.
ഏവം വിരാട് സഹസ്രാണി മഹാകല്പശതാനി ച । ഗതാന്യ് അഥ ഭവിഷ്യന്തി നാനാചാരാണി സന്തി ച
ഇങ്ങനെ, ആയിരക്കണക്കിന് മഹാവിരാടുകൾക്കും നൂറുകണക്കിന് മഹാകല്പങ്ങൾക്കും കഴിഞ്ഞു പോയതും വരാനിരിക്കുന്നതുമുണ്ട്; വിവിധ രീതികളിൽ അവ നിലനിൽക്കുന്നു.
സര്വതോ ഽനുഭവരൂപയാനയാ സത്തയോത്തമപദാദ് അഭിന്നയാ । അന്തവര്ജിതമഹാങ്ഗസങ്ഗയാ തിഷ്ഠതീതി പുരുഷḫ പരം വിരാട്
പരമാവധി വിശാലമായ അവയവങ്ങളോടെ, എല്ലായിടത്തും അനുഭവത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ, പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് വേർപെടാതെ, അവസാനമില്ലാതെ, മഹാവിരാട് എന്ന പുരുഷൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
സങ്കല്പപുരുഷസ് ത്വ് ഏഷ യദ് യത് കല്പയതി സ്വയമ് । തത് തഥാ താദൃശം പഞ്ചഭൂതാത്മ ഭവതീവ ഖമ്
ഈ കല്പനാശക്തിയുള്ള മനുഷ്യൻ താനെന്ത് ചിന്തിച്ചാലും അതു തന്നെ, അങ്ങനെ തന്നെ, അഞ്ചു മൂലഘടകങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായതായി, ആകാശംപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
സര്വം നാമ ജഗജ്ജാതം തത്സങ്കല്പം വിദുര് ബുധാഃ । താദൃഗ്രൂപം പഞ്ചകാത്മവിഷയോന്മുഖമ് ആഗതമ്
സകലവും എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ലോകം ആ കല്പനയുടെ സൃഷ്ടിയാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു; അതു അഞ്ചു ഘടകങ്ങളുടെ സ്വഭാവംകൊണ്ട് അനുഭവത്തിനായി പുറത്തു വരുന്നു.
ജഗത്പദാര്ഥസാര്ഥസ്യ വിരാട് സര്വസ്യ കാരണമ് । കാരണസ്യ സമാന്യ് ഏവ കാര്യാണി ച ഭവന്ത്യ് അതഃ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും ജീവികളുടെയും കാരണം വിശാലമായ ആ വിരാട് രൂപമാണ്; കാരണം പൊതുവായതാകയാൽ ഫലങ്ങളും അതിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്നു.
യഥൈഷ സ വിരാഡ് ഏവം വിരാട് പ്രത്യേകമ് ആത്മനി । സ്വസംവിദി പ്രസരതി ബോധവാന് ന ത്വ് അബോധവാന്
എങ്ങനെ ഈ വിരാട് ഉണ്ട്, അതുപോലെ തന്നെ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ഉള്ളിൽ, അവന്റെ സ്വന്തം ബോധത്തിൽ, ജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിൽ വിരാട് വ്യാപിക്കുന്നു; അജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കില്ല.
ആസരീസൃപമ് ആരുദ്രമ് ഏവമ് അഭ്യുത്ഥിതോ ഭ്രമഃ । അണാവ് അപ്യ് അദ്രിവിസ്താരോ ബീജകോശ ഇവ ദ്രുമഃ
ഈ ഭ്രമം പാമ്പുപോലെയും ഭയങ്കരമായ രീതിയിലും ഉദിക്കുന്നു; അതു ഒരു അണുവിലും പർവതംപോലെ വ്യാപിക്കുന്നു, വിത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് വൃക്ഷം വളരുന്നതുപോലെ.
