അഥാഗത്യ യമം മൃത്യുര് അപൃച്ഛത് സംശയച്ഛിദമ് । കിമ് ഇത്യ് അഹം ന ശക്നോമി ഭോക്തുമ് ആകാശജം പ്രഭോ
അപ്പോൾ മരണദേവൻ യമനെ സമീപിച്ചു സംശയങ്ങൾ നീക്കുന്നവനോട് ചോദിച്ചു: 'പ്രഭോ, ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഈ ജീവനെ ഞാൻ എങ്ങനെ കഴിക്കാനാവില്ലെന്ന് മനസ്സിലാകുന്നില്ല.'
മൃത്യോ ന കിഞ്ചിച് ഛക്തസ് ത്വമ് ഏകോ മാരയിതും ബലാത് । മാരണീയസ്യ കര്മാണി തത്കര്തൄണീഹ നേതരത്
മരണമേ, നീ ഒരുവൻ മാത്രമായി ബലമായി ആരെയും കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല. മരണത്തിന് വിധിക്കപ്പെട്ടവരുടെ പ്രവൃത്തികളാണ് അതിന് കാരണമാകുന്നത്, മറ്റൊന്നുമല്ല.
തസ്മാദ് ഏതസ്യ വിപ്രസ്യ മാരണീയസ്യ യത്നതഃ । കര്മാണ്യ് അന്വിച്ഛ തേഷാം ത്വം സാഹായ്യേനൈനമ് അത്സ്യസി
അതിനാൽ, ഈ ബ്രാഹ്മണന്റെ മരണത്തിന് കാരണമാകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ നീ ശ്രദ്ധയോടെ അന്വേഷിക്കണം. അവയുടെ സഹായത്തോടെ നീ അവനെ കീഴടക്കാൻ കഴിയും.
തതസ് സ മൃത്യുര് ബഭ്രാമ തത്കര്മാന്വേഷണാദൃതഃ । മണ്ഡലാനി ദിഗന്താംശ് ച സരാംസി സരിതോ ദിശഃ
അതിനുശേഷം, മരണദേവൻ ആ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ടെത്താൻ ഉത്സാഹത്തോടെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങൾ, ദിക്കുകൾ, തടാകങ്ങൾ, നദികൾ, ദിശകൾ എന്നിവയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
വനജങ്ഗലജാലാനി ശൈലാമ്ഭോധിതടാന്യ് അപി । ദ്വീപാന്തരാണ്യ് അരണ്യാനി നഗരാണി പുരാണി ച
അവൻ കാടുകളും കാട്ടുകളും, പർവതങ്ങളും കടൽത്തീരങ്ങളും, ദൂരദ്വീപുകളും മരുഭൂമികളും, നഗരങ്ങളും പുരാതന പട്ടണങ്ങളും എല്ലാം അന്വേഷിച്ചു.
ഗ്രാമാന് അഖിലരാഷ്ട്രാണി ദേശാന്തഗഹനാനി ച । ഏവം ഭൂമണ്ഡലം ഭ്രാന്ത്വാ സ കുതശ്ചിന് ന കാനിചിത്
അവൻ ഗ്രാമങ്ങളും മുഴുവൻ രാജ്യങ്ങളും, അഗാധമായ വിദൂര പ്രദേശങ്ങളും സന്ദർശിച്ചു; ഇങ്ങനെ ഭൂമിയിലെ എല്ലായിടവും തിരഞ്ഞിട്ടും എവിടെയും ഒന്നും കണ്ടെത്താനായില്ല.
താന്യ് ആകാശജകര്മാണി ലബ്ധവാന് മൃത്യുര് ഉദ്യതഃ । വന്ധ്യാപുത്രമ് ഇവ പ്രാജ്ഞസ് സങ്കല്പാദ്രിമ് ഇവാപരഃ
ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവന്റെ പ്രവർത്തികൾ കണ്ടെത്താൻ ആഗ്രഹത്തോടെ മരണൻ ശ്രമിച്ചു; പക്ഷേ, ഒരു ജ്ഞാനി വന്ധ്യയ്ക്കു ജനിച്ച മകനെയും, മറ്റൊരാൾ മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച പർവതത്തെയും അന്വേഷിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അത്.
സമപൃച്ഛദ് അഥാഗത്യ യമം സര്വാര്ഥകോവിദമ് । പരായണം ഹി പ്രഭവസ് സന്ദേഹേഷ്വ് അനുജീവിനാമ്
അതിനുശേഷം അവൻ തിരിച്ചു വന്ന് സകല കാര്യങ്ങളിലും പ്രഗത്ഭനായ യമനെ ചോദ്യം ചെയ്തു; സംശയത്തിൽ കഴിയുന്നവർക്കു യമൻ തന്നെയാണ് അവസാന ആശ്രയം.
ആകാശജസ്യ കര്മാണി ക്വ സ്ഥിതാനി വദ പ്രഭോ । ധര്മരാജോ ഽഥ സഞ്ചിന്ത്യ സുചിരം പ്രോക്തവാന് ഇദമ്
പ്രഭോ, ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവന്റെ പ്രവർത്തികൾ എവിടെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് എന്ന് പറയാമോ? അപ്പോൾ, ധർമ്മരാജാവ് ദീർഘം ആലോചിച്ചശേഷം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ആകാശജസ്യ കര്മാണി മൃത്യോ സന്തി ന കാനിചിത് । ഏഷ ഹ്യ് ആകാശജോ വിപ്രോ ജാതഃ ഖാദ് ഏവ കേവലാത്
മരണേ, ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനു യാതൊരു പ്രവർത്തികളും ഇല്ല. ഈ ബ്രാഹ്മണൻ ആകാശത്തിൽ നിന്നു മാത്രം ഉത്ഭവിച്ചവനാണ്; ആകാശം മാത്രമാണ് അവന്റെ ഉത്ഭവം.
ആകാശാദ് ഏവ യോ ജാതസ് സ വ്യോമൈവാമലം ഭവേത് । സഹകാരീണി നോ സന്തി കാരണാണ്യ് അസ്യ കാനിചിത്
ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ ശുദ്ധമായ ആകാശം തന്നെയാകും; അവനു യാതൊരു സഹകാരികളും കാരണങ്ങളും ഇല്ല.
സമ്ബന്ധഃ പ്രാക്തനേനാസ്യ ന മനാഗ് അപി കര്മണാ । അസ്തി വന്ധ്യാസുതസ്യേവ തഥാജാതാകൃതേര് ഇവ
അവനു മുൻജന്മത്തിലെ പ്രവർത്തികളുമായി ഒരു ചെറിയ ബന്ധവും ഇല്ല; വന്ധ്യയുടെ മകനോടോ, ജനിക്കാത്ത രൂപത്തോടോ ഉള്ള ബന്ധംപോലെയാണ് അതു.
തസ്മാദ് അജാത ഏവൈഷ സ്വയമ്ഭൂര് അജ ഏവ ച । നൈതസ്യ പൂര്വകര്മാസ്തി നഭസീവ മഹാദ്രുമഃ
അതിനാൽ അവൻ ജനിച്ചവനല്ല, സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നവനും, ആരും സൃഷ്ടിച്ചതുമല്ല. അവനു മുമ്പത്തെ പ്രവൃത്തികളൊന്നുമില്ല, ആകാശത്തിൽ വലിയ വൃക്ഷം ഇല്ലാത്തതുപോലെ.
നൈതദ് അസ്യാവശം ചിത്തമ് അഭാവാത് പൂര്വകര്മണഃ । അദ്യ താവദ് അനേനാന്യന് ന കിഞ്ചിത് കര്മ സഞ്ചിതമ്
അവന്റെ മനസ്സ് പഴയ പ്രവൃത്തികളാൽ ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം അതൊന്നും അവനില്ല. ഇന്നുവരെ അവൻ മറ്റേതെങ്കിലും പ്രവൃത്തി സമ്പാദിച്ചിട്ടില്ല.
ഏഷ ആകാശകോശാത്മാ വിശദാകാശരൂപിണി । സമാധൌ സംസ്ഥിതോ നിത്യം കര്മാണ്യ് അസ്യ ന കാനിചിത്
അവൻ ആകാശത്തിന്റെ അന്തസ്സാണ്, തെളിഞ്ഞ ആകാശംപോലെയുള്ള രൂപം. അവൻ എപ്പോഴും സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അവനു യാതൊരു പ്രവൃത്തികളും ഇല്ല.
പ്രാക്തനാനി ന സന്ത്യ് അസ്യ കര്മാണ്യ് അദ്യ കരോതി നോ । കിഞ്ചിദ് അപ്യ് ഏവമ് ഏഷോ ഽത്ര വിജ്ഞാനാകാശമാത്രകമ്
അവനു പഴയ പ്രവൃത്തികളില്ല, ഇപ്പോഴും ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇതിൽ അവൻ ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനമാത്രമായ ആകാശം മാത്രമാണ്.
പ്രാണസ്പന്ദോ ഽസ്യ യത് കര്മ ലക്ഷ്യതേ ചാസ്മദാദിഭിഃ । ദൃശ്യതേ ഽസ്മാഭിര് ഏവൈതന് ന ത്വ് അസ്യാസ്ത്യ് അത്ര കര്മധീഃ
ജീവന്റെ ചലനം, നമ്മളും മറ്റുള്ളവരും അവനിൽ കാണുന്ന പ്രവൃത്തിയായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ, അതെല്ലാം നമ്മൾ മാത്രമാണ് കാണുന്നത്; അവനു അതിൽ പ്രവൃത്തി എന്നൊരു ധാരണ പോലും ഇല്ല.
ദേഹോ ഽസ്യ ദൃശ്യതേ ഽസ്മാഭിര് നൈഷ വേത്തി പരാത് പദാത് । ഭിന്നമ് ആകാശമ് ആത്മീയം ചിത്സ്തമ്ഭേ സാലഭഞ്ജികാമ്
അവന്റെ ശരീരം നമ്മൾ കാണുന്നു, പക്ഷേ അവനു അതിനെക്കുറിച്ച് അറിവില്ല. ഒരു തൂണിനുള്ളിൽ കൊത്തിയ രൂപം ആകാശം അറിയാത്തതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
അനുത്കീര്ണാ യഥാ സ്തമ്ഭേ സംസ്ഥിതാ സാലഭഞ്ജികാ । തഥൈഷ പരമാത്മാന്തസ് സ്വാത്മഭൂതസ് സ്ഥിതോ ദ്വിജഃ
തൂണിനുള്ളിൽ കൊത്തിയിട്ടില്ലാത്ത രൂപം നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, ഈ പരമാത്മാവ് സ്വയം സ്വരൂപമായി അകത്താണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, ദ്വിജനേ.
യഥാ ദ്രവത്വം പയസി ശൂന്യത്വം ച യഥാമ്ബരേ । മാരുതേ ച യഥാ സ്പന്ദസ് തഥൈഷ പരമേ പദേ
ജലത്തിൽ ദ്രാവകത്വം പോലെയും, ആകാശത്തിൽ ശൂന്യത്വം പോലെയും, വായുവിൽ ചലനം പോലെയും, അതുപോലെയാണ് ഇദ്ദേഹം പരമാവസ്ഥയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.
കര്മാണ്യ് അദ്യതനാന്യ് അസ്യ സഞ്ചിതാനി ന സന്തി ഹി । ന പൂര്വാണ്യ് ഏവ തേനേഹ ന സംസാരവശം ഗതഃ
ഇവന് ഇന്നത്തെ കർമ്മങ്ങളോ, പഴയ കർമ്മങ്ങളോ ഒന്നുമില്ല; അവന് ഈ ലോകചