ലോകാന്തരാണ്യ് അനന്താനി പാര്ശുകാẖ ക്ഷതജം പയഃ । മാംസപേശ്യẖ ക്ഷിതിധരാസ് സരിതസ് സന്തതാസ് സിരാഃ
അനന്തമായ ലോകങ്ങൾ അതിന്റെ ഇരുപുറങ്ങളാണ്, രക്തം വെള്ളമാണ്, മാംസക്കട്ടകൾ പർവ്വതങ്ങൾ, തുടർച്ചയായ നദികൾ അതിന്റെ നാഡികൾ.
രക്തധാരാ ജലധയോ ദ്വിപാന്യ് ഏവാന്ത്രവേഷ്ടനമ് । ബാഹവẖ കകുഭസ് സ്ഫാരാസ് താരകാ രോമസന്തതിഃ
രക്തധാരകൾ സമുദ്രങ്ങളാണ്, ദ്വീപുകൾ ആന്ത്രങ്ങളുടെ ചുരുളുകൾ, വിശാലമായ കൈകൾ ദിശകൾ, അനവധി നക്ഷത്രങ്ങൾ ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങൾ.
പഞ്ചാശദ് അനിലസ്കന്ധാ ഏകോനാḫ പ്രാണവായവഃ । മാര്താണ്ഡമണ്ഡലം ചണ്ഡം പിത്തം ജഠരപാവകഃ
അഞ്ച്പതു വായു പ്രവാഹങ്ങൾ ശരീരത്തിലെ പ്രാണവായുക്കൾ ആണ്; അൽപ്പം കുറച്ച് പ്രാണവായുക്കൾ ഉണ്ട്. കനൽപോലുള്ള സൂര്യന്റെ വട്ടം പിത്തം ആകുന്നു; അഗ്നിപോലുള്ള ജഠരാഗ്നി അഥവാ ദഹനശക്തിയാണ്.
ശശാങ്കമണ്ഡലം ജീവശ് ശ്ലേഷ്മാ ശുക്രം സിതം ബലമ് । മനസ് സങ്കല്പകോശാത്മ സാരാത്മ പരമാമൃതമ്
ചന്ദ്രന്റെ വട്ടം ജീവശക്തിയും, കഫവും, വീര്യവും, ബലവും ആകുന്നു. മനസ്സ് ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഭണ്ഡാരവും, ആത്മാവിന്റെ സാരവും, പരമാംശുവും ആണ്.
മൂലം ശരീരകോശസ്യ ബീജം കര്മദ്രുമസ്യ ച । പ്രസവസ് സര്വഭാവാനാമ് ഇന്ദുര് ആനന്ദകാരണമ്
ശരീരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം, കര്മമരത്തിന്റെ വിത്ത്, എല്ലാ ജീവികളുടെ ഉത്ഭവം—ഈ ചന്ദ്രൻ ആനന്ദത്തിന് കാരണമാകുന്നു.
യദ് ഇന്ദുമണ്ഡലം നാമ സ സമ്രാഡ് ജീവ ഉച്യതേ । ശരീരകര്മമനസാം ബീജം മൂലം ച കാരണമ്
ഇന്ദു വട്ടം എന്നറിയപ്പെടുന്നത് ആ രാജാവും ജീവനും ആണ്; അതാണ് ശരീരത്തിന്റെയും കര്മത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും വിത്തും അടിസ്ഥാനും കാരണവും.
അസ്മാദ് ഇന്ദുനിഭാജ് ജീവാത് പ്രസരന്തി ജഗത്ത്രയേ । ജീവാ മനാംസി കര്മാണി സുഖാന്യ് അന്നാമൃതാനി ച
ഇന്ദ്രുദേവനുപമനായ ഈ ജീവനിൽ നിന്നാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളും, ജീവികളും, മനസ്സുകളും, പ്രവൃത്തികളും, സുഖങ്ങളും, അഹാരം, അമൃതം എന്നിവയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
വിരാജ ഏതേ സങ്കല്പാ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുജിനാദയഃ । തസ്യ ചിത്തചമത്കാരാസ് സുരാസുരനഭശ്ചരാഃ
ഈ മനസ്സിലെ ഉദ്ദേശങ്ങളാണ് ബ്രഹ്മാവും, വിഷ്ണുവും, ശിവനും മറ്റും; അതിന്റെ മനസ്സിന്റെ അത്ഭുതങ്ങളാണ് ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, ആകാശവാസികൾ എന്നിവരും.
ചിത്സ്വഭാവോ ബുധ്യമാനḫ പ്രാലേയപരമാണുതാമ് । യദാദൌ ഭാവയത്യ് ആശു തദാ തത്രൈവ തിഷ്ഠതി
ചൈതന്യസ്വഭാവം ബോധം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, അതു പഞ്ചസാരക്കണികയെപ്പോലെയുള്ള അവസ്ഥ സ്വീകരിക്കുന്നു; ആദ്യം അതു എന്ത് ചിന്തിച്ചോ അതിൽ തന്നെ അതു നിലകൊള്ളുന്നു.
തേനൈതദ് ഏവ ജീവസ്യ സ്ഥാനം വിദ്ധി രഘൂദ്വഹ । പഞ്ചാവയവമ് ഏതത് തച് ഛരീരമ് അനുഭൂയതേ
രഘുവംശജനായോ, ജീവന്റെ വാസസ്ഥലമെന്നു ഇതിനെ മാത്രം അറിയണം; ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങളടങ്ങിയതാണ് അതിന്റെ ശരീരമായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്.
വിരാഡ്ജീവാച് ചന്ദ്രമസോ ജീവഭൂതാനി ദേഹിനാമ് । പ്രസരന്ത്യ് അന്നജാതാനി പ്രാലേയവിസരാത്മനാ
വിരാട് എന്ന മഹാത്മാവിൽ നിന്നു, ചന്ദ്രനിൽ നിന്നു ജീവികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരമുള്ളവരുടെ ജീവൻ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അന്നത്തിൽ നിന്നുള്ളവ, ഹിമത്തിന്റെ സാരമായ സ്വഭാവത്തോടെ, ലോകത്ത് വ്യാപിക്കുന്നു.
താന്യ് ഏവ ദേഹിദേഹേഷു ജീവാ ജീവന്തി ജീവിഷു । മനോഭൂതാ വിചേഷ്ടന്തേ കര്മ ജന്മസു കാരണമ്
അവയെല്ലാം ശരീരങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിച്ച്, അവിടെ ജീവിക്കുന്നു. മനസ്സിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ഇവ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുന്നു; ആ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ് ജനനങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നത്.
ഏവം വിരാട് സഹസ്രാണി മഹാകല്പശതാനി ച । ഗതാന്യ് അഥ ഭവിഷ്യന്തി നാനാചാരാണി സന്തി ച
ഇങ്ങനെ, ആയിരക്കണക്കിന് മഹാവിരാടുകൾക്കും നൂറുകണക്കിന് മഹാകല്പങ്ങൾക്കും കഴിഞ്ഞു പോയതും വരാനിരിക്കുന്നതുമുണ്ട്; വിവിധ രീതികളിൽ അവ നിലനിൽക്കുന്നു.
സര്വതോ ഽനുഭവരൂപയാനയാ സത്തയോത്തമപദാദ് അഭിന്നയാ । അന്തവര്ജിതമഹാങ്ഗസങ്ഗയാ തിഷ്ഠതീതി പുരുഷḫ പരം വിരാട്
പരമാവധി വിശാലമായ അവയവങ്ങളോടെ, എല്ലായിടത്തും അനുഭവത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ, പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് വേർപെടാതെ, അവസാനമില്ലാതെ, മഹാവിരാട് എന്ന പുരുഷൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
സങ്കല്പപുരുഷസ് ത്വ് ഏഷ യദ് യത് കല്പയതി സ്വയമ് । തത് തഥാ താദൃശം പഞ്ചഭൂതാത്മ ഭവതീവ ഖമ്
ഈ കല്പനാശക്തിയുള്ള മനുഷ്യൻ താനെന്ത് ചിന്തിച്ചാലും അതു തന്നെ, അങ്ങനെ തന്നെ, അഞ്ചു മൂലഘടകങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായതായി, ആകാശംപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
സര്വം നാമ ജഗജ്ജാതം തത്സങ്കല്പം വിദുര് ബുധാഃ । താദൃഗ്രൂപം പഞ്ചകാത്മവിഷയോന്മുഖമ് ആഗതമ്
സകലവും എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ലോകം ആ കല്പനയുടെ സൃഷ്ടിയാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു; അതു അഞ്ചു ഘടകങ്ങളുടെ സ്വഭാവംകൊണ്ട് അനുഭവത്തിനായി പുറത്തു വരുന്നു.
ജഗത്പദാര്ഥസാര്ഥസ്യ വിരാട് സര്വസ്യ കാരണമ് । കാരണസ്യ സമാന്യ് ഏവ കാര്യാണി ച ഭവന്ത്യ് അതഃ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും ജീവികളുടെയും കാരണം വിശാലമായ ആ വിരാട് രൂപമാണ്; കാരണം പൊതുവായതാകയാൽ ഫലങ്ങളും അതിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്നു.
യഥൈഷ സ വിരാഡ് ഏവം വിരാട് പ്രത്യേകമ് ആത്മനി । സ്വസംവിദി പ്രസരതി ബോധവാന് ന ത്വ് അബോധവാന്
എങ്ങനെ ഈ വിരാട് ഉണ്ട്, അതുപോലെ തന്നെ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ഉള്ളിൽ, അവന്റെ സ്വന്തം ബോധത്തിൽ, ജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിൽ വിരാട് വ്യാപിക്കുന്നു; അജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കില്ല.
ആസരീസൃപമ് ആരുദ്രമ് ഏവമ് അഭ്യുത്ഥിതോ ഭ്രമഃ । അണാവ് അപ്യ് അദ്രിവിസ്താരോ ബീജകോശ ഇവ ദ്രുമഃ
ഈ ഭ്രമം പാമ്പുപോലെയും ഭയങ്കരമായ രീതിയിലും ഉദിക്കുന്നു; അതു ഒരു അണുവിലും പർവതംപോലെ വ്യാപിക്കുന്നു, വിത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് വൃക്ഷം വളരുന്നതുപോലെ.
ആസരീസൃപമ് ആരുദ്രം വിരാട് പ്രത്യേകമ് ആത്മനി । പരാണാവ് അപ്യ് അനന്താത്മാ ബോധതോ ന ത്വ് അബോധതഃ
പാമ്പുപോലെയും ഭയങ്കരവുമായ വിരാട് ഓരോ ആത്മാവിലും വ്യത്യസ്തമായി വ്യാപിക്കുന്നു; ഏറ്റവും ചെറുതായ അണുവിലും അനന്തമായ ആത്മാവ് ബോധത്തിലൂടെ തന്നെ പ്രകടമാകുന്നു, അജ്ഞാനത്തിലൂടെ അല്ല.
യാദൃഗ് ഏവ വിരാഡാത്മന്യ് ഏഷ വിസ്താര ആഗതഃ । താദൃഗ് ഏവേഹ സര്വസ്മിന്ന് അണുമാത്രേ ഽപി ഭൂതകേ
വിരാട്-ആത്മാവിൽ എത്രത്തോളം വ്യാപനം സംഭവിച്ചോ അതേപോലെയുള്ള വ്യാപനം ഓരോ ജീവിയിലും, ഏറ്റവും ചെറുതായ കണത്തിൽ പോലും, ഇവിടെ ഉണ്ട്.
പരമാര്ഥേന ന സ്ഥൂലം ന സൂക്ഷ്മം കിഞ്ചന ക്വചിത് । യദ് യഥാ ഭാവിതം യത്ര തത് തഥാശ്വ് അനുഭൂയതേ
പരമാർത്ഥത്തിൽ എവിടെയും ഒന്നും ദൃഢമോ സൂക്ഷ്മമോ അല്ല; എവിടെയോ എന്തെങ്ങനെ ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നുവോ അതു അങ്ങനെയേ അനുഭവപ്പെടുകയുള്ളൂ.
മനശ് ചന്ദ്രമസോ ജാതം മനസശ് ചന്ദ്ര ഉത്ഥിതഃ । ജീവാജ് ജീവോ ഽഥ വൈകൈഷാ സത്താ ദ്രവജലാങ്ഗവത്
മനസ്സ് ചന്ദ്രനിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അതുപോലെ തന്നെ ചന്ദ്രനും മനസിൽ നിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. ജീവൻ മറ്റൊരു ജീവനിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്, ജലം പോലെ ദ്രവത്വം ജലത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ശുക്രസാരം വിദുര് ജീവം പ്രാലേയകണസന്നിഭമ് । ആനന്ദോ ബലസന്ദോഹസ് തത ഏവ പ്രവര്തതേ
ശുക്ലത്തിന്റെ സാരം ജീവൻ ആണെന്ന് അവർ പറയുന്നു, അതു ഹിമകണത്തെപ്പോലെയാണ്. അതിൽ നിന്നാണ് സന്തോഷവും ശക്തിയും ഉണ്ടാകുന്നത്.
തം ചേതതി ചിദാഭാസം പൂര്വമ് ആത്മാ സ്വമ് ആത്മനാ । തത്ര തന്മയതാം ധത്തേ തേന തന്മയരൂപിണീമ്
ആത്മാവ് ആദ്യം തന്നെ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം സ്വയം അറിയുന്നു. അതിൽ ആത്മാവ് അതുമായി ഒരുമയാകുന്നു, അതിനാൽ അതിന്റെ രൂപം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
ജീവസംവിദ് അഥൈഷാന്തര് യദ് ഉപായാതി പഞ്ചതാമ് । ന തത്ര കാരണം കിഞ്ചിദ് വിദ്യതേ ന ച കാര്യതാ
ജീവന്റെ അകത്തുള്ള ബോധം പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലേക്കു ലയിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ കാരണവും ഫലവും ഒന്നും ഇല്ല.
പ്രതിയോഗിവ്യവച്ഛിത്തേര് അഭാവാത് സ്വത്വഭാവയോഃ । സ്വഭാവോക്തിര് ന ചൈവാത്ര ഭവത്യ് അര്ഥാനുസാരിണീ
സ്വന്തം എന്നതും അന്യമായതും തമ്മിൽ എതിര്ത്തു വേർതിരിയുന്ന ഒന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ, സ്വഭാവം എന്നത് ഇവിടെ അർത്ഥം അനുസരിച്ച് പറയാനാവുന്നില്ല.
ജീവോ ജീവത്വമ് ഏവ സ്വം ജീവത്വാദ് ഏവ ച സ്വതഃ । അന്തസ്ത്വേന ബഹിഷ്ട്വേന ദൃശ്യത്വേന ച ഭാവയന്
ജീവൻ താൻ ജീവിക്കുന്നതിന്റെ അനുഭവം തനിക്കുള്ള ജീവത്വം കൊണ്ടു മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നു; അകത്തും പുറത്തും കാണുന്നതായും താനെ ചിന്തിക്കുന്നു.
നീഹാരേണേവ സംവീതശ് ചേത്യവസ്തുപരായണഃ । ജാത്യന്ധ ഇവ പന്ഥാനമ് ആവൃതാത്മാ ന പശ്യതി
മൂടൽമഞ്ഞുപോലെ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പുറം വസ്തുക്കളിലേയ്ക്ക് മനസ് തിരിഞ്ഞ്, ജന്മാന്ധനായവൻ വഴിയറിയാത്തതുപോലെ, ആത്മാവ് മറഞ്ഞ് വഴികാണുന്നില്ല.
ജഗജ്ജൃമ്ഭികയാ ജീവസ് ത്വ് അനൈക്യദ്വിത്വയാ സ്ഥിതഃ । സ്പന്ദശക്ത്യേവ പവനസ് സ്വാത്മനോ ഽഭിന്നയാനയാ
ലോകം വ്യാപിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ജീവൻ ഏകത്വം ഇല്ലാത്ത ഇരട്ടത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; കാറ്റിനുള്ളിലെ ചലനശക്തി അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടാത്തതുപോലെ.