വിസ്താരẖ കര്മണാം ദേഹസ് സോ ഽഹന്താത്മാ സ സംസൃതിഃ । അചേതനാനഹന്ത്വേന ശാമ്യത്യ് അസ്പന്ദവാതവത്
കർമ്മങ്ങളുടെ വ്യാപ്തിയാണ് ശരീരം, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവമാണ് ആത്മാവ്, അതാണ് ജനനമരണചക്രം. ബോധവും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, അത് ചലനമില്ലാത്ത കാറ്റുപോലെ ശമിക്കുന്നു.
അവേദനാദ് അനന്താത്മാ ഭൂത്വാ ജ്ഞോ ഽപ്യ് ഉപലോപമഃ । സംസാരേ മൂലകഷണം കുരു ക്രോഡമുഖാഗ്രവത്
അനുഭവം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, അങ്ങേയറ്റം വിശാലമായ സ്വഭാവം ലഭിക്കുന്നു; അപ്പോഴും അറിവുള്ളവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ, മൂലത്തെ मगरത്തിന്റെ വായ്ക്ക് അറ്റംപോലെ മുറിച്ചു കളയണം.
കര്മബീജകലാകോശത്യാഗ ഏവം കൃതോ ഭവേത് । നാന്യഥാ രാഘവാതസ് തേ ശാന്തമ് അസ്തു സദാ സ്ഥിതമ്
കർമ്മത്തിന്റെ വിത്തും മുളയും പുറംചട്ടയും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മാത്രമേ ഇത് സാധ്യമാകൂ; വേറേതൊന്നും വേണ്ട, രാഘവാ. നിന്റെ മനസ്സിൽ ശാന്തി എപ്പോഴും നിലനില്ക്കട്ടെ.
കര്മബീജകലാത്യാഗേ ത്വ് ഏതസ്മാദ് ഇതരാത്മനി । അവിദ്യമാനേ ജീവസ്യ തജ്ജ്ഞൈര് വിദിതവസ്തുഭിഃ
കർമ്മത്തിന്റെ വിത്തും മുളയും ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, മറ്റൊരു ആത്മാവില്ലാതാകുമ്പോൾ, ജീവിക്ക് ഇതെല്ലാം സത്യം അറിയുന്നവർക്ക് മനസ്സിലാകും.
ശാന്തൈര് ന ഗൃഹ്യതേ കിഞ്ചിന് ന ച സന്ത്യജ്യതേ ഽപി ച । ത്യാഗാദാനേ ന ജാനന്തി തേ ഽതസ് തൈശ് ശാന്തമ് ആസ്യതേ
ശാന്തരായവർ ഒന്നും പിടിച്ചുപിടിക്കാറില്ല, ഒന്നും ഉപേക്ഷിക്കാറുമില്ല. സ്വീകരിക്കലോ തള്ളലോ അവർക്കറിയില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അവർ ശാന്തതയിൽ നില്ക്കുന്നത്.
ആകാശശൂന്യഹൃദയൈര് ജ്ഞൈര് യഥാസ്ഥിതമ് ആസ്യതേ । ക്രിയതേ ച യഥാപ്രാപ്തം നാസ്യതേ ക്രിയതേ ന ച
ആകാശംപോലെ ശൂന്യമായ ഹൃദയമുള്ള ജ്ഞാനികൾ സ്വാഭാവികമായി നില്ക്കുന്നു. അവർക്കു ലഭിക്കുന്നതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കാറുണ്ട്, പക്ഷേ അവർ പ്രവർത്തിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തിയില്ലായ്മയിൽ ഒരിക്കലും അകപ്പെടുന്നില്ല.
പ്രവാഹാപതിതസ്പന്ദം സ്പന്ദന്തേ ശാന്തചേതസാമ് । തേഷാം കര്മേന്ദ്രിയാണ്യ് ഏവമ് അര്ധസംസുപ്തബാലവത്
ശാന്തമായ മനസ്സുള്ളവരുടെ പ്രവർത്തി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രവാഹത്തിൽ ഒഴുകുന്ന പോലെ മാത്രം ചലിക്കുന്നു, അരക്കുറിഞ്ഞു ഉറങ്ങുന്ന കുട്ടിയുടെ അവയവങ്ങൾ പോലെ.
രസേ നിര്വാസനേ ലബ്ധരസാ അപ്യ് അതിനീരസാഃ । നാന്തസ് തിഷ്ഠന്തി ന ബഹിര് ജ്ഞാ അജ്ഞാ നിപുണാ ഇവ
അവർക്കു ആസ്വാദനം ലഭിച്ചാലും, ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവർ അതിൽ മുഴുകാറില്ല; ജ്ഞാനികൾ അകത്തോ പുറത്തോ നില്ക്കുന്നില്ല, അവർ നന്നായി അറിയാത്തവരെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.
കര്മണോ ഽവേദനം ത്യാഗസ് സ ച സിദ്ധḫ പ്രബോധതഃ । അവസ്തുനേതരേണാഥ കിം കൃതേനാകൃതേന വാ
കർമ്മം അനുഭവിക്കാതിരിക്കുന്നതാണു വെടിയിടൽ; ഈ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് ഉണർന്നവൻ എത്തുന്നത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ, മറ്റൊന്നും സത്യമായില്ലെങ്കിൽ ചെയ്യുന്നതിലും ചെയ്യാതിരുന്നതിലും എന്ത് പ്രയോജനം?
അവേദനമ് അസംവേദ്യം യദ് അവാസനമ് ആസിതമ് । ശാന്തം സമമ് അനുല്ലേഖം സ കര്മത്യാഗ ഉച്യതേ
കർമ്മം അനുഭവിക്കപ്പെടാതെയും അറിവിലാകാതെയും ആഗ്രഹം കൂടാതെയും, സമാധാനത്തിലും സമതയിലും ചിന്തയില്ലാതെ ഇരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണു കർമ്മവെടിയിടൽ എന്നു പറയുന്നത്.
അപുനസ്സ്മരണം സമ്യക് ചിരവിസ്മൃതകര്മ യത് । സ്ഥിതം സ്തമ്ഭോദരസമം സ കര്മത്യാഗ ഉച്യതേ
കർമ്മം പൂർണ്ണമായി മറന്നുപോയി, ഒരിക്കലും ഓർമ്മയില്ലാത്തതുപോലെയും, ഒരു തൂണിന്റെ ഉള്ളിൽപോലെയും നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയാണു കർമ്മവെടിയിടൽ എന്നു പറയുന്നത്.
അത്യാഗം ത്യാഗമ് ഇതി യേ കുര്വതേ വ്യര്ഥബോധിനഃ । തേഷാമ് അവടലഗ്നാനാം വിധിസ് ത്രാണം കരിഷ്യതി
വെടിയിടലല്ലാത്തതിനെ വെടിയിടലെന്നു വെറുതെ കരുതുന്നവരുടെ ബോധം ഫലപ്രദമല്ല; അവർ കുഴിയിൽ കുടുങ്ങിയവരെപ്പോലെ, നിയമങ്ങൾ അവരെ രക്ഷിക്കും.
കര്മത്യാഗമ് അകൃത്വൈവമ് അര്ധം യേ കര്മ കുര്വതേ । സാ ഭുങ്ക്തേ താന് പശൂന് അജ്ഞാന് കര്മത്യാഗപിശാചികാ
ശുദ്ധമായ പ്രവർത്തനത്യാഗം ചെയ്യാതെ, അർദ്ധമനസ്സോടെ മാത്രം പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവർ, അജ്ഞതയിൽ ആഴപ്പെട്ട മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ, പ്രവൃത്തിയിലേക്കുള്ള ആസക്തിയുടെ ഭയങ്കരമായ പിടിയിൽ അകപ്പെടുന്നു.
സമൂലകര്മസന്ത്യാഗേനൈവ യേ ശാന്തമ് ആസ്ഥിതാഃ । നൈവ തേഷാം കൃതേനാര്ഥോ നാകൃതേനേഹ കശ്ചന
എന്നാൽ, പ്രവൃത്തിയുടെ വേരും വിത്തും മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കു, ഇവിടെയുള്ള പ്രവൃത്തിയിലോ അതിന്റെ അഭാവത്തിലോ യാതൊരു അർത്ഥവും ഇല്ല.
സമൂലമ് അലമ് ഉദ്ധൃത്യ കര്മബീജകലാമ് ഇതി । നിത്യമ് ഏകസമാധാനാസ് തജ്ജ്ഞാസ് തിഷ്ഠന്ത്യ് അലം സുഖമ്
പ്രവൃത്തിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ വിത്ത് പോലും പൂർണ്ണമായി പിഴുതെറിഞ്ഞ്, ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തി ആ സത്യം അറിഞ്ഞവർ, സുഖത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രവാഹാപതിതേ കാര്യേ ഈഷത്സ്പന്ദാ അതന്മയാഃ । ഘൂര്ണമാനാ ഇവ ക്ഷീവാ യന്ത്രസഞ്ചാരിതാ ഇവ
പ്രവൃത്തി പ്രവാഹത്തിൽ വീണാൽ, അതിൽ ലയിച്ചവർ, അല്പം മാത്രം ചലനം കാണിച്ചിട്ടും, മദ്യപാനികൾ കറങ്ങുന്നതുപോലെയും, യന്ത്രത്തിൽ കയറ്റിയ കളിപ്പാവകൾ പോലെ നിയന്ത്രിതരായി ഭ്രമിക്കുന്നു.
മോക്ഷലക്ഷ്മ്യാ വിലാസിന്യാ വ്യസനോപഹതാ ഇവ । അര്ധസുപ്തപ്രബുദ്ധാഭാẖ കാമ് അപ്യ് അവഗതിം ഗതാഃ
മോക്ഷലക്ഷ്മിയുടെ കളിയോടെ ബാധിക്കപ്പെട്ടവർ, ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവരെപ്പോലെ, അർദ്ധമുറക്കിലും അർദ്ധജാഗ്രതയിലും, അർദ്ധസത്യമായൊരു ബോധം മാത്രമേ നേടിയിട്ടുള്ളൂവെന്നതുപോലെയാണ്.
യത് സമൂലം പരിത്യക്തം തത് ത്യക്തമ് ഇതി കഥ്യതേ । അമൂലകാഷസ് ത്യാഗോ യസ് സ ശാഖാലവനോപമഃ
ഒരു വസ്തുവിനെ അതിന്റെ മൂലത്തോടെകൂടെ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മാത്രമേ അതെഴുതിയെന്ന് പറയാൻ കഴിയൂ. മൂലമില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് കാട്ടിൽ ശാഖകൾ മാത്രം വെട്ടുന്നതുപോലെയാണ്.
അകൃഷ്ടമൂലശ് ശാഖാഗ്രവിലൂനẖ കര്മപാദപഃ । പുനശ് ശാഖാസഹസ്രേണ ദുẖഖായ പരിവര്ധതേ
കർമമരത്തിന്റെ മൂലം വെട്ടാതെ ശാഖകൾ മാത്രം വെട്ടിയാൽ, അതു വീണ്ടും ആയിരം ശാഖകളോടെ വളർന്ന് ദുഃഖം മാത്രമേ നൽകൂ.
അവേദനാത്മനാനേന കര്മത്യാഗോ ഽങ്ഗ സിധ്യതി । ക്രമേണ നേതരേണാത ഏതദ് ഏവാഹരന് ഭവ
പ്രിയനേ, ആത്മാവിനെ അറിയുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ കർമത്തെ ശരിയായി ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയൂ. മറ്റുവഴിയില്ല. അതിനാൽ, ഇതേ ദൈനംദിനം പിന്തുടരണം.
യേ ത്വ് ഏവം കര്മസന്ത്യാഗമ് അകൃത്വാന്യത്പ്രവര്തിതാഃ । അത്യാഗം ത്യാഗരൂപാത്മ ഗഗനം മാരയന്തി തേ
ഇങ്ങനെ പ്രവൃത്തികളെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ, മറ്റേതെങ്കിലും കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവർ, ഉപേക്ഷം ഇല്ലാത്തതിനാൽ, ആകാശംപോലെയുള്ള ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം മറയ്ക്കുന്നു.
ബോധാത്മകതയാ കര്മത്യാഗസ് സമ്പദ്യതേ സ്വയമ് । ദഗ്ധബീജാ നിരിച്ഛോച്ചൈര് അക്രിയൈവ ഭവേത് ക്രിയാ
ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ പ്രവൃത്തി ഉപേക്ഷം സ്വയം സംഭവിക്കുന്നു; കത്തിക്കഴിഞ്ഞ വിത്ത് മുളയ്ക്കാത്തതുപോലെ, പ്രവർത്തനം ഉണ്ടെന്നു തോന്നുമ്പോഴും അതിന് ഫലം ഉണ്ടാകില്ല.
ബുദ്ധീന്ദ്രിയേഹിതം കര്മ സഫലം രസഭാവനാത് । വേഷ്ടിതത്യക്തദാമ്നീവ സ്പന്ദോ ഽന്യോ നിഷ്ഫലോ ഽങ്ഗജഃ
മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആസ്വാദനബോധത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി ഫലപ്രദമാണ്; ആ ആസ്വാദനബോധം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ള ചലനം ഉപേക്ഷിച്ച കയറുപോലെ ഫലമില്ലാത്തതാകും.
കര്മത്യാഗേ സ്ഥിതേ ബോധാജ് ജീവന്മുക്തോ വിവാസനഃ । ഗേഹേ തിഷ്ഠത്വ് അരണ്യേ വാ ശാമ്യത്വ് അഭ്യേതു വോദയമ്
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രവൃത്തി ഉപേക്ഷം ഉറപ്പായാൽ, ജീവന്മുക്തനാകുന്നു; വീട്ടിലിരുന്നാലും കാടിലിരുന്നാലും, അവൻ സമാധാനത്തോടെ പുതിയപ്രഭാതത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യും.
ഗേഹമ് ഏവോപശാന്തസ്യ വിജനം ദൂരകാനനമ് । അശാന്തസ്യാപ്യ് അരണ്യാനീ വിജനാ സജനാ പുരീ
ശാന്തനായവർക്കു സ്വന്തം വീട് തന്നെയാണ് ഏകാന്തത. മനസ്സിൽ അശാന്തിയുള്ളവർക്കോ, ദൂരെയുള്ള കാടും ജനക്കൂട്ടംപോലെയാണ്; അവർക്കു കാടും ഏകാന്തതയും നഗരത്തെപ്പോലെയാണ്.
പരിശാന്തമതേര് ജ്ഞസ്യ സ്വപ്നേ ഽപ്യ് അപ്രാപ്തമാനവാ । നിര്മലാ വിതതാ ഹൃദ്യാ ഹൃദ് ഏവ വനഭൂമികാ
സമ്പൂർണ്ണമായി ശാന്തമായ മനസ്സുള്ള ജ്ഞാനിക്ക് സ്വപ്നത്തിലും കാട് ലഭ്യമല്ല; അത്രയും നിർമ്മലവും വിശാലവും ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദകരമായതുമാണ് ആ കാട്.
ജ്ഞസ്യ നിര്വാണദൃശ്യസ്യ നിഷ്പദാര്ഥാ മനോമയീ । ശാന്താശേഷവിശേഷാര്ഥാ ജഗദ് ഏവ മഹാടവീ
മുക്തിയെ കാണുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് ഈ ലോകം തന്നെ വലിയൊരു കാടാണ്; മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്നതും യാഥാർത്ഥ്യമായ ഒന്നുമില്ലാത്തതും മുഴുവൻ വ്യത്യാസങ്ങളും ഇല്ലാത്തതും ശാന്തമായതുമാണ്.
അനന്തസങ്കല്പവതോ ഹൃദയോദ്യജ്ജഗത്സ്ഥിതേഃ । ഹൃദ്യ് ഏവാവര്തതേ ഭൂമിര് അജ്ഞസ്യാഖിലസാഗരാ
അവസാനമില്ലാത്ത ചിന്തകളുള്ളവർക്കു ഹൃദയത്തിൽ ഉദയിക്കുന്ന ലോകം തന്നെയാണ് സകലവുമുള്ള സ്ഥലം; അജ്ഞാനിക്ക് ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും എല്ലാം ഹൃദയത്തിനുള്ളിലാണു ചുറ്റി തിരിയുന്നത്.
ഘനസ്യാജ്ഞസ്യ ദീനസ്യ വിവിധദ്വന്ദ്വസങ്കടാ । സാരമ്ഭാ വിപുലാകാരാ ഹൃദ്യ് ഏവ ഗ്രാമമണ്ഡലീ
അജ്ഞാനവും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ, പലവിധ ദ്വന്ദങ്ങളും കഷ്ടതകളും ചേർന്ന് ഒരു വലിയ കലഹഭരിതമായ ഗ്രാമം പോലെ ഉയരുന്നു.
വിവിധകാര്യവികാരദശാമയീ സപുരപത്തനപര്വതമണ്ഡലാ । മകുരകോശ ഇവ പ്രതിബിമ്ബിതാ ഹൃദി ഭവത്യ് അമലാ മലിനേ മഹീ
നാനാതരം പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന നഗരങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും പർവതങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ ശുദ്ധവും അശുദ്ധവും ഉള്ള ഭൂമി, കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന പ്രതിരൂപംപോലെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.