ഘ്രാണമ് ഏതദ് അനര്ഥായ ധാവച് ചൈവാഭിതസ് സ്ഫുടമ് । ന നിവാരയിതും താത ശക്നോമീഹ ഹയം യഥാ
ഈ ഘ്രാണേന്ദ്രിയം നമുക്ക് ദു:ഖത്തിനാണ്, അതെങ്ങോട്ടും ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അച്ഛാ, ഞാൻ ഇതിനെ ഇവിടെ കെട്ടിപ്പിടിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, കുതിരയെ പിടിക്കാനാവാത്തതുപോലെ.
ഗന്ധോദകപ്രണാലേന സുഖദുẖഖാനുപാതിനാ । വൈരിണേവാതിദോഷേഷു ഘ്രാണേനാസ്മി നിയോജിതഃ
ഗന്ധവും വെള്ളവും കൊണ്ടുള്ള വഴിയിലൂടെ, സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിപ്പിക്കുന്ന ഘ്രാണം എന്നെ ശത്രുവിനെപ്പോലെ വലിയ ദോഷങ്ങളിലേക്കാണ് തള്ളുന്നത്.
ചിരം രസനയാ ചാഹമ് അനയാ നയഹീനയാ । ഗര്ധഗോമായുഗുപ്തേഷു ദുẖഖാദ്രിഷ്വ് അലമ് ആഹതഃ
ന്യായബോധമില്ലാത്ത ഈ നാവുകൊണ്ട് ഞാൻ ഏറെക്കാലം കഴിച്ചു, കാളകളും കഴുതകളും ഒളിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു.
നിഷേദ്ധും ന ച ശക്നോമി സ്പര്ശലമ്പടതാം ത്വചഃ । ഗ്രീഷ്മകാലസമിദ്ധസ്യ താപമ് അംശുമതോ യഥാ
തൊടലിന് ത്വക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനെ ഞാൻ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല, വേനൽക്കാലത്ത് സൂര്യന്റെ ചൂട് ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
ശുഭശബ്ദരസാര്ഥിന്യോ മുനേ ശ്രവണശക്തയഃ । മാം യോജയന്തി വിഷമേ തൃണേച്ഛാ ഹരിണം യഥാ
മഹർഷേ, നല്ല ശബ്ദങ്ങളും രുചികളും തേടുന്ന ചെവികളുടെ ശക്തികൾ എന്നെ കാട്ടിലെ മൃഗം പുല്ലിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ കുഴപ്പത്തിലേക്ക് വലിച്ചിഴക്കുന്നു.
പ്രണതാḫ പ്രിയകാരിണ്യḫ പ്രഹ്വഭൃത്യസമീരിതാഃ । വാദ്യഗേയരവോന്മിശ്രാശ് ശുഭശബ്ദശ്രിയശ് ശ്രുതാഃ
സ്നേഹമുള്ളവരും വിനയമുള്ള ദാസന്മാരുടെ ശബ്ദങ്ങളും, സംഗീതവും പാട്ടും കലർന്ന മനോഹരമായ ശബ്ദങ്ങൾ, എന്റെ മുമ്പിൽ വണങ്ങുന്നതുപോലെ ഞാൻ കേൾക്കുന്നു.
ശ്രിയസ് സ്ത്രിയോ ദിശശ് ചൈവ തട്യശ് ചാമ്ഭോധിഭൂഭൃതാമ് । ദൃഷ്ടാ വിഭ്രമഹാരിണ്യḫ പ്രക്വണന്മണിഭൂഷണാഃ
സൗഭാഗ്യങ്ങളും സ്ത്രീകളും ദിക്കുകളും സമുദ്രത്തോടും പർവതങ്ങളോടും ചേർന്നുള്ള തീരങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ഞാൻ കാണുകയും അതിലെ മിനുക്കും ആകർഷണവും, മണിമുത്തുകളുടെ ശബ്ദത്തോടെ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നതും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
ചിരമ് ആസ്വാദിതാസ് സ്വാദു ചമത്കാരമനോരമാഃ । പ്രഹ്വകാന്താജനാനീതാഷ് ഷഡ്രസാ ഗുണശാലിനഃ
നേരംകൊണ്ട് രുചികരവും അത്ഭുതകരവുമായ അനുഭവങ്ങൾ, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, ആറ് രുചികളും അനവധി ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞവയായി, ഞാൻ ആസ്വദിച്ചിട്ടുണ്ട്.
കൌശേയകാമിനീഹാരകുസുമാസ്തരണാനിലാഃ । നിര്വിഘ്നമ് അഭിതസ് സ്പൃഷ്ടാ ഭൃശമ് ആഭോഗഭൂമിഷു
പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ, മാലകൾ, പൂക്കളാൽ നിർമ്മിച്ച അലങ്കാരങ്ങൾ, മൃദുവായ കാറ്റ് — ഇവയെല്ലാം ആനന്ദഭൂമികളിൽ എവിടെയും തടസ്സമില്ലാതെ ഞാൻ സുഖമായി അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.
വധൂമുഖൌഷധീപുഷ്പസമാലമ്ഭനഭൂമയഃ । അനുഭൂതാ മുനേ ഗന്ധാ മന്ദാനിലസമീരിതാഃ
വധൂമുഖങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സുഗന്ധവും ഔഷധപൂക്കളിൽ നിന്നുള്ള മണവും, മൃദുവായ കാറ്റിൽ പടർന്നെത്തുമ്പോൾ, മഹർഷേ, ഞാൻ ആ സുഗന്ധങ്ങൾ അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ടു.
ശ്രുതം ദൃഷ്ടം തഥാ സ്പൃഷ്ടം ഭുക്തം ഘ്രാതം പുനḫ പുനഃ । തത്രാപി ഹി ന തൃപ്താസ് സ്മോ ധിഗ് അജ്ഞാനവിജൃമ്ഭിതം
കേട്ടതും കണ്ടതും തൊട്ടതും രുചിച്ചതും മണഞ്ഞതും വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിച്ചിട്ടും, ഇതൊക്കെയിലും ഞങ്ങൾക്ക് തൃപ്തി കിട്ടിയിട്ടില്ല. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഈ വ്യാപനത്തിന് എത്ര ദുഃഖം!
ഏതാവന്മാത്രസാരേ ഽസ്മിന് സംസാരേ വ്യസ്തവിഗ്രഹേ । സംശുഷ്കവിരസേ ഭൂയẖ കിം ഭജാമി വദാശു മേ
ഈ ലോകം ഇത്രയേ ഉള്ളതും, ഒറ്റപ്പെട്ടതും ഉണങ്ങിയതും രുചിയില്ലാത്തതും ആണെങ്കിൽ, ഇനി ഞാൻ എന്തിനാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്? ദയവായി എനിക്കു വേഗം പറയൂ.
ഭുക്ത്വാ വര്ഷസഹസ്രാണി ദുര്ഭോഗപടലീമ് ഇമാമ് । ആബ്രഹ്മസ്തമ്ബപര്യന്തം ന തൃപ്തിര് ഉപജായതേ
ആ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഒരു പുല്ല് വരെ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ഈ തൃപ്തിയില്ലാത്ത അനുഭവങ്ങൾ അനുഭവിച്ചിട്ടും, ഒരിക്കലും തൃപ്തി ഉണ്ടാവുന്നില്ല.
സാമ്രാജ്യം സുചിരം കൃത്വാ തഥാ ഭുക്ത്വാ വധൂഗണമ് । ഭങ്ക്ത്വാപ്യ് അരിഗണാന് ഉച്ചൈẖ കിമ് അപൂര്വമ് അവാപ്യതേ
നാളുകളോളം രാജ്യം ഭരിച്ചിട്ടും, സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യം അനുഭവിച്ചിട്ടും, ശത്രുക്കളെ മുഴുവൻ തോൽപ്പിച്ചിട്ടും, അതിൽ എന്ത് പുതുമയോ അത്ഭുതമോ ലഭിച്ചുവോ?
യേഷാം ദിനാശനം നാസീദ് യൈര് ഭുക്തം ഭുവനത്രയമ് । തേ ഽപി തേ ഽപ്യ് അചിരേണൈവ സമം ഭസ്മത്വമ് ആഗതാഃ
ദിവസം ഭക്ഷണം വിട്ടിട്ടില്ലാത്തവരും, മൂന്നു ലോകവും ആസ്വദിച്ചവരും, ഒടുവിൽ എല്ലാവരും ഒരുപോലെ ചാരമായിത്തീർന്നു.
പ്രാപ്തേന യേന നോ ഭൂയḫ പ്രാപ്തവ്യമ് അവശിഷ്യതേ । തത്പ്രാപ്തൌ യത്നമ് ആതിഷ്ഠേത് കഷ്ടയാപി ഹി ചേഷ്ടയാ
ഇനി നേടാനുള്ളത് ഒന്നുമില്ലാതായാൽ, അതു നേടാൻ എത്ര കഷ്ടപ്പെട്ടാലും ശ്രമിക്കണം.
യേന കാന്താശ് ചിരം ഭുക്താ ഭോഗാസ് തസ്യേഹ ജന്തുഭിഃ । ദൃഷ്ടോ ന കസ്യചിന് മൂര്ധ്നി തരുര് വ്യോമപ്ലവശ് ച വാ
പ്രിയരും ഭോഗങ്ങളും നീണ്ടുനാൾ അനുഭവിച്ചവരിൽ ആരുടെയും തലയിലോ, ആകാശത്ത് പറക്കുന്ന വസ്തുക്കളിലോ ഒരു വൃക്ഷം ആരും കണ്ടിട്ടില്ല.
ചിരമ് ഏതാസു ദൂരാസു വിഷയാരണ്യരാജിഷു । ഇന്ദ്രിയൈര് വിപ്രലബ്ധോ ഽസ്മി ധൂര്തബാലൈര് ഇവാര്ഭകഃ
ഈ ദൂരെയുള്ള ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ കാടുകളിൽ, ഞാൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾകൊണ്ട്, കപടമായ കുട്ടികൾ ഒരു ബാലനെ വഞ്ചിക്കുന്നതുപോലെ, ദീർഘകാലം വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടു.
അദ്യ ത്വ് ഏതേ പരിജ്ഞാതാ മയാ സ്വവിഷയാരയഃ । കഷ്ടാ ഇന്ദ്രിയനാമാനോ വഞ്ചയന്തി ന മാം പുനഃ
ഇന്നാണ് ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന ശത്രുക്കളെ ഞാൻ മനസ്സിലാക്കിയത്. ഇനി ഈ കഠിനമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നെ വീണ്ടും വഞ്ചിക്കില്ല.
സംസാരേ ജങ്ഗലേ ശൂന്യേ മുഗ്ധം നരമൃഗം ശഠാഃ । ആശ്വാസ്യാശ്വാസ്യ നിഘ്നന്തി വിഷയേന്ദ്രിയലുബ്ധകാഃ
സംസാരത്തിന്റെ ശൂന്യമായ കാട്ടിൽ, ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും വിഷയങ്ങളും എന്നുള്ള കപടമായ വേട്ടക്കാരൻമാർ, ഭ്രമിച്ച മനുഷ്യമൃഗത്തെ വഞ്ചിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഒടുവിൽ കൊല്ലുന്നു.
വിഷമാശാവിഷൈര് ഏഭിര് വിഷയേന്ദ്രിയപന്നഗൈഃ । യേ ന ദഷ്ടാ ന ദൃഷ്ടാസ് തേ ദ്വിത്രാ ഏവ ജഗത്യ് അപി
ഈ ആശയുടെ വിഷം നിറഞ്ഞ വിഷയ-ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന പാമ്പുകളാൽ കടിയില്ലാതെയും കാണപ്പെടാതെയും ഇരിക്കുന്നവർ ലോകത്ത് വളരെ ചുരുക്കമാണ്.
ഭോഗഭീമേഭവലിതാം തൃഷ്ണാതരലവാഗുരാമ് । ലോഭോഗ്രകരവാലാഢ്യാം കോപകുന്തകുലാങ്കിതാമ്
ഭോഗത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ ചുഴലിയിൽ കുടുങ്ങി, തൃശ്യയുടെ ചഞ്ചലമായ വലയിൽ പെട്ട്, അത്യന്തം ലാഭത്തിന്റെ കഠിനമായ പഞ്ചുകൾകൊണ്ട് പിടിച്ചുപറ്റപ്പെട്ട്, കോപത്തിന്റെ കുന്തങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയവരാണ്.
ദ്വന്ദ്വജാലരഥവ്യാപ്താമ് അഹങ്കാരാനുപാലിതാമ് । ചേഷ്ടാതുരങ്ഗമാകീര്ണാം കാമകോലാഹലാകുലാമ്
രണ്ടരൂപങ്ങളുടെയും രഥം നിറഞ്ഞു, അഹങ്കാരം കാവലായി, പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അശ്വങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കലഹത്തിൽ അലയുന്ന മനസ്സാണ് ഇത്.
ശരീരസീമാന്തഗതാം ദുരിന്ദ്രിയപതാകിനീമ് । യേ ജേതുമ് ഉദ്യതാസ് താത ത ഏവേഹ ഹി സദ്ഭടാഃ
ശരീരത്തിന്റെ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ, കെട്ടുകഥകളായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു പതാകയേന്തിയിരിക്കുന്ന ഈ ശരീരത്തെ ജയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവരാണ്, പ്രിയനേ, ഈ ലോകത്ത് സത്യമായ ധീരന്മാർ.
സുസാധ്യẖ കരടോദ്ഭേദോ മത്തൈരാവണദന്തിനഃ । നോത്പഥപ്രതിപന്നാനാം സ്വേന്ദ്രിയാണാം വിനിഗ്രഹഃ
കറളയുടെ വായ് തുറക്കുകയോ, മദമുള്ള ആനയുടെ ദന്തം കീഴടക്കുകയോ എളുപ്പമാണ്; എന്നാൽ തെറ്റായ വഴിയിൽ പോയ സ്വന്തം ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് അത്ര എളുപ്പമല്ല.
പൌരുഷസ്യ മഹത്ത്വസ്യ സത്ത്വസ്യ മഹതശ് ശ്രിയഃ । ഇന്ദ്രിയാക്രമണം സാധോ സീമാന്തോ മഹതാമ് ഇഹ
ധൈര്യത്തിന്റെ മഹത്വത്തിലും, മനസ്സിന്റെ ഉത്തമത്വത്തിലും, സമ്പത്തിന്റെ ഭാവത്തിലും, സാദ്ധോ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കീഴടക്കുന്നതാണ് മഹാന്മാരുടെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം.
താവദ് ഉത്തമതാമ് ഏതി പുമാന് അപി ദിവൌകസാമ് । കൃപണൈര് ഇന്ദ്രിയൈര് യാവന് ന സ്വൈര് ഏവ നിപീഡ്യതേ
സ്വന്തം ദുർബലമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കൊണ്ട് ഒരാൾ പീഡിക്കപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദേവന്മാരുടെ ഇടയിലും അവൻ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥാനത്ത് എത്തും.
യാവജ് ജിതേന്ദ്രിയോ ജന്തുസ് താവന് മേരുര് ഇവോന്നതഃ । ജിതശ് ചേദ് ഇന്ദ്രിയൈര് യാതി തൃണാദ് അപ്യ് അപകൃഷ്ടതാമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, മേരു പർവതംപോലെ ഉയർന്ന നിലയിൽ നില്ക്കുന്നു; പക്ഷേ, അവയിൽ തോറ്റാൽ, ഒരു പുല്ലിനും താഴെയാകും.
ജിതേന്ദ്രിയാ മഹാസത്ത്വാ യേ ത ഏവ നരാ ഭുവി । ശേഷാന് അഹമ് ഇമാന് മന്യേ മാംസയന്ത്രഗണാംശ് ചലാന്
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച മഹാശക്തന്മാരാണ് ഭൂമിയിലെ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യർ; ശേഷിച്ചവരെ ഞാൻ ചഞ്ചലമായ മാംസയന്ത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടം മാത്രമായി കാണുന്നു.
മനസ്സേനാപതേസ് സേനാമ് ഇമമ് ഇന്ദ്രിയപഞ്ചകമ് । ജേതും ചേദ് അസ്തി മേ യത്നോ ജയാമി തദ് അലം മുനേ
മനസ്സിനെ നായകനാക്കി ഈ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയസൈന്യത്തെ ജയിക്കാൻ എനിക്ക് দৃഢനിശ്ചയം ഉണ്ടെങ്കിൽ, മഹർഷേ, ഞാൻ തീർച്ചയായും വിജയിക്കും.