അസംസങ്ഗാത്മികാമ് അന്യാം തൃതീയാം യോഗഭൂമികാമ് । തതḫ പതത്യ് അസൌ കാന്തḫ പുഷ്പശയ്യാമ് ഇവാമലാമ്
അനാസക്തിയെന്ന ഗുണമുള്ള മൂന്നാമത്തെ യോഗപടവിയിലേക്ക് അവൻ, പ്രിയപ്പെട്ടവൻ വിശുദ്ധമായ പൂക്കളാൽ വിരിച്ച കിടക്കയിൽ പതിയെ കിടക്കുന്നതുപോലെ, പ്രവേശിക്കുന്നു.
ദുര്വ്യാഖ്യാമ് അധികവ്യാഖ്യാമ് ഊനവ്യാഖ്യാം വിഹായ ധീഃ । യഥാവച് ഛാസ്ത്രവാക്യാര്ഥമ് ആദത്തേ ഽസ്യാത്ര പാവനീ
ബുദ്ധി, ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതോ അതിക്രമമുള്ളതോ കുറവുള്ളതോ ആയ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം ശരിയായ രീതിയിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഫലത്യ് അത്രാസ്യ ശാസ്ത്രാര്ഥẖ കുര്വന്ന് അന്തര് അസങ്ഗതാമ് । ശിക്ഷിതസ് സൂപകാരസ്യ സമ്യക് സൂപോ രസേഷ്വ് ഇവ
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം അവനിൽ ഫലം തരുന്നത്, അവൻ ഉള്ളിൽ അസക്തി വളർത്തുമ്പോൾ, നല്ല പരിശീലനം നേടിയ ഒരു പാചകക്കാരൻ രുചികളിൽ മികച്ച പയസം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ.
താപസാശ്രമവിശ്രാമൈḫ പാവനാധ്യാത്മസങ്കഥൈഃ । ശിലാശയ്യാസനാസീനോ ജരയത്യ് ആയുര് ആതതമ്
തപസ്സുകാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ വിശ്രമിച്ച്, വിശുദ്ധമായ ആത്മസംഭാഷണങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു, പാറകളിൽ ഇരുന്നോ കിടന്നോ, അവൻ തന്റെ ആയുസ്സു ക്രമേണ ചെലവഴിക്കുന്നു.
വനാവനിവിഹാരേണ ചിത്തോപശമശോഭിനാ । അസങ്ഗസുഖസോമ്യേന കാലം നയതി നീതിമാന്
കാടുകളും തോട്ടങ്ങളും ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ച്, മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയും അസക്തിയുടെ മൃദുലമായ സന്തോഷവും അനുഭവിച്ച്, ജ്ഞാനി തന്റെ കാലം സുഖമായി കഴിക്കുന്നു.
ന തഥാ രമയന്ത്യ് ഏനം ജ്യോത്സ്നാപ്രസരഹാസിനഃ । നിവാസാẖ കുസുമാകീര്ണാ യഥാ ഗിരിഗുഹാലയാഃ
ചന്ദ്രികയിൽ കുളിർക്കുന്ന, പുഷ്പങ്ങൾ പകരുന്ന, ചിരിയാൽ നിറഞ്ഞ വീടുകൾക്ക് പോലും, അവൻ താമസിക്കുന്ന മലഗുഹകൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന സന്തോഷം കിട്ടുന്നില്ല.
ദേവദ്വിജഗുരുപ്രാജ്ഞപണ്ഡിതാര്ചനഭോജനൈഃ । അപരാഹ്ണം ക്ഷപയതി പൂര്വാഹ്ണം ശ്രുതസജ്ജനൈഃ
അവൻ ഉച്ച കഴിഞ്ഞ് ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും ജ്ഞാനികളെയും പണ്ഡിതന്മാരെയും ആരാധിച്ച് ഭോജനമൊക്കെയും നടത്തുന്നു; രാവിലെ പഠിച്ചും സദാചാരമുള്ളവരുമായാണ് സമയം ചെലവഴിക്കുന്നത്.
അന്തരാന്തരസമ്പന്നധര്മ്യാര്ഥോപാര്ജനക്രമഃ । സന്തോഷാമൃതതൃപ്താത്മാ സാധ്വാചാരേണ രാജതേ
അവൻ ഇടത്തോട് ചേർന്ന് ധർമ്മപരമായ സമ്പാദ്യങ്ങൾ ശരിയായ രീതിയിൽ നേടുന്നു, സംതൃപ്തിയുടെ അമൃതത്തിൽ മനസ്സ് നിറഞ്ഞ്, നല്ല പെരുമാറ്റത്തിലൂടെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സരസീഷ്വ് അച്ഛതോയാസു ഫുല്ലാസു നലിനീഷു ച । സരിത്സു ബഹുപുണ്യാസു വാപീഷു ച നിമജ്ജതി
അവൻ സുതാരമായ വെള്ളമുള്ള തടാകങ്ങളിലും പൂത്തുള്ള താമരക്കുളങ്ങളിലും, പുണ്യമുള്ള നദികളിലും, മഹത്തായ ഗുണമുള്ള കിണറുകളിലും കുളിക്കുന്നു.
ആസന്നചന്ദ്രകരകീര്ണസുധാരസാസു പുഷ്പോപകാരസമസോമ്യജലസ്ഥലാസു । ഗുഞ്ജദ്ഗുഹാസു രതമ് ഏനമ് അധിത്യകാസു വന്യാḫ ഫലൈര് ഉപചരന്തി മഹാനുഭാവമ്
ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ അമൃതം പോലെ പകർന്നിടുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും, പൂക്കൾ അലങ്കരിച്ച സുഖമുള്ള വെള്ളത്തടങ്ങളിലും, തേനീച്ചകൾ മുഴങ്ങുന്ന ഗുഹകളിലും, മലഞ്ചരിവുകളിൽ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, കാട്ടുപഴങ്ങൾ ഈ മഹാനുഭാവനെ സേവിക്കുന്നു.
അഭ്യാസാജ് ജ്ഞാനശാസ്ത്രാണാം കരണാത് പുണ്യകര്മണാമ് । ജന്തോര് യഥാവദ് ഏവേയം വസ്തുദൃഷ്ടിḫ പ്രസീദതി
ജ്ഞാനശാസ്ത്രങ്ങള് ആവര്ത്തിച്ച് പഠിക്കുകയും, സത്കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുകയും ചെയ്താല് മനുഷ്യന്റെ വാസ്തവബോധം യഥാര്ഥത്തില് എങ്ങനെയോ അതുപോലെ വ്യക്തമാകും.
തൃതീയാം ഭൂമികാം പ്രാപ്യ ബുദ്ധോ ഽനുഭവതി സ്വയമ് । ദ്വിപ്രകാരമ് അസംസങ്ഗം തസ്യ ഭേദമ് ഇമം ശൃണു
മൂന്നാം നിലയിലേക്കെത്തിയ ശേഷം, ബോധം ലഭിച്ചവന് രണ്ട് തരത്തിലുള്ള അസംഗത്വം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനിടയിലെ വ്യത്യാസം ഇപ്പോള് കേള്ക്കൂ.
അസംസങ്ഗസ്യ ഭഗവന് പ്രഥമം ബ്രൂഹി ലക്ഷണമ് । കഥയിഷ്യസി മേ പശ്ചാദ് അസ്യൈവ ദ്വിപ്രകാരതാമ്
ഭഗവന്, ആദ്യം അസംഗത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങള് എന്നോട് പറയൂ; പിന്നെ അതിന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം വിശദീകരിക്കാമല്ലോ.
ദ്വിപ്രകാരത്വകഥനപ്രസങ്ഗേനൈവ ലക്ഷണമ് । അസംസക്തേശ് ശൃണുതരാം ദുരിതം യേന നശ്യതി
അസംഗത്വത്തിന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം വിശദീകരിക്കുമ്പോള് അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും കൂടുതല് വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകും; അതു കേട്ടാല് ദുർഭാഗ്യം നശിക്കും.
ദ്വിവിധോ ഽയമ് അസംസങ്ഗസ് സാമാന്യശ് ശ്രേഷ്ഠ ഏവ ച । ശൃണു സാമാന്യമ് ഏവാദൌ സ ഏവ ശ്രൈഷ്ഠ്യമ് ഏഷ്യതി
ഇവിടെ അകലം രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ്: സാധാരണവും അതിലുപരിയായതും. ആദ്യം ഈ സാധാരണത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ; അതു തന്നെയാണ് പിന്നീട് അതിലുപരിയായതിലേക്കു നയിക്കുന്നത്.
നാഹം കര്തേശ്വരẖ കര്താ ന കശ്ചിദ് വാഥ കോ ഽപി വാ । ഇത്യ് അമജ്ജനമ് അര്ഥേഷു സാമാന്യാസങ്ഗനാമകമ്
ഞാൻ ചെയ്യുന്നതല്ല, ഞാൻ യജമാനനുമല്ല, മറ്റാരും ചെയ്യുന്നതല്ല എന്ന ചിന്ത, കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകാതെ അകലം പുലർത്തുന്നതാണ് സാധാരണ അകലം എന്നു പറയുന്നത്.
സമ്പദ്യത ഇദം കിഞ്ചിത് കയാപ്യ് ഏവേശ്വരേച്ഛയാ । ഭാവനാഭാവനമ് ഇതി സാമാന്യാസങ്ഗനാമകമ്
എന്തെങ്കിലും സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അതെന്തോ ദൈവത്തിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാത്രമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന ഭാവം, 'ഉണ്ടായാലും ഇല്ലായാലും ശരി' എന്ന മനോഭാവം, ഇതാണ് സാധാരണ അകലം എന്നു പറയുന്നത്.
അജോ ഽഹമ് അവ്യയാത്മാഹമ് അനന്തോ ഽഹമ് അനാമയഃ । അകര്താസ്മീത്യ് അനിച്ഛത്വം സാമാന്യാസങ്ഗനാമകമ്
ഞാൻ ജനനം ഇല്ലാത്തവൻ, നശിക്കാത്ത സ്വഭാവമുള്ളവൻ, അനന്തൻ, ദുഃഖരഹിതൻ, ചെയ്യുന്നതല്ല എന്ന ഭാവം—ഇങ്ങനെ ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തതിനെ സാധാരണ അകലം എന്നു പറയുന്നു.
ഏവമ് ഏവ പ്രവര്തന്തേ പ്രേമാണി ച ധനാനി ച । ഏവമ് ഏവാവഹീയന്തേ കസ്യ കേവാത്ര കര്തൃതാ
ഇങ്ങനെ തന്നെ സ്നേഹങ്ങളും സമ്പത്തുകളും ഉദയം ചെയ്യുന്നു, അങ്ങനെ തന്നെ അവ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിൽ ആരാണ് ചെയ്യുന്നത്? ആരുടെ കാര്യമാണിത്?
ആപാതരമണീയാനി വിമര്ദവിരസാനി ച । കാകതാലീയയോഗേന സുഖാന്യ് ആയാന്തി യാന്തി ച
ആദ്യത്തിൽ ആനന്ദം തോന്നുന്ന സുഖങ്ങൾ, പ്രശ്നങ്ങൾ വന്നാൽ രുചിയില്ലാതായി മാറുന്നു. കാക്കയും താളപ്പഴവും കൂടിച്ചേരുന്നതുപോലെ, ഇവ യാദൃശ്ചികമായി വരികയും പോകികയും ചെയ്യുന്നു.
ഭോഗാ വിഷമസമ്ഭോഗാ ഭോഗാ ഇവ ഫണാവതാമ് । നാഹമ് ഏതേഷു നൈതേ മേ ജാഗര്മ്യ് ആത്മനി ശാന്തധീഃ
സുഖങ്ങൾ അനിശ്ചിതമാണ്, പാമ്പുകൾക്കുള്ള അനുഭവങ്ങൾപോലെ. ഞാൻ അവയിൽ ഇല്ല, അവയും എനിക്ക് സ്വന്തമല്ല. എന്റെ മനസ്സ് സ്വയം ശാന്തിയിലാണ്, അതിനാൽ അതു ചലിക്കുന്നില്ല.
ഭോഗാ ഭവമഹാരോഗാസ് സമ്പദḫ പരമാപദഃ । വിയോഗാ ഏവ സംയോഗാ ആധയോ വ്യാധയോ ധിയഃ
സുഖങ്ങൾ ജന്മത്തിന്റെ വലിയ രോഗമാണ്; സമ്പത്ത് ഏറ്റവും വലിയ ദുർഭാഗ്യമാണ്. വേർപാടുകൾ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ഐക്യങ്ങൾ; മനസ്സിന്റെ ദു:ഖങ്ങളും രോഗങ്ങളും അതിലുണ്ട്.
കാലẖ കവലനോദ്യുക്തസ് സര്വഭാവാന് അസന്മയാന് । അപ്യ് അത്തി വിപ്രലമ്ഭേന സ്വാത്മാനമ് അപി മോഹയന്
കാലം എല്ലാം തിന്നാൻ ഉത്സുകനായി, അസത്യം കൊണ്ടുള്ള എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും വിഴുങ്ങുന്നു; തനിക്കുതന്നെ പോലും കബളിപ്പിച്ച്, തനിക്കുതന്നെ വിഴുങ്ങി ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു.
അപ്യ് അസത്യാനി സന്തീവ നാന്തവന്ത്യ് അന്തവന്തി ച । ചിദ്രത്നരശ്മിജാലാനി ജഗന്ത്യ് അഗണിതാന്യ് അഹോ
അസത്യമായവയും സത്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; അവയ്ക്ക് അവസാനം ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിന് അന്ത്യമില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു; അനവധി ലോകങ്ങൾ ചൈതന്യരത്നത്തിന്റെ പ്രകാശകിരണങ്ങളായ നെറ്റ്പോലെയാണ്—എത്ര അത്ഭുതം!
വിചാരേണ ന ലഭ്യന്തേ ന സന്ത്യ് അഗ്രഗതാന്യ് അലമ് । ജാഗ്രതി സ്വപ്നദൃഷ്ടാനി പുരാണീവ സ്ഥിതാന്യ് അപി
ആഴമായ അന്വേഷണമുണ്ടായാലും, അവയെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല; അതിൽനിന്ന് അപ്പുറം പോയവ ഇവിടെ ഇല്ല; ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടവ പഴയതുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു.
സവാതവനവല്ലീനാം ഛായാ ഇവ പുനḫ പുനഃ । അനാരതവിലോലാനി ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച
കാറ്റടിക്കുന്ന കാട്ടിലെ വള്ളികളുടെ നിഴൽപോലെ, അവ വീണ്ടും വീണ്ടും അശാന്തമായി ചലിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ അവ ഉണ്ടാകുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഇല്ലാതാകുന്നു.
അനാസ്ഥയേതി ഭാവാനാം യദ് അഭാവനമ് ആന്തരമ് । നാഹം കര്താ ന ഭോക്തേതി സാമാന്യോ ഽസാവ് അസങ്ഗമഃ
വസ്തുക്കളിൽ മനസ്സ് ആകർഷിക്കപ്പെടാതെ ഉള്ളിൽ നിന്നുള്ള അകറ്റം തന്നെയാണ് അസക്തി എന്നു പറയുന്നത്. 'ഞാൻ ചെയ്യുന്നതല്ല, അനുഭവിക്കുന്നതുമല്ല' എന്ന ഈ പൊതുവായ അസംഗത്വം അതാണ്.
ന കര്താസ്മി ന ഭോക്താസ്മി ന വക്താസ്മി ന യാമി ച । പ്രസൃതേഹേശ്വരേച്ഛേത്ഥം സാമാന്യൈവമ് അസങ്ഗതിഃ
ഞാൻ ചെയ്യുന്നതല്ല, അനുഭവിക്കുന്നതുമല്ല, സംസാരിക്കുന്നതുമല്ല, എവിടെയും പോകുന്നതുമല്ല; ഈ വിധത്തിലുള്ള പൊതുവായ അസക്തി, പരമേശ്വരന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം ഉണ്ടാകുന്നതാണ്.
ഈശ്വരാര്പണയാ യദ് യത് ക്രിയതേ മുക്തവാസനമ് । സാമാന്യാസക്തിതാനാമ തദ് ആഹുḫ പരമം പദമ്
മുക്തിയുടെ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, എല്ലാം ദൈവത്തിന് സമർപ്പിക്കുന്ന മനോഭാവത്തിൽ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളെയാണ് പൊതുവായി അസക്തരായവർ പരമപദം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അസംസങ്ഗോ ഽയമ് ഉക്തസ് തേ സാമാന്യോ രഘുനന്ദന । ഇമം ശ്രേഷ്ഠമ് അസംസങ്ഗം ശൃണു ശ്രുതിരസായനമ്
രഘുവംശത്തിലെ പ്രിയപുത്രാ, ഈ പൊതുവായ അസംഗത്വം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ ശ്രുതി എന്ന അമൃതംപോലെയുള്ള ഉത്തമമായ അസംഗത്വം കേൾക്കൂ.