ആസരീസൃപമ് ആരുദ്രം വിരാട് പ്രത്യേകമ് ആത്മനി । പരാണാവ് അപ്യ് അനന്താത്മാ ബോധതോ ന ത്വ് അബോധതഃ
പാമ്പുപോലെയും ഭയങ്കരവുമായ വിരാട് ഓരോ ആത്മാവിലും വ്യത്യസ്തമായി വ്യാപിക്കുന്നു; ഏറ്റവും ചെറുതായ അണുവിലും അനന്തമായ ആത്മാവ് ബോധത്തിലൂടെ തന്നെ പ്രകടമാകുന്നു, അജ്ഞാനത്തിലൂടെ അല്ല.
യാദൃഗ് ഏവ വിരാഡാത്മന്യ് ഏഷ വിസ്താര ആഗതഃ । താദൃഗ് ഏവേഹ സര്വസ്മിന്ന് അണുമാത്രേ ഽപി ഭൂതകേ
വിരാട്-ആത്മാവിൽ എത്രത്തോളം വ്യാപനം സംഭവിച്ചോ അതേപോലെയുള്ള വ്യാപനം ഓരോ ജീവിയിലും, ഏറ്റവും ചെറുതായ കണത്തിൽ പോലും, ഇവിടെ ഉണ്ട്.
പരമാര്ഥേന ന സ്ഥൂലം ന സൂക്ഷ്മം കിഞ്ചന ക്വചിത് । യദ് യഥാ ഭാവിതം യത്ര തത് തഥാശ്വ് അനുഭൂയതേ
പരമാർത്ഥത്തിൽ എവിടെയും ഒന്നും ദൃഢമോ സൂക്ഷ്മമോ അല്ല; എവിടെയോ എന്തെങ്ങനെ ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നുവോ അതു അങ്ങനെയേ അനുഭവപ്പെടുകയുള്ളൂ.
മനശ് ചന്ദ്രമസോ ജാതം മനസശ് ചന്ദ്ര ഉത്ഥിതഃ । ജീവാജ് ജീവോ ഽഥ വൈകൈഷാ സത്താ ദ്രവജലാങ്ഗവത്
മനസ്സ് ചന്ദ്രനിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അതുപോലെ തന്നെ ചന്ദ്രനും മനസിൽ നിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. ജീവൻ മറ്റൊരു ജീവനിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്, ജലം പോലെ ദ്രവത്വം ജലത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ശുക്രസാരം വിദുര് ജീവം പ്രാലേയകണസന്നിഭമ് । ആനന്ദോ ബലസന്ദോഹസ് തത ഏവ പ്രവര്തതേ
ശുക്ലത്തിന്റെ സാരം ജീവൻ ആണെന്ന് അവർ പറയുന്നു, അതു ഹിമകണത്തെപ്പോലെയാണ്. അതിൽ നിന്നാണ് സന്തോഷവും ശക്തിയും ഉണ്ടാകുന്നത്.
തം ചേതതി ചിദാഭാസം പൂര്വമ് ആത്മാ സ്വമ് ആത്മനാ । തത്ര തന്മയതാം ധത്തേ തേന തന്മയരൂപിണീമ്
ആത്മാവ് ആദ്യം തന്നെ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം സ്വയം അറിയുന്നു. അതിൽ ആത്മാവ് അതുമായി ഒരുമയാകുന്നു, അതിനാൽ അതിന്റെ രൂപം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
ജീവസംവിദ് അഥൈഷാന്തര് യദ് ഉപായാതി പഞ്ചതാമ് । ന തത്ര കാരണം കിഞ്ചിദ് വിദ്യതേ ന ച കാര്യതാ
ജീവന്റെ അകത്തുള്ള ബോധം പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലേക്കു ലയിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ കാരണവും ഫലവും ഒന്നും ഇല്ല.
പ്രതിയോഗിവ്യവച്ഛിത്തേര് അഭാവാത് സ്വത്വഭാവയോഃ । സ്വഭാവോക്തിര് ന ചൈവാത്ര ഭവത്യ് അര്ഥാനുസാരിണീ
സ്വന്തം എന്നതും അന്യമായതും തമ്മിൽ എതിര്ത്തു വേർതിരിയുന്ന ഒന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ, സ്വഭാവം എന്നത് ഇവിടെ അർത്ഥം അനുസരിച്ച് പറയാനാവുന്നില്ല.
ജീവോ ജീവത്വമ് ഏവ സ്വം ജീവത്വാദ് ഏവ ച സ്വതഃ । അന്തസ്ത്വേന ബഹിഷ്ട്വേന ദൃശ്യത്വേന ച ഭാവയന്
ജീവൻ താൻ ജീവിക്കുന്നതിന്റെ അനുഭവം തനിക്കുള്ള ജീവത്വം കൊണ്ടു മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നു; അകത്തും പുറത്തും കാണുന്നതായും താനെ ചിന്തിക്കുന്നു.
നീഹാരേണേവ സംവീതശ് ചേത്യവസ്തുപരായണഃ । ജാത്യന്ധ ഇവ പന്ഥാനമ് ആവൃതാത്മാ ന പശ്യതി
മൂടൽമഞ്ഞുപോലെ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പുറം വസ്തുക്കളിലേയ്ക്ക് മനസ് തിരിഞ്ഞ്, ജന്മാന്ധനായവൻ വഴിയറിയാത്തതുപോലെ, ആത്മാവ് മറഞ്ഞ് വഴികാണുന്നില്ല.
ജഗജ്ജൃമ്ഭികയാ ജീവസ് ത്വ് അനൈക്യദ്വിത്വയാ സ്ഥിതഃ । സ്പന്ദശക്ത്യേവ പവനസ് സ്വാത്മനോ ഽഭിന്നയാനയാ
ലോകം വ്യാപിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ജീവൻ ഏകത്വം ഇല്ലാത്ത ഇരട്ടത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; കാറ്റിനുള്ളിലെ ചലനശക്തി അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടാത്തതുപോലെ.
ശുദ്ധം ബുദ്ധമ് അനാദ്യന്തം ജീവോ ജനിതവാസനഃ । ആദ്യം ക്ഷീവ ഇവാത്മാനമ് ആവൃതാത്മാ ന പശ്യതി
ശുദ്ധവും ജ്ഞാനപരവും ആരംഭമോ അവസാനമോ ഇല്ലാത്ത ആത്മാവ്, ജന്മസ്മൃതികളുടെ മറയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പൊടി കെട്ടിയ കണ്ണാടി തനിക്കുള്ളിൽ പ്രതിഫലനം കാണാത്തതുപോലെ, ഇങ്ങനെ മറഞ്ഞ ആത്മാവ് സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
അജ്ഞാനസ്യ മഹാഗ്രന്ഥേര് മിഥ്യാവേദ്യാത്മനോ ഽസതഃ । അഹമിത്യര്ഥരൂപസ്യ ഭേദോ മോക്ഷ ഇതി സ്മൃതഃ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ വലിയ കുരുക്കായ, 'ഞാൻ' എന്ന ഭ്രമമായ അസത്യമനസ്സിന്റെ ബന്ധം മുറിച്ചുകളയുന്നതാണ് മോക്ഷം എന്ന് പറയുന്നു.
വ്യപഗതഘനചേതനസ് സമന്താദ് അഹമ് ഇതി നൂനമ് അബുധ്യമാന ആസ്സ്വ । അനഭിധപരചേതനൈകരൂപസ് സദസദസന് ന സദാ സദോദിതശ് ച
വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ കനം പൂർണ്ണമായും മാറിയാൽ, 'ഞാൻ' എന്ന ധാരണയില്ലാതെ നിലകൊള്ളണം. അങ്ങിനെയുള്ള അവസ്ഥയിൽ, പറയാനാവാത്ത ശുദ്ധചൈതന്യമായ്, അതുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതിൽ കുടുങ്ങാതെ, സത്യം എന്ന നിലയിൽ എപ്പോഴും തെളിഞ്ഞ് നിലകൊള്ളുന്നു.
ജ്ഞാനിനൈവ സദാ ഭാവ്യം രാമ ന ജ്ഞാനബന്ധുനാ । അജ്ഞതൈവ വരം മന്യേ ന പുനര് ജ്ഞാനബന്ധുതാ
രാമാ, ഒരാൾ എപ്പോഴും ജ്ഞാനിയാകണം, ജ്ഞാനത്തിന്റെ കൂട്ടുകാരനായി മാത്രം ഇരിക്കരുത്. ജ്ഞാനത്തിന്റെ കൂട്ടുകാരനാകുന്നതിന് പകരം അജ്ഞാനം തന്നെ ഞാൻ മെച്ചപ്പെട്ടതാണെന്ന് കരുതുന്നു.
കിമ് ഉച്യതേ ജ്ഞാനബന്ധുര് ജ്ഞാനീ ചൈവ കിമ് ഉച്യതേ । കിം ഫലം ജ്ഞാനബന്ധുത്വേ ജ്ഞാനിത്വേ ഽപി ച കിം ഫലം
ജ്ഞാനബന്ധു എന്നത് എന്താണെന്ന്, ജ്ഞാനി എന്നത് എന്താണെന്ന്, ജ്ഞാനബന്ധുവായതിന്റെ ഫലം എന്താണ്, ജ്ഞാനിയായതിന്റെ ഫലവും എന്താണെന്ന് ചോദിക്കുന്നു.
വ്യാചഷ്ടേ യḫ പഠതി ച ശാസ്ത്രം ഭോഗായ ശില്പിവത് । യതതേ ന ത്വ് അനുഷ്ഠാനേ ജ്ഞാനബന്ധുസ് സ ഉച്യതേ
ശാസ്ത്രം വായിച്ചും വിശദീകരിച്ചും, ഒരു കലാകാരനുപോലെ ഭോഗത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിച്ച്, ആചരണത്തിൽ ശ്രമിക്കാത്തവനെയാണ് ജ്ഞാനബന്ധു എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
കര്മസ്പന്ദേഷു നോ ബോധḫ ഫലിതോ യസ്യ ദൃശ്യതേ । ബോധശില്പോപജീവിത്വാജ് ജ്ഞാനബന്ധുസ് സ ഉച്യതേ
യാരിൽ പ്രവർത്തികളിൽ ജ്ഞാനം ഫലിക്കാതെ, ജ്ഞാനത്തെ ഒരു തൊഴിൽ പോലെ ഉപജീവനം ചെയ്യുന്നവനെയാണ് ജ്ഞാനബന്ധു എന്നു പറയുന്നത്.
വസനാശനമാത്രേണ തുഷ്ടാശ് ശാസ്ത്രഫലേന യേ । അജ്ഞാഞ് ജ്ഞാനാംശബന്ധൂംസ് താന് വിദ്യാച് ഛാസ്ത്രാര്ഥശില്പിനഃ
വാസനകൾ നശിക്കുന്നതിലും ശാസ്ത്രഫലത്തിൽ മാത്രം തൃപ്തരാകുന്നവരെ, അവരെ അജ്ഞന്മാരും ജ്ഞാനബന്ധുക്കളും ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തിൽ കഴിവുള്ളവരും എന്ന് അറിയണം.
പ്രവൃത്തിലക്ഷണേ ധര്മേ വര്തതേ യശ് ശ്രുതോചിതമ് । അദൂരവര്തിജ്ഞാനത്വാജ് ജ്ഞാനബന്ധുസ് സ ഉച്യതേ
ശാസ്ത്രങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർമ്മധർമ്മത്തിൽ അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, സത്യജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് അകലം അല്ലാത്ത അറിവ് ഉള്ളതിനാൽ, ജ്ഞാനസ്നേഹിതൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ആത്മജ്ഞാനം വിദുര് ജ്ഞാനം ജ്ഞാനാന്യ് അന്യാനി യാനി തു । താനി ജ്ഞാനാവഭാസാനി സാരസ്യാനവബോധനാത്
സ്വയം അറിയുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം; അതു ഒഴികെയുള്ള അറിവുകൾ എല്ലാം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രതിഫലനങ്ങൾ മാത്രമാണ്, കാരണം അവ അതിന്റെ സാരം പിടികൂടുന്നില്ല.