അജ്ഞാനഗ്രന്ഥിനിര്ഭേദോ മോക്ഷ ഇത്യ് ഉച്യതേ ഽനഘ । ന ദേശോ മോക്ഷനാമാസ്തി ന കാലോ നേതരാ സ്ഥിതിഃ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ കെട്ട് പൊട്ടുന്നതാണ് മോക്ഷം എന്നു പറയുന്നു, പാപരഹിതാ. മോക്ഷം എന്ന പേരിൽ ഒരു സ്ഥലം ഇല്ല, ഒരു സമയമോ മറ്റേതെങ്കിലും നിലയോ ഇല്ല.
അഹങ്കൃതേര് വിമോഹസ്യ ക്ഷയേണേയം വിലീയതേ । പ്രകൃതിര് ഭാവനാനാമ്നീ മോക്ഷസ് സ്യാദ് ഏഷ ഏവ സഃ
അഹംഭാവത്തിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞ മായ നശിച്ചാൽ ഈ പ്രകൃതി ലയിക്കുന്നു. ഭാവനകൾ അവസാനിക്കുന്നതാണു മോക്ഷം എന്നു പറയുന്നത്.
ഏഷ ഏവ ശനൈര് ദേഹം ഗാലയിത്വോപശാമ്യതി । വിവേകോ വിഷയേ വാചാം ഭവത്യ് അഭവനിം ഗതഃ
ഈ വിവേകം തന്നെ, ദേഹത്തെ പതിയെ ക്ഷയിപ്പിച്ച്, ശാന്തതയിലേക്കെത്തുന്നു; വാക്കുകൾക്കപ്പുറത്തുള്ള അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ, അത് വാക്കുകളില്ലാതെ മൗനത്തിലാവുന്നു.
യഥാഭൂതമ് ഇദം ജ്ഞാത്വാ ജാഗതം വസ്തുവിഭ്രമമ് । ഭാവയിത്വാ യഥാജ്ഞാനം ജ്ഞസ് തിഷ്ഠതി യഥാസുഖമ്
ഈ ലോകം യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ എന്താണെന്ന്, അതായത് ഭ്രമമായ രൂപങ്ങൾ മാത്രമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഗ്രഹികരണത്തിന് അനുസരിച്ച് ധ്യാനിച്ച്, അറിവുള്ളവൻ ഇഷ്ടാനുസരണം നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രശാന്തശാസ്ത്രാര്ഥവിചാരചാപലോ നിവൃത്തനാനാരസകാവ്യകൌതുകഃ । നിരസ്തനിശ്ശേഷവികല്പവിപ്ലവസ് സമസ് സുഖം തിഷ്ഠസി ശാശ്വതാത്മകഃ
ശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളിൽ ഉല്ലാസം ശമിച്ചവനും, പലവിധ കാവ്യങ്ങളിലെ രസത്തിൽ ആസ്വാദനം അവസാനിപ്പിച്ചവനും, എല്ലാ ആശയകുഴപ്പങ്ങളും പൂര്ണമായും നീങ്ങിയവനും, സമതയിലും സന്തോഷത്തിലും ശാശ്വതസ്വഭാവത്തിൽ നീ നിലകൊള്ളുന്നു.
ആത്മാരാമോ വീതശോകോ നിത്യമ് അന്തര്മുഖസ് സുഖീ । കുര്വന്ന് അപി ച കര്മാണി തിഷ്ഠത്യ് അപഗതഭ്രമമ്
സ്വയം ആനന്ദിക്കുന്നവനും, ദുഃഖം വിട്ടവനും, എപ്പോഴും ഉള്ളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നവനും, പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോഴും ഭ്രമം ഇല്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.
അന്തശ്ശീതലയാ നിത്യമ് അനാകുലതയാ തഥാ । സോമ്യരൂപതയാ പൂര്ണശ് ശശാങ്ക ഇവ ശോഭതേ
അവൻ എപ്പോഴും ഉള്ളിൽ തണുപ്പും, മനസ്സിൽ സമാധാനവും, സൌമ്യസ്വഭാവവും നിറഞ്ഞവനായി, പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സമശ് ശാന്തമനാ മൌനീ ക്ഷീണവാദവിചാരണഃ । കചത്യ് ആത്മനി ചിത്തത്ത്വേ ദഗ്ധേന്ധന ഇവാനലഃ
സമമായ മനസ്സും, ശാന്തതയും, മൗനവും, വാദങ്ങൾക്കുള്ള അന്വേഷണങ്ങൾ അവസാനിപ്പിച്ചവനും, ചിത്തത്തിന്റെ സാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ഇന്ധനം തീർന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ആകുന്നു.
യേന കേനചിദ് ആച്ഛന്നോ യേന കേനചിദ് ആശിതഃ । യത്ര ക്വചന ശായീ ച സമ്രാഡ് ഇവ വിരാജതേ
ഏതെങ്കിലും വസ്ത്രം ധരിച്ചാലും, ഏതെങ്കിലും ഭക്ഷണം കഴിച്ചാലും, എവിടെയെങ്കിലും ഉറങ്ങുകയായാലും, അവൻ രാജാവിനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നു.
വര്ണധര്മാശ്രമാചാരശാസ്ത്രമന്ത്രാമയോജ്ഝിതഃ । നിര്ഗച്ഛതി ജഗജ്ജാലാത് പഞ്ജരാദ് ഇവ കേസരീ
വർണ്ണം, ധർമ്മം, ആശ്രമം, ആചാരം, ശാസ്ത്രം, മന്ത്രം എന്നിവയിൽ നിന്നെല്ലാം മോചിതനായി, അവൻ ലോകത്തിന്റെ വലയത്തിൽ നിന്ന് സിംഹം പഞ്ചരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുന്നതുപോലെ വിടുതലാകുന്നു.
വാചാമ് അതീതവിഷയാം വിഷയാശാദശോജ്ഝിതാമ് । കാമ് അപ്യ് ഉപഗതശ് ശോഭാം ശരദീവ നഭസ്തലമ്
അവന് വാക്കുകള്ക്കു അതീതമായ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ മോഹം വിട്ട്, ശരദ്കാലത്തെ ആകാശംപോലെ മേഘരഹിതമായ ഒരു പ്രകാശം പ്രാപിക്കുന്നു.
ഗമ്ഭീരശ് ച പ്രസന്നശ് ച ഗിരാവ് ഇവ മഹാഹ്രദഃ । പരാനന്ദരസക്ഷീവോ രമതേ സ്വാത്മനാത്മനി
അവന് മലകളിലെ ആഴമുള്ള തടാകംപോലെ ഗൗരവവും ശാന്തിയും നിറഞ്ഞവനാണ്; പരമാനന്ദത്തിന്റെ രസം അനുഭവിച്ച്, സ്വന്തം ആത്മാവില് തന്നെ ആനന്ദിക്കുന്നു.
യഥാഭിമതവിസ്താരോ യഥാഭിമതകര്മകൃത് । പരമാം നിര്വൃതിം യാതി മുക്തശാസ്ത്രാര്ഥയന്ത്രണഃ
തനിക്കിഷ്ടമുള്ള വിധത്തില് വ്യാപിക്കുകയും, ഇഷ്ടമുള്ള പ്രവൃത്തികള് ചെയ്യുകയും ചെയ്ത്, ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനായി പരമശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു.
സര്വകര്മഫലത്യാഗീ നിത്യതൃപ്തോ നിരാശ്രയഃ । ന പുണ്യേന ന പാപേന നേതരേണാപി ലിപ്യതേ
സകല കര്മ്മഫലങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, എപ്പോഴും തൃപ്തനായി, ഒന്നിനും ആശ്രയിക്കാതെ, അവന് പുണ്യത്താല് അല്ലെങ്കില് പാപത്താല് പോലും മങ്ങുന്നില്ല.
സ്ഫടികḫ പ്രതിബിമ്ബേന യഥാ നായാതി രഞ്ജനാമ് । തജ്ജ്ഞẖ കര്മഫലേനാന്തസ് തഥാ നായാതി രഞ്ജനാമ്
സ്ഫടികം അതിനുള്ളിലെ പ്രതിഫലനത്താൽ നിറം മാറുന്നതല്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ, യഥാർത്ഥം അറിയുന്നവന് തന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ കൊണ്ട് ഉള്ളിൽ മാറ്റം വരാറില്ല.
ഹസന് രുദന്ന് അപി ഭൃശം ദേഹപൂജാവികര്തനൈഃ । ദാഹാഹ്ലാദൌ ന ജാനാതി പ്രതിബിമ്ബഗതാവ് ഇവ
അവൻ ശക്തമായി ചിരിക്കുമ്പോഴും കരയുമ്പോഴും, ശരീരത്തിന് പൂജയോ വേദനയോ സംഭവിക്കുമ്പോഴും, ആനന്ദമോ ദാഹമോ അനുഭവിക്കുന്നില്ല; ഈ എല്ലാം വെറും പ്രതിഫലനത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
നിസ്സ്തോത്രോ നിര്വഷട്കാരḫ പൂജ്യപൂജാവിവര്ജിതഃ । സംയുക്തശ് ച വിയുക്തശ് ച സര്വാചാരനയക്രമൈഃ
അവന് സ്തോത്രങ്ങളോ യാഗശേഷി ഉച്ചാരണങ്ങളോ ഇല്ല; പൂജയോ അപൂജയോ ഇല്ല; എല്ലാ ആചാരങ്ങളിലും പങ്കാളിയാകുമ്പോഴും, അതിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുമ്പോഴും, അവൻ അതിൽ ബന്ധമില്ലാത്തവനാണ്.
തസ്മാന് നോദ്വിജതേ ലോകോ ലോകാന് നോദ്വിജതേ ച സഃ । ഹര്ഷാമര്ഷഭയക്രോധൈര് മുക്തോ യുക്തശ് ച ദൃശ്യതേ
അതിനാൽ ലോകം അവനെ അലട്ടുന്നില്ല, അവനും ലോകത്തെ അലട്ടുന്നില്ല; സന്തോഷം, കോപം, ഭയം, ദ്വേഷം എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, അവൻ പങ്കാളിയാകുന്നതുപോലെയും, വിട്ടുനിൽക്കുന്നവനായി കാണപ്പെടുന്നു.
രാഗദ്വേഷോദയാരമ്ഭൈസ് ത്യജ്യതേ ഽപി ച യുജ്യതേ । ഈഹാനീഹാവിലാസേന നാപ്യതേ ഽഥ ച ഭുജ്യതേ
രാഗവും ദ്വേഷവും ഉദയം ചെയ്യുമ്പോഴും ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോഴും, ശ്രമം ചെയ്യുന്നതോ ചെയ്യാത്തതോ എന്ന കളിയിലൂടെയും, ആൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല, അനുഭവിക്കുന്നതുമില്ല.
പ്രമേയേ കസ്യചിദ് അപി നാരോഹതി മഹാശയഃ । പ്രമേയീക്രിയതേ വാപി ബാലേനാപ്യ് അദുരാശയഃ
മഹാത്മാവിന് ഒരു കാര്യത്തിലും ആകൃഷ്ടിയില്ല; എന്നാൽ മനസ്സു ശുദ്ധമല്ലാത്തവൻ, കുട്ടിയാണെങ്കിലും, എല്ലാം അറിവിന്റെ വസ്തുവാക്കാൻ ശ്രമിക്കും.
വിധൂയാനന്തനാനാത്വം യẖ കിലൈകതയോദിതഃ । തമ് അനാദ്യന്തസംവിത്തിം കോ വാ തുലയിതും ക്ഷമഃ
അനന്തമായ ഭേദങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഏകത്വമായി നിലകൊള്ളുന്ന, ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്ത ആ ബോധത്തെ ആരാണ് അളക്കാൻ കഴിയുക?
തനും ത്യജതി തീര്ഥേ വാ ശ്വപചസ്യ ഗൃഹേ ഽപി വാ । മാ കദാചന വാ രാജന് വര്തമാനേ ഽപി വാ ക്ഷണേ
ശരീരം തീർത്ഥത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ചാലും, ശ്വപചന്റെ വീട്ടിൽ ഉപേക്ഷിച്ചാലും, ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ അടുത്ത നിമിഷം തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാം, രാജാവേ.
ജ്ഞാനസമ്പ്രാപ്തിസമയേ മുക്തോ ഽസൌ വിഗതാമയഃ । വീതശോകജരായാസോ യത് കരോതി കരോതു തത്
ജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്ന സമയത്ത് അവൻ മോചിതനാകുന്നു, രോഗമില്ലാത്തവനും, ദുഃഖവും വയസ്സും ക്ഷീണവും ഇല്ലാത്തവനും ആകുന്നു. അവൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു എങ്കിൽ ചെയ്യട്ടെ.
അഹമ്ഭ്രാന്തിര് ഹി ബന്ധായ മോക്ഷോ ജാതേ ഹി തത്ക്ഷയേ । യഥാ ഭവതി ദേഹോ ഽയം തഥാ ഭവതു കാ ക്ഷതിഃ
ആത്മാഭിമാനം തന്നെ ബന്ധനമാണ്; അത് നശിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും. ഈ ശരീരം എങ്ങിനെയായാലും അതുപോലെ ഇരിക്കട്ടെ—അത് കൊണ്ട് എന്ത് ദോഷം?
യത് കരോതി യദ് ആദത്തേ യത്രോപവിശതി ക്ഷണമ് । യത് പശ്യതി സ്പൃശതി യത് തസ്മൈ സ്പൃഹയതി പ്രജാ
അവൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു, എന്ത് എടുക്കുന്നു, എവിടെ ഒരു നിമിഷം ഇരിക്കുന്നു, എന്ത് കാണുന്നു, എന്ത് തൊടുന്നു—അവയിലേക്കാണ് ജനങ്ങൾ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നത്.
സ പൂജനീയസ് സ സ്തുത്യോ നമസ്കാര്യസ് സ യത്നതഃ । സ മഹാത്മാഭിവാദ്യശ് ച വിഭൂത്യൈ വിഭവൈഷിണാ
അവനെ ആരാധിക്കേണ്ടവനാണ്, സ്തുതിക്കേണ്ടവനാണ്, വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിക്കേണ്ടവനാണ്; മഹാത്മാവായ അവനെ ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ആദരപൂർവ്വം ആദരിക്കണം.
ന യജ്ഞതീര്ഥൈര് ന തപḫപ്രദാനൈര് ആസാദ്യതേ തത് പരമം പവിത്രമ് । ആസാദ്യതേ ക്ഷീണഭവാമയാനാം ഭക്ത്യാ സതാമ് ആത്മവിദാം യദ് അങ്ഗ
യാഗങ്ങൾ കൊണ്ടോ തീർത്ഥയാത്രകളാലോ കഠിനവ്രതങ്ങളാലോ ദാനങ്ങളാലോ ആ പരമമായ ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല. ലോകബന്ധനം തീർന്ന ആത്മജ്ഞാനികൾക്ക്, സത്യപ്രിയർക്ക്, ഭക്തിയിലൂടെ മാത്രമേ അതു ലഭിക്കൂ, സ്നേഹിതാ.
ഏവമ് ഉക്ത്വാ സ ഭഗവാന് മനുസ് തൂഷ്ണീമ് അവസ്ഥിതഃ । ഇക്ഷ്വാകുനാ നൃപേന്ദ്രേണ മുദിതേനാഭിപൂജിതഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ മഹാനായ മനു മൗനമായി ഇരുന്നു. ഇക്ഷ്വാകു രാജാവു സന്തോഷത്തോടെ അവനെ ആദരിച്ചു.
ജഗാമാകാശമ് ആവിശ്യ ശ്രീമാന് പൈതാമഹം ഗൃഹമ് । ഏതാം ദൃഷ്ടിമ് അവഷ്ടഭ്യ രാമാത്മാരാമതാം വ്രജ
ശ്രീമാനായ മനു ആകാശത്തിലൂടെ പിതാക്കന്മാരുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. ഈ ദർശനം മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ച്, രാമാ, നീ ആത്മാവിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുക.
ഏവം സ്ഥിതേ ഹേ ഭഗവഞ് ജീവന്മുക്തസ്യ സന്മതേഃ । അപൂര്വോ ഽതിശയẖ കോ ഽസൌ ഭവത്യ് ആത്മവിദാം വര
ഇങ്ങനെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഭഗവൻ, ജീവൻകൊണ്ടു മോക്ഷം നേടിയവന്റെ അവസ്ഥയിൽ എന്താണ് അതുല്യമായ പ്രത്യേകത, ആത്മജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ?