അഭ്യാസാജ് ജ്ഞാനശാസ്ത്രാണാം കരണാത് പുണ്യകര്മണാമ് । ജന്തോര് യഥാവദ് ഏവേയം വസ്തുദൃഷ്ടിḫ പ്രസീദതി
ജ്ഞാനശാസ്ത്രങ്ങള് ആവര്ത്തിച്ച് പഠിക്കുകയും, സത്കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുകയും ചെയ്താല് മനുഷ്യന്റെ വാസ്തവബോധം യഥാര്ഥത്തില് എങ്ങനെയോ അതുപോലെ വ്യക്തമാകും.
തൃതീയാം ഭൂമികാം പ്രാപ്യ ബുദ്ധോ ഽനുഭവതി സ്വയമ് । ദ്വിപ്രകാരമ് അസംസങ്ഗം തസ്യ ഭേദമ് ഇമം ശൃണു
മൂന്നാം നിലയിലേക്കെത്തിയ ശേഷം, ബോധം ലഭിച്ചവന് രണ്ട് തരത്തിലുള്ള അസംഗത്വം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനിടയിലെ വ്യത്യാസം ഇപ്പോള് കേള്ക്കൂ.
അസംസങ്ഗസ്യ ഭഗവന് പ്രഥമം ബ്രൂഹി ലക്ഷണമ് । കഥയിഷ്യസി മേ പശ്ചാദ് അസ്യൈവ ദ്വിപ്രകാരതാമ്
ഭഗവന്, ആദ്യം അസംഗത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങള് എന്നോട് പറയൂ; പിന്നെ അതിന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം വിശദീകരിക്കാമല്ലോ.
ദ്വിപ്രകാരത്വകഥനപ്രസങ്ഗേനൈവ ലക്ഷണമ് । അസംസക്തേശ് ശൃണുതരാം ദുരിതം യേന നശ്യതി
അസംഗത്വത്തിന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം വിശദീകരിക്കുമ്പോള് അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും കൂടുതല് വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകും; അതു കേട്ടാല് ദുർഭാഗ്യം നശിക്കും.
ദ്വിവിധോ ഽയമ് അസംസങ്ഗസ് സാമാന്യശ് ശ്രേഷ്ഠ ഏവ ച । ശൃണു സാമാന്യമ് ഏവാദൌ സ ഏവ ശ്രൈഷ്ഠ്യമ് ഏഷ്യതി
ഇവിടെ അകലം രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ്: സാധാരണവും അതിലുപരിയായതും. ആദ്യം ഈ സാധാരണത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ; അതു തന്നെയാണ് പിന്നീട് അതിലുപരിയായതിലേക്കു നയിക്കുന്നത്.
നാഹം കര്തേശ്വരẖ കര്താ ന കശ്ചിദ് വാഥ കോ ഽപി വാ । ഇത്യ് അമജ്ജനമ് അര്ഥേഷു സാമാന്യാസങ്ഗനാമകമ്
ഞാൻ ചെയ്യുന്നതല്ല, ഞാൻ യജമാനനുമല്ല, മറ്റാരും ചെയ്യുന്നതല്ല എന്ന ചിന്ത, കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകാതെ അകലം പുലർത്തുന്നതാണ് സാധാരണ അകലം എന്നു പറയുന്നത്.
സമ്പദ്യത ഇദം കിഞ്ചിത് കയാപ്യ് ഏവേശ്വരേച്ഛയാ । ഭാവനാഭാവനമ് ഇതി സാമാന്യാസങ്ഗനാമകമ്
എന്തെങ്കിലും സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അതെന്തോ ദൈവത്തിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാത്രമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന ഭാവം, 'ഉണ്ടായാലും ഇല്ലായാലും ശരി' എന്ന മനോഭാവം, ഇതാണ് സാധാരണ അകലം എന്നു പറയുന്നത്.
അജോ ഽഹമ് അവ്യയാത്മാഹമ് അനന്തോ ഽഹമ് അനാമയഃ । അകര്താസ്മീത്യ് അനിച്ഛത്വം സാമാന്യാസങ്ഗനാമകമ്
ഞാൻ ജനനം ഇല്ലാത്തവൻ, നശിക്കാത്ത സ്വഭാവമുള്ളവൻ, അനന്തൻ, ദുഃഖരഹിതൻ, ചെയ്യുന്നതല്ല എന്ന ഭാവം—ഇങ്ങനെ ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തതിനെ സാധാരണ അകലം എന്നു പറയുന്നു.
ഏവമ് ഏവ പ്രവര്തന്തേ പ്രേമാണി ച ധനാനി ച । ഏവമ് ഏവാവഹീയന്തേ കസ്യ കേവാത്ര കര്തൃതാ
ഇങ്ങനെ തന്നെ സ്നേഹങ്ങളും സമ്പത്തുകളും ഉദയം ചെയ്യുന്നു, അങ്ങനെ തന്നെ അവ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിൽ ആരാണ് ചെയ്യുന്നത്? ആരുടെ കാര്യമാണിത്?
ആപാതരമണീയാനി വിമര്ദവിരസാനി ച । കാകതാലീയയോഗേന സുഖാന്യ് ആയാന്തി യാന്തി ച
ആദ്യത്തിൽ ആനന്ദം തോന്നുന്ന സുഖങ്ങൾ, പ്രശ്നങ്ങൾ വന്നാൽ രുചിയില്ലാതായി മാറുന്നു. കാക്കയും താളപ്പഴവും കൂടിച്ചേരുന്നതുപോലെ, ഇവ യാദൃശ്ചികമായി വരികയും പോകികയും ചെയ്യുന്നു.
ഭോഗാ വിഷമസമ്ഭോഗാ ഭോഗാ ഇവ ഫണാവതാമ് । നാഹമ് ഏതേഷു നൈതേ മേ ജാഗര്മ്യ് ആത്മനി ശാന്തധീഃ
സുഖങ്ങൾ അനിശ്ചിതമാണ്, പാമ്പുകൾക്കുള്ള അനുഭവങ്ങൾപോലെ. ഞാൻ അവയിൽ ഇല്ല, അവയും എനിക്ക് സ്വന്തമല്ല. എന്റെ മനസ്സ് സ്വയം ശാന്തിയിലാണ്, അതിനാൽ അതു ചലിക്കുന്നില്ല.
ഭോഗാ ഭവമഹാരോഗാസ് സമ്പദḫ പരമാപദഃ । വിയോഗാ ഏവ സംയോഗാ ആധയോ വ്യാധയോ ധിയഃ
സുഖങ്ങൾ ജന്മത്തിന്റെ വലിയ രോഗമാണ്; സമ്പത്ത് ഏറ്റവും വലിയ ദുർഭാഗ്യമാണ്. വേർപാടുകൾ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ഐക്യങ്ങൾ; മനസ്സിന്റെ ദു:ഖങ്ങളും രോഗങ്ങളും അതിലുണ്ട്.
കാലẖ കവലനോദ്യുക്തസ് സര്വഭാവാന് അസന്മയാന് । അപ്യ് അത്തി വിപ്രലമ്ഭേന സ്വാത്മാനമ് അപി മോഹയന്
കാലം എല്ലാം തിന്നാൻ ഉത്സുകനായി, അസത്യം കൊണ്ടുള്ള എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും വിഴുങ്ങുന്നു; തനിക്കുതന്നെ പോലും കബളിപ്പിച്ച്, തനിക്കുതന്നെ വിഴുങ്ങി ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു.
അപ്യ് അസത്യാനി സന്തീവ നാന്തവന്ത്യ് അന്തവന്തി ച । ചിദ്രത്നരശ്മിജാലാനി ജഗന്ത്യ് അഗണിതാന്യ് അഹോ
അസത്യമായവയും സത്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; അവയ്ക്ക് അവസാനം ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിന് അന്ത്യമില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു; അനവധി ലോകങ്ങൾ ചൈതന്യരത്നത്തിന്റെ പ്രകാശകിരണങ്ങളായ നെറ്റ്പോലെയാണ്—എത്ര അത്ഭുതം!
വിചാരേണ ന ലഭ്യന്തേ ന സന്ത്യ് അഗ്രഗതാന്യ് അലമ് । ജാഗ്രതി സ്വപ്നദൃഷ്ടാനി പുരാണീവ സ്ഥിതാന്യ് അപി
ആഴമായ അന്വേഷണമുണ്ടായാലും, അവയെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല; അതിൽനിന്ന് അപ്പുറം പോയവ ഇവിടെ ഇല്ല; ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടവ പഴയതുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു.
സവാതവനവല്ലീനാം ഛായാ ഇവ പുനḫ പുനഃ । അനാരതവിലോലാനി ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച
കാറ്റടിക്കുന്ന കാട്ടിലെ വള്ളികളുടെ നിഴൽപോലെ, അവ വീണ്ടും വീണ്ടും അശാന്തമായി ചലിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ അവ ഉണ്ടാകുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഇല്ലാതാകുന്നു.
അനാസ്ഥയേതി ഭാവാനാം യദ് അഭാവനമ് ആന്തരമ് । നാഹം കര്താ ന ഭോക്തേതി സാമാന്യോ ഽസാവ് അസങ്ഗമഃ
വസ്തുക്കളിൽ മനസ്സ് ആകർഷിക്കപ്പെടാതെ ഉള്ളിൽ നിന്നുള്ള അകറ്റം തന്നെയാണ് അസക്തി എന്നു പറയുന്നത്. 'ഞാൻ ചെയ്യുന്നതല്ല, അനുഭവിക്കുന്നതുമല്ല' എന്ന ഈ പൊതുവായ അസംഗത്വം അതാണ്.
ന കര്താസ്മി ന ഭോക്താസ്മി ന വക്താസ്മി ന യാമി ച । പ്രസൃതേഹേശ്വരേച്ഛേത്ഥം സാമാന്യൈവമ് അസങ്ഗതിഃ
ഞാൻ ചെയ്യുന്നതല്ല, അനുഭവിക്കുന്നതുമല്ല, സംസാരിക്കുന്നതുമല്ല, എവിടെയും പോകുന്നതുമല്ല; ഈ വിധത്തിലുള്ള പൊതുവായ അസക്തി, പരമേശ്വരന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം ഉണ്ടാകുന്നതാണ്.
ഈശ്വരാര്പണയാ യദ് യത് ക്രിയതേ മുക്തവാസനമ് । സാമാന്യാസക്തിതാനാമ തദ് ആഹുḫ പരമം പദമ്
മുക്തിയുടെ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, എല്ലാം ദൈവത്തിന് സമർപ്പിക്കുന്ന മനോഭാവത്തിൽ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളെയാണ് പൊതുവായി അസക്തരായവർ പരമപദം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അസംസങ്ഗോ ഽയമ് ഉക്തസ് തേ സാമാന്യോ രഘുനന്ദന । ഇമം ശ്രേഷ്ഠമ് അസംസങ്ഗം ശൃണു ശ്രുതിരസായനമ്
രഘുവംശത്തിലെ പ്രിയപുത്രാ, ഈ പൊതുവായ അസംഗത്വം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ ശ്രുതി എന്ന അമൃതംപോലെയുള്ള ഉത്തമമായ അസംഗത്വം കേൾക്കൂ.
അനേന ക്രമയോഗേന സംയോഗേന മഹാത്മനാമ് । നിയോഗേന സതാമ് അന്തḫ പ്രയോഗേണ സ്വസംവിദാമ്
ഇങ്ങനെ ക്രമപൂർവ്വം മഹാത്മാക്കളോടുള്ള സാന്നിധ്യത്തിലൂടെ, സത്പുരുഷന്മാരുടെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്താൽ, സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നതിലൂടെ,
പൌരുഷേണ പ്രയത്നേന താവദ് അഭ്യാസ ഉഹ്യതേ । കരാമലകവദ് യാവത് സര്വസാരോ ഽനുഭൂയതേ
സ്വന്തം ശ്രമവും സ്ഥിരമായ പരിശ്രമവും കൊണ്ട്, ആവർത്തിച്ച് അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാറ്റിന്റെയും സാരം കൈയിലൊരു പഴംപോലെ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുംവരെ.
യാ യോദേതി മനാഗ് ഇച്ഛാ തസ്യാസ് തസ്യാ നിപാതനാത് । പദമ് ആസാദ്യതേ സാരം കയാചിന് നാന്യയാ ധിയാ
എന്തെങ്കിലും ചെറിയ ആഗ്രഹം മനസ്സിൽ ഉദിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ ആ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുമ്പോൾ, അതേ മനസ്സോടെ മാത്രം സാരാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്താം, മറ്റേതെങ്കിലും ചിന്തയാൽ അല്ല.
ദൃഷ്ടേ സകലസീമാന്തേ ത്രിജഗത്കണദീപകേ । സംസാരസരിതḫ പാരേ സാരേ പരമകാരണേ
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ അണുക്കളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ദൃഷ്ടിയുടെ അതിരിൽ, സംസാരനദിയുടെ മറുകരയിൽ, സാരമായ പരമകാരണം ലഭിക്കുമ്പോൾ,
നാഹം കര്തേശ്വരẖ കര്താ നാസ്മി കര്താ ന ചേശ്വരഃ । നായമ് അസ്മി ന ചാന്യോ ഽഹമ് അഹമ് അസ്മീതരശ് ച വാ
ഞാൻ ചെയ്യുന്നതും അല്ല, ഉടമയുമല്ല, നിർദ്ദേശകനുമല്ല, നിയന്ത്രകനുമല്ല; ഈ ശരീരമോ മറ്റൊന്നോ ഞാൻ അല്ല; 'ഞാൻ തന്നെ' എന്ന ഭാവം പോലും ഞാൻ അല്ല.
കൃത്വാ ദൂരതരേ നൂനമ് ഇതി ശബ്ദാര്ഥഭാവനാഃ । യന് മൌനമ് ആസിതം ശാന്തം ശ്രേഷ്ഠാസംസങ്ഗ ഉച്യതേ
'ഞാൻ ചെയ്തു', 'ഞാൻ അകലെ' എന്നിങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ ആശയങ്ങളും വിട്ട്, ആ മൗനവും ശാന്തതയും നിറഞ്ഞ നിലപാടാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ അകലം എന്നു പറയുന്നത്.
യന് നാന്തര് നാമ്ബരേ നാധോ നോര്ധ്വേ നാശാസു നാവനൌ । ന പദാര്ഥേ നാപദാര്ഥേ ന ജഡേ ന ച ചേതനേ
അത് ഉള്ളിലോ, ആകാശത്തിലോ, താഴെയോ, മുകളിലോ, ദിശകളിലോ, സമുദ്രത്തിലോ ഇല്ല; വസ്തുക്കളിലോ അവയില്ലാത്തതിലോ, ജഡത്തിലോ ബോധമുള്ളതിലോ ഇല്ല.
ആസിതം ഭാസനം ശാന്തമ് അവാസനമ് അഭാവനമ് । അനാദ്യന്തമ് അജം കാന്തം തച് ഛ്രേഷ്ഠാസങ്ഗ ഉച്യതേ
പ്രകാശമുള്ളതും ശാന്തവുമായതും ആശ്രയമില്ലാത്തതും ആശയമില്ലാത്തതും ആരംഭം ഇല്ലാത്തതും അവസാനമില്ലാത്തതും ജനനം ഇല്ലാത്തതും പ്രിയപ്പെട്ടതുമായ നിലപാടാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ അകലം എന്നു പറയുന്നത്.
അചിത്തചേതനാനന്ദം സര്വഭാവാന്തരാസനമ് । യദ് വസന്താദിരസവത് തച് ഛ്രേഷ്ഠാസങ്ഗ ഉച്യതേ
മനസ്സോ, ബോധമോ, ആനന്ദമോ ഇല്ലാത്തതും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിലിരിക്കുന്നതും, വസന്താദി ঋതുക്കളുടെ സാരംപോലെയും, അതാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ അസക്തി എന്ന് പറയുന്നത്.
അനിമജ്ജനമ് അര്ഥേഷു ഭാവനാഭാവനം ഹൃദി । അവേദനം സുഖാദീനാമ് അസംസങ്ഗം പരം വിദുഃ
വിഷയങ്ങളിൽ മുഴുകാതിരിക്കുക, ഹൃദയത്തിൽ ആശയങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാതിരിക്കുക, സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കാതിരിക്കുക—ഇതൊക്കെയാണ് പരമമായ അസക്തി എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.