സഭാം പുനര് ഉപാജഗ്മുര് നഭശ്ചരമഹീചരാഃ । ഹ്യസ്തനേന ക്രമേണൈവ കൃതപ്രാതസ്തനക്രമാഃ
വാനരങ്ങളും ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്നവരും വീണ്ടും ആ സഭയിൽ എത്തി. കഴിഞ്ഞ ദിവസം രാവിലെ ചെയ്തതുപോലെ തന്നെ, എല്ലാ പ്രഭാത കൃത്യങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി അവർ അകത്തു കടന്നു.
സാ പൂര്വസന്നിവേശേന വിവേശ വിപുലാ സഭാ । ബഭൂവാസ്പന്ദിതാകാരാ വാതമുക്തേവ പദ്മിനീ
മുന്പത്തെ പോലെ തന്നെ ക്രമീകരിച്ചിരുന്ന ആ വിശാലമായ സഭയിൽ എല്ലാവരും പ്രവേശിച്ചു. ആ സഭ കാറ്റ് തൊടാത്ത താമരപൂവ് പോലെ അചഞ്ചലമായിരുന്നു.
അഥ പ്രസങ്ഗമ് ആസാദ്യ രാമോ മധുരയാ ഗിരാ । ഉവാച മുനിശാര്ദൂലം വസിഷ്ഠം വദതാം വരമ്
അപ്പോൾ രാമൻ, വിഷയം സമീപിച്ച്, മധുരമായ വാക്കുകളിൽ, മഹർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനുമായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു.
ഭഗവന് മനസോ രൂപം കീദൃശം വദ മേ സ്ഫുടമ് । യസ്മാത് തേനേയമ് അഖിലാ തന്യതേ ദോഷമഞ്ജരീ
ഭഗവൻ, ഈ മുഴുവൻ ദോഷങ്ങളുടെ കൂട്ടം ഉയരുന്നത് മനസ്സിൽ നിന്നാണല്ലോ. ആ മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണെന്ന് ദയവായി എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറഞ്ഞു തരണമേ.
രാമാസ്യ മനസോ രൂപം ന കിഞ്ചിദ് അപി ദൃശ്യതേ । നാമമാത്രാദ് ഋതേ വ്യോമ്നോ യഥാ ശൂന്യജഡാകൃതേഃ
രാമാ, മനസ്സിന് യാതൊരു രൂപവും കാണാനാവില്ല; അതിന്റെ പേര് ഒഴികെ, ആകാശത്തിലെ ശൂന്യമായ, ജഡമായ ആകൃതിയെപ്പോലെയാണ് അതു.
ന ബാഹ്യേ നാപി ഹൃദയേ സദ്രൂപം വിദ്യതേ മനഃ । സര്വത്രൈവ സ്ഥിതം ചൈതദ് വിദ്ധി രാമ യഥാ നഭഃ
മനസ്സിന് യഥാർത്ഥ രൂപം പുറത്തോ ഹൃദയത്തിനുള്ളിലോ ഇല്ല; രാമാ, അത് എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നതാണെന്ന് നീ അറിയണം, ആകാശംപോലെ.
ഇദമ് അസ്യാസദ് ഉത്പന്നം മൃഗതൃഷ്ണാമ്ബുസന്നിഭമ് । രൂപം തു ശൃണു സങ്ക്ഷേപാദ് ദ്വിതീയേന്ദുഭ്രമോപമമ്
മനസ്സിന്റെ ഈ രൂപം അസത്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതു മൃഗതൃശ്യയുടെ വെള്ളംപോലെയാണ്. അതിന്റെ സ്വഭാവം, രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രന്റെ ഭ്രമംപോലെ ഉള്ളത്, നീ ചുരുക്കത്തിൽ കേൾക്കൂ.
സാധോ യദ് ഏതദ് അര്ഥസ്യ പ്രതിഭാനം പ്രഥാം ഗതമ് । സതോ വാപ്യ് അസതോ വാപി തന് മനോ വിദ്ധി നേതരത്
സദോ, യഥാർത്ഥമോ അസത്യമോ ആയ അർത്ഥത്തിന്റെ പ്രതിഭാസം എവിടെയുണ്ടോ, അതെല്ലാം മനസ്സാണ് എന്നറിയണം; മറ്റൊന്നുമല്ല.
യദ് അര്ഥപ്രതിഭാനം തന് മന ഇത്യ് അഭിധീയതേ । അന്യന് ന കിഞ്ചിദ് അപ്യ് അസ്തി മനോ നാമ കദാചന
ഏത് വസ്തുവിന്റെ പ്രത്യക്ഷതയാണോ, അതാണ് മനസെന്ന് പറയുന്നത്. മനസെന്ന പേരിൽ ഇതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നും ഒരിക്കലും ഇല്ല.
സങ്കല്പനം മനോ വിദ്ധി സങ്കല്പാത് തന് ന ഭിദ്യതേ । യഥാ ദ്രവത്വാത് സലിലം തഥാ സ്പന്ദോ യഥാനിലാത്
കൽപ്പനയെയാണ് മനസെന്നു അറിയണം; മനസിന് കൽപ്പനയിൽ നിന്ന് വേറിട്ടതൊന്നുമില്ല. ജലം ദ്രവമാണെന്നതുപോലെയും, കാറ്റിന് ചലനം സ്വഭാവമാണെന്നതുപോലെയും ഇവ രണ്ടും ഒന്നാണ്.
യത്ര സങ്കല്പനം തത്ര തന് മനോ ഽങ്ഗ തഥാ സ്ഥിതമ് । സങ്കല്പമനസീ ഭിന്നേ ന കദാചന കേചന
എവിടെയോ കൽപ്പനയുണ്ടോ, അവിടെയാണ് മനസും. കൽപ്പനയും മനസും ഒരിക്കലും വേർപെടുന്നില്ല, പ്രിയനേ.
സത്യമ് അസ്ത്വ് അഥ വാസത്യം യദ് അര്ഥപ്രതിഭാസനമ് । താവന്മാത്രം മനോ വിദ്ധി തദ് ബ്രഹ്മൈഷ പിതാമഹഃ
യഥാർത്ഥമോ അല്ലയോ, വസ്തുവിന്റെ പ്രത്യക്ഷതയെന്നു തോന്നുന്നതെന്താണോ, അത്രയേ മനസെന്നു അറിയണം. ഇതാണ് സത്യം, ബ്രഹ്മാവേ.
ആതിവാഹികദേഹാത്മാ മന ഇത്യ് അഭിധീയതേ । ആധിഭൌതികബുദ്ധിസ് തു സദാധീസ് തു ചിരസ്ഥിതിഃ
സൂക്ഷ്മശരീരം മനസ്സാണ് എന്നു പറയുന്നു. ഭൗതികശരീരവുമായി ബന്ധമുള്ള ബുദ്ധി സ്ഥിരവും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നതുമാണ്.
അവിദ്യാ സംസൃതിശ് ചിത്തം മനോ ബന്ധോ മലം തമഃ । ഇതി പര്യായനാമാനി ദൃശ്യസ്യ വിദുര് ഉത്തമാഃ
അജ്ഞാനം, ജന്മമരണചക്രം, മനസ്സ്, ബന്ധനം, അശുദ്ധി, ഇരുണ്ടത്വം — ഇവയെല്ലാം ദൃശ്യമായതിന്റെ പര്യായനാമങ്ങൾ ആണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ന ഹി ദൃശ്യാദ് ഋതേ കിഞ്ചിന് മനസോ രൂപമ് അസ്തി ഹി । ദൃശ്യം ചോത്പന്നമ് ഏവൈതന് നേതി വക്ഷ്യാമ്യ് അഹം പുനഃ
ദൃശ്യമായതിനെ ഒഴിവാക്കിയാൽ മനസ്സിന് വേറെ രൂപം ഇല്ല. ഈ ദൃശ്യവും ഉണ്ടാകുന്നതാണ് — ഇതിനെ കുറിച്ച് ഞാൻ വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും.
യഥാ കമലബീജേ ഽന്തസ് സ്ഥിതാ കമലമഞ്ജരീ । മഹാചിത്പരമാണ്വന്തസ് തഥാ ദൃശ്യം ജഗത് സ്ഥിതമ്
പദ്മത്തിന്റെ വിത്തിനകത്ത് പുഷ്പം എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ മഹത്തായ ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത粒ുവിൽ ഈ ദൃശ്യമായ ലോകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
പ്രകാശസ്യ യഥാലോകോ യഥാ വാതസ്യ ചോപനമ് । യഥാ ദ്രവത്വം പയസോ ദൃശ്യത്വം ദ്രഷ്ടുര് ഈദൃശമ്
പ്രകാശത്തിന് പ്രകാശം എങ്ങനെ സ്വഭാവമാണോ, കാറ്റിന് ചലനം എങ്ങനെ സ്വഭാവമാണോ, വെള്ളത്തിന് ദ്രാവകത്വം എങ്ങനെ സ്വഭാവമാണോ, കാണുന്നവന് കാണുന്ന സ്വഭാവം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
അങ്ഗദത്വം യഥാ ഹേമ്നി മൃഗനദ്യാം യഥാ ജലമ് । ഭിത്തിര് യഥാ സ്വപ്നപുരേ തഥാ ദ്രഷ്ടരി ദൃശ്യധീഃ
പൊന്നിൽ കങ്കണത്തിന്റെ രൂപം എങ്ങനെ ഉണ്ടോ, മൃഗതൃശ്യയിൽ വെള്ളം എങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നുവോ, സ്വപ്നനഗരിയിൽ മതിൽ എങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നുവോ, അതുപോലെയാണ് കാണുന്നവനിൽ കാണപ്പെടുന്നതിന്റെ ബോധം.
ഏവം ദ്രഷ്ടരി ദൃശ്യത്വമ് അനന്യദ് ഇവ യത് സ്ഥിതമ് । തദ് അപ്യ് ഉന്മാര്ജയാമ്യ് ആശു ത്വച്ചിത്താദര്ശതോ മലമ്
ഇങ്ങനെ, കാണുന്നവനിൽ കാണപ്പെടുന്നതിന്റെ ഭാവം വേറെയാണെന്നതുപോലെ തോന്നുമ്പോൾ, ഞാൻ അതു വേഗത്തിൽ നീക്കി കളയുന്നു—നിന്റെ മനസ്സിന്റെ കണ്ണാടി കാണിച്ച് ആ മലിനതയെ അകറ്റുന്നതുപോലെ.
യദ് ദ്രഷ്ടുര് അസ്യാദ്രഷ്ടൃത്വം ദൃശ്യാഭാവേ ഭവേദ് ബലാത് । തദ് വിദ്ധി കേവലീഭാവമ് അത ഏവാസതസ് സതഃ
കാണപ്പെടുന്നതു ഇല്ലാതായാൽ കാണുന്നവന് കാണുന്നവനെന്ന സ്വഭാവം ബലമായി ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, അതാണ് സത്തും അസത്തും ഒരുപോലെ ഉള്ള ശുദ്ധാവസ്ഥയെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം.
തത്താമ് ഉപഗതേ ഭാവേ രാഗദ്വേഷാദിവാസനാ । ശാമ്യത്യ് അസ്പന്ദിതേ വാതേ സ്പന്ദസങ്ക്ഷുബ്ധതാ യഥാ
ആ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്തുമ്പോള് ആകര്ഷണവും വിരോധവും പോലെയുള്ള മനസ്സിലെ പ്രവണതകള് ശമിക്കുന്നു. കാറ്റ് നിശ്ചലമായാല് ചലനത്തിന്റെ കലഹം നിലയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
അസമ്ഭവതി സര്വസ്മിന് ദിഗ്ഭൂമ്യാകാശരൂപിണി । പ്രകാശ്യേ യാദൃശം രൂപം പ്രകാശസ്യാമലം ഭവേത്
എന്തും ഇല്ലാത്തപ്പോള്, എല്ലാം ദിശയും ഭൂമിയും ആകാശവും പോലെയുള്ള സ്വഭാവമായിരിക്കുമ്പോള്, ശുദ്ധമായ പ്രകാശത്തിന് എങ്ങനെയൊരു രൂപം ഉണ്ടാവാന് കഴിയും?
ത്രിജഗത് ത്വമ് അഹം ചേതി ദൃശ്യേ ഽസത്താമ് ഉപാഗതേ । ദ്രഷ്ടുസ് സ്യാത് കേവലീഭാവസ് താദൃശോ വിമലാത്മനഃ
ഈ മൂന്നു ലോകവും, നീയും ഞാനും എന്നുള്ള ദൃശ്യങ്ങള് ഇല്ലാതാകുമ്പോള്, ദ്രഷ്ടാവിന് ശുദ്ധമായ സ്വഭാവം ലഭിക്കുന്നു. അതാണ് നിര്മലമായ ആത്മാവിന്റെ യഥാര്ഥ സ്വഭാവം.
അനന്താഖിലശൈലാദിപ്രതിബിമ്ബേ ഹി യാദൃശീ । സ്യാദ് ദര്പണേ ദര്പണതാ കേവലാത്മസ്വരൂപിണീ
അനന്തമായ പര്വ്വതങ്ങളുടെയും മറ്റും പ്രതിബിംബങ്ങള് ദര്പ്പണത്തില് പ്രതിഫലിച്ചാലും, ദര്പ്പണം ദര്പ്പണമായിരിക്കും. അതുപോലെയാണ് ശുദ്ധാത്മാവിന്റെ യഥാര്ഥ സ്വഭാവം.
അഹം ത്വം ജഗദ് ഇത്യാദൌ പ്രശാന്തേ ദൃശ്യസമ്ഭ്രമേ । സ്യാത് താദൃശീ കേവലതാ സ്ഥിതേ ദ്രഷ്ടര്യ് അവീക്ഷകേ
ഞാനും നീയും ലോകവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദൃശ്യങ്ങളുടെ കലഹം ശാന്തമായാൽ, നോക്കുന്നവനിൽ, നോക്കാതെ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയിൽ, അത്യന്തം വിശുദ്ധമായ ഏകത്വം ഉദയം ചെയ്യും.
സച് ചേന് ന ശാമ്യതീദം വാ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ । അസത്താം ച ന വിദ്മോ ഽസ്മിന് ദൃശ്യേ ദോഷപ്രദായിനി
ഇത് ശാന്തമാകാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, സത്യം എന്നതിൽ അസത്ത്വം ഇല്ല; ഈ ദൃശ്യത്തിൽ അസത്ത്വം എന്താണെന്ന് നമുക്ക് അറിയാനും കഴിയില്ല, കാരണം ഇതാണ് ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത്.
തസ്മാത് കഥമ് ഇയം ശാമ്യേദ് ബ്രഹ്മന് ദൃശ്യവിഷൂചികാ । നാനോദ്ഭവഭ്രമകരീ ദുഃഖസന്തതിദായിനീ
അതിനാൽ, ബ്രഹ്മൻ, ഈ ദൃശ്യജ്വരം എങ്ങനെ ശാന്തമാകും? ഇത് ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാതെ, ഭ്രമവും നിരന്തരമായ ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നതാണ്.
അസ്യ ദൃശ്യപിശാചസ്യ ശാന്ത്യൈ മന്ത്രമ് ഇമം ശൃണു । രാമാത്യന്തമ് അയം യേന മൃതിമ് ഏഷ്യതി നങ്ക്ഷ്യതി
ഈ ദൃശ്യഭൂതത്തിന്റെ ശാന്തിക്കായി ഈ മന്ത്രം കേൾക്കൂ, രാമാ. ഇതിന്റെ വഴി, ഇത് പൂർണ്ണമായും നശിച്ചുപോകും.
യദ് അസ്തി തസ്യ നാശോ ഽസ്തി ന കദാചന രാഘവ । തസ്മാത് തന് നഷ്ടമ് അപ്യ് അന്തര് ബീജഭൂതം ഭവേദ് ധൃദി
ഏത് വസ്തുവും ഉണ്ടെങ്കില് അതിന് ഒരിക്കലും നശനം ഉറപ്പാണ്, രാഘവാ. അതിനാല്, നശിച്ചുപോയാലും അതിന്റെ വിത്ത് ഹൃദയത്തില് ഒളിഞ്ഞു കിടക്കാം.
സ്മൃതിബീജാ ചിദാകാശേ പുനര് ഉദ്ഭൂയ ദൃശ്യധീഃ । ലോകശൈലാമ്ബരാകാരം ദോഷം വിതനുതേ ഽതനുമ്
സ്മരണയുടെ വിത്ത് വീണ്ടും ചിത്താകാശത്തില് ഉദിച്ച്, കാണുന്നവയുടെ ഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിന് ശരീരമില്ലെങ്കിലും ലോകം, പര്വ്വതം, ആകാശം എന്ന രൂപത്തില് ദോഷം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.