കര്മബീജതരോര് അസ്യ സുഖദുẖഖഫലാവലേഃ । ജാഗ്രദ്വസന്തകാലസ്യ സുഷുപ്തശിശിരസ്ഥിതേഃ
ഈ മരത്തിന് കര്മ്മങ്ങളാണ് വിത്തുകൾ, അനുഭവിക്കുന്ന സുഖദു:ഖങ്ങളാണ് ഫലങ്ങൾ. ഉണരുന്ന അവസ്ഥയാണ് വസന്തം, ആഴമുള്ള ഉറക്കം അതിന്റെ ശീതകാലം.
പാവനാചാരകലികാഗുച്ഛകോത്കരകാരിണഃ । ക്ഷണതാരുണ്യകാന്തസ്യ ജരാകുസുമഹാസിനഃ
ശുദ്ധമായ ആചാരങ്ങൾ ആണ് കുരുമുലകൾ, ചെറുനേരത്തെ യൗവനം അതിന്റെ പൂക്കളാണ്, വൃദ്ധാവസ്ഥ എന്ന മഹത്തായ വാൾ അതിനെ ഉണങ്ങിക്കുന്നു.
മുഹൂര്തം പ്രതി കല്ലോലമര്കടധ്വംസിതാകൃതേഃ । നിദ്രാഹേമന്തജഠരലീനസ്വപ്നദലോദ്ഗതേഃ
ഓരോ നിമിഷവും, അതിന്റെ തിരമാലകൾ ചഞ്ചലതയുടെ കുരങ്ങ് തകർക്കുന്നു; ഉറക്കത്തിന്റെ തണുപ്പിൽ അതിന്റെ കൊമ്പുകൾ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സ്വപ്നങ്ങളിൽ അവ വീണ്ടും പുറത്ത് വരുന്നു.
സ്വവാര്ദ്ധകശരച്ഛാന്തിശീര്ണേഹാപര്ണസന്തതേഃ । ജഗജ്ജങ്ഗലജാതസ്യ കലത്രോപതൃണാവലേഃ
സ്വന്തം വൃദ്ധാവസ്ഥയുടെ ശിശിരകാലത്ത്, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണങ്ങിയ ഇലകളെപോലെ വീണുപോകുന്നു; ലോകം ഒരു കാടുപോലെയാണ്, കുടുംബം അതിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ പടർന്നിരിക്കുന്ന പുല്ല് പോലെ.
പേലവാവയവാ ഹസ്തപാദഗുല്ഫാദയോ ഽരുണാഃ । പത്ത്രാണി തനുവൃന്താനി സുരേഖാനി ചലാനി ച
മൃദുലമായ അവയവങ്ങൾ—കൈകൾ, കാലുകൾ, കണങ്കാൽ മുതലായവ—ചുവപ്പുമയമുള്ള ഇലകളെപ്പോലെയാണ്; സുന്ദരമായ വരികൾ ഉള്ളവയും, സുന്ദരവും, എല്ലായ്പ്പോഴും ചലിക്കുന്നതുമാണ്.
അരുണാḫ പവനാലോലാ മൃദ്വ്യോ മസൃണമൂര്തയഃ । സ്നായ്വസ്ഥിദിഗ്ധാസ് സരസാ അങ്ഗുല്യോ ബാലപല്ലവാഃ
ചുവപ്പുമയമായവയും, കാറ്റിൽ ആടുന്നവയും, മൃദുവും സ്നിഗ്ധവുമായ രൂപവും, സ്നായുവും അസ്ഥിയും ചേർന്നതുമായവയും, വിരലുകൾ കുഞ്ഞുപല്ലവങ്ങളെപ്പോലെയാണ്.
മൃദ്വ്യോ മസൃണതീക്ഷ്ണാഗ്രാ വൃന്തരൂഢാḫ പുനḫ പുനഃ । ദ്വിതീയേന്ദുകരാകാരാẖ കലികാ നഖശുക്തയഃ
മൃദുവും മൃദുലവുമായതും മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളുമുള്ള കുരുക്കൾ വീണ്ടും വീണ്ടും തണ്ടിൽ നിന്നും വളരുന്നു; അവയും നഖങ്ങളും രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള രൂപം കൈവരിക്കുന്നു.
കര്മണḫ പരിഫുല്ലസ്യ ദേഹരൂപതയേതി ഹി । കര്മേന്ദ്രിയാണി മൂലാനി ദൃഢാനി ഗ്രന്ഥിമന്തി ച
കർമ്മം പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ് ശരീരമായപ്പോൾ, അതിന്റെ ഉറപ്പുള്ളയും കുരുക്കുള്ളതുമായ വേരുകൾ കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളാണ്.
സിരാസ്ഥിഗ്രന്ഥിനദ്ധാനി പങ്കമഗ്നാത്മകാനി ച । വാസനാരസപീനാനി നിജരക്തരസാനി ച
ശിരകളും അസ്ഥികളും കുരുക്കായി ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നതും, ചളിയിൽ മുങ്ങിയതും, വാസനയുടെ രസത്തിൽ പോഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതും, സ്വന്തം രക്തരസം നിറഞ്ഞതുമാണ്.
ഗുല്ഫവന്തി ദൃഢാങ്ഗാനി സുത്വഞ്ചി മസൃണാനി ച । തേഷാമ് അപി ച മൂലാനി വിദ്ധി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ഹി
കഴുത്ത് വരെ ദൃഢമായ അവയവങ്ങൾ, നല്ല രൂപവും മൃദുലതയും ഉള്ളവയാകുന്നു; അവയുടെ വേരുകൾ ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങളാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കുക.
സുദൂരമ് അപി യാതാനി പഞ്ചസ്തമ്ഭാനി താനി തു । വാസനാപങ്കമഗ്നാനി രസവന്തി മഹാന്തി ച
അവിടെ ഉള്ള ആഞ്ചു തൂണുകളും, എത്ര ദൂരം വ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, വാസനകളുടെ ചളിയിൽ മുഴുകിയവയും, സാരമുള്ളതും, രസമുള്ളതും, വലിയതും ആണു.
തേഷാം മൂലം ബൃഹത് സ്തമ്ഭം മനോ വ്യാപ്തജഗത്ത്രയമ് । പഞ്ചസ്രോതസ്സിരാകൃഷ്ടമുക്താനന്തരസദ്രവമ്
അവയുടെ അടിത്തറ വലിയ ഒരു തൂണാണ് — അതാണ് മനസ്സ്, മൂന്ന് ലോകവും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. അഞ്ചു നദികളുപോലെയുള്ള സ്രോതസ്സുകൾ കൊണ്ടു വലിക്കപ്പെടുന്നതും, മുത്തുകളുടെ ഇടയിൽ ദ്രവം നിറഞ്ഞതുമാണ് അതു.
തസ്യ മൂലം വിദുര് ജീവം ചേത്യോന്മുഖചിദാത്മകമ് । ജീവസ്യ ചേതനം മൂലം സര്വമൂലൈകകാരണമ്
അത് എന്നതിന്റെ അടിത്തറ ജീവൻ ആണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു; അവൻ ചൈതന്യത്തിലേക്കു തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, ചൈതന്യസ്വരൂപനുമാണ്. ജീവന്റെ അടിത്തറ ചൈതന്യമാണ് — എല്ലാറ്റിന്റെയും ഏക കാരണമാകുന്ന അതു.
ചിതേസ് തു ബ്രഹ്മ മൂലം യത് തസ്യ മൂലം ന വിദ്യതേ । അനാഖ്യത്വാദ് അനന്തത്വാച് ഛുദ്ധത്വാത് സത്യരൂപിണഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ അടിത്തറ ബ്രഹ്മമാണ്; അതിന് അടിത്തറയൊന്നും ഇല്ല, കാരണം അതിന് പേരിടാൻ കഴിയില്ല, അതു അനന്തവും ശുദ്ധവും സത്യസ്വരൂപവുമാണ്.
സര്വേഷാം കര്മണാമ് ഏവം വേദനം ബീജമ് ഉത്തമമ് । സ്വരൂപം ചേതയിത്വാന്തസ് തതസ് സ്പന്ദḫ പ്രവര്തതേ
എല്ലാ പ്രവർത്തികളുടെയും ഏറ്റവും പ്രധാനമായ വിത്ത് അകത്തുള്ള ബോധമാണ്. ആ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അകത്ത് നിന്ന് ചലനം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
മുനേ ചേതനമ് ഏവാദ്യം കര്മണാം ബീജമ് ഉച്യതേ । തസ്മിന് സതി മഹാശാഖോ ജായതേ ദേഹശല്മലിഃ
മഹർഷേ, ബോധം തന്നെയാണ് പ്രവർത്തികളുടെ ആദ്യ വിത്ത് എന്ന് പറയുന്നു. അത് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ശരീരമെന്ന വലിയ ശാൽമലി വൃക്ഷം വളരുന്നു.
ഏതച് ചേതനശബ്ദാര്ഥം ഭാവനാവലിതം യദി । തത് കര്മബീജതാമ് ഏതി നോ ചേത് സാധ്യം പരം പദമ്
'ബോധം' എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ഭാവനയോടെ ചേർന്നാൽ, അതാണ് പ്രവർത്തിയുടെ വിത്ത്; അല്ലെങ്കിൽ, പരമാവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
ചിതിശ് ചേതനശബ്ദാര്ഥഭാവനാവലിതാ യദി । തത് കര്മബീജതാമ് ഏതി നോ ചേത് സാധ്യം പരം പദമ്
ചൈതന്യം 'ബോധം' എന്നതിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ ഭാവനയോടെ ചേർന്നാൽ, അതാണ് പ്രവർത്തിയുടെ വിത്ത്; അല്ലെങ്കിൽ, പരമാവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
തസ്മാദ് വേദനമ് ഏവേഹ കര്മ കാരണമ് ആകൃതേഃ । ഏതത് തത് കര്മണാം ബീജം ത്വയൈവോക്തം മുനീശ്വര
അതിനാൽ, ഈ ലോകത്ത് പ്രവർത്തിക്കും രൂപത്തിനും കാരണം ബോധമാത്രമാണ്. പ്രവൃത്തികളുടെ വിത്ത് ഇതാണ്, മഹാമുനിവര്യ, നീ തന്നെയാണ് ഇതു പറഞ്ഞത്.
അസ്യ രാഘവ സൂക്ഷ്മസ്യ കര്മണോ വേദനാത്മനഃ । കസ് ത്യാഗẖ കിമ് അനുഷ്ഠാനം യാവദ്ദേഹമ് ഇദം സ്ഥിതമ്
രാഘവാ, ബോധമാണ് ഈ സൂക്ഷ്മപ്രവൃത്തിയുടെ സ്വഭാവം. ഈ ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, അതിന് ഉപേക്ഷമോ ആചരണമോ എന്താണെന്നു പറയാൻ എന്തുണ്ട്?
യച് ചേത്യതേ തു തേനാശു ബഹിര് അന്തശ് ച ഭൂയതേ । സത്യാകാരമ് അസത്യം വാ ഭവത്വ് ആഹിതവിഭ്രമമ്
എന്ത് അറിവിലാകുന്നു, അതു കൊണ്ടുതന്നെ ഉടൻ പുറത്തും ഉള്ളിലും അതു സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു; അതു സത്യമായാലും അസത്യമായാലും, ആശയക്കുഴപ്പത്തോടെ അതു നിലനിൽക്കട്ടെ.
ന ചേത്യതേ ചേത് തദ് അലം ഭ്രമാദ് അസ്മാദ് വിമുച്യതേ । ഭ്രമസ് സത്യോ ഽസ്ത്വ് അസത്യോ വാ കിം വിചാരണയാനയാ
അത് അറിവിലാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഈ ഭ്രമം മതിയാകും, അതിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കും. ഭ്രമം സത്യമായാലും അസത്യമായാലും, ഇങ്ങനെ അന്വേഷിച്ച് എന്ത് പ്രയോജനം?
ഏതച് ചേതനമ് ഏവാന്തര് വികസത്യ് ഉദ്ഭവഭ്രമൈഃ । വാസനേച്ഛാമനẖകര്മസങ്കല്പാദ്യഭിധാത്മഭിഃ
ഈ ചൈതന്യം തന്നെ അകത്തേക്ക് വിരിയുന്നു, ഉദ്ഭവവും ലയവും കൊണ്ടുള്ള തിരിവുകളിൽ, വാസനകൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ, മനസ്സ്, പ്രവൃത്തികൾ, ഉദ്ദേശങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ആത്മാവിന് നല്കുന്ന പേരുകൾ മുഖേന.
പ്രബുദ്ധസ്യാപ്രബുദ്ധസ്യ ദേഹിനോ ദേഹഗേഹകേ । ആദേഹം വിദ്യതേ വിത്ത്വം ത്യാഗസ് ത്വ് അസ്യ ന വിദ്യതേ । ജീവതാം തസ്യ സന്ത്യാഗẖ കഥം നാമോപപദ്യതേ
ബോധം ലഭിച്ചവനും ലഭിക്കാത്തവനും, ശരീരത്തിൽ താമസിക്കുന്നവർക്കു, ശരീരത്തിൽ വരെ മാത്രമേ സ്വന്തമെന്ന ബോധം ഉണ്ടാകൂ; ഉപേക്ഷം അവർക്കില്ല. ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവന് എങ്ങനെ ഉപേക്ഷം ഉണ്ടാകാൻ കഴിയും?
കേവലം കര്മശബ്ദാര്ഥഭാവനാഭാവനേ സതി । കര്മ കര്മത്വമ് ഉത്സൃജ്യ സ്വയമ് ഏവ ഭവത്യ് അജമ്
'പ്രവൃത്തി' എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയോ ഭാവനയോ ഇല്ലാതിരുന്നാൽ, പ്രവൃത്തി അതിന്റെ പ്രവൃത്തി സ്വഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വയം ജനിക്കാത്തതാകുന്നു.
അസമ്ഭവതി സന്ത്യാഗേ കര്മണോ യẖ കരോതി ഹി । ഇദംകര്തവ്യതാത്യാഗം ന കിഞ്ചിത് തേന തത് കൃതമ്
പ്രവൃത്തിയുടെ ഉപേക്ഷം അസാധ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ, 'ഇത് ഞാൻ ചെയ്യണം' എന്ന ഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവൻ ഒന്നും ചെയ്തതാകുന്നില്ല.
ബോധാദ് ഇദന്താസംവിത്തേസ് സ്വയം വിലയനം തു യത് । ജഗതസ് തം വിദുസ് ത്യാഗമ് അസങ്ഗം മോക്ഷമ് ഏവ ച
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ 'ഇതായിരിക്കുന്നു' എന്ന ബോധം സ്വയം ലയിക്കുന്നതിനെ, ജ്ഞാനികൾ ഉപേക്ഷം, അസക്തി, മോക്ഷം എന്നിവയെന്നു അറിയുന്നു.
വേദനം സതി സംവേദ്യേ സര്ഗാദാവ് ഏവ വേദ്യദൃക് । നോത്പന്നാ വിദ്യതേ നൈവ തസ്മാത് കിം ക്വേവ വേദനമ്
ഗ്രഹിക്കാനുള്ളത് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മാത്രം ഗ്രഹണം ഉണ്ടാകുന്നു; സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ ഗ്രഹ്യത്തെ ഗ്രഹിക്കുന്നവനായി അത് നിലനിൽക്കുന്നു. അതല്ലാതെ ഗ്രഹണം neither ഉദയം ചെയ്യുന്നതുമല്ല, നിലനിൽക്കുന്നതുമല്ല; അങ്ങനെ എവിടെയാണ് ഗ്രഹണം?
വേദ്യോന്മുഖത്വം സന്ത്യജ്യ രൂപം യദ് വേദനസ്യ വൈ । ന വേദനം തന് നോ കര്മ തച് ഛാന്തം ബ്രഹ്മ കഥ്യതേ
ഗ്രഹിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ഗ്രഹണത്തിന്റെ സ്വരൂപം തന്നെ വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, അത് ഗ്രഹണമല്ല, അതും ഒരു പ്രവൃത്തിയുമല്ല; അതാണ് ശാന്തമായ ബ്രഹ്മം എന്നു പറയുന്നു.
ചേതനം പ്രോച്യതേ കര്മ സംസൃത്യാ പ്രവികാസിതമ് । അചേതനം വിദുര് മോക്ഷം ജ്ഞം ചേത്യ് ഏവോപദേശധീഃ
ചേതനയെ പ്രവൃത്തി എന്നു വിളിക്കുന്നു, ജന്മമരണചക്രത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടു. അചേതനതയാണ് മോക്ഷം എന്നു ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു; ഉപദേശബുദ്ധി അതിനെ ജ്ഞാനം എന്നും പറയുന്നു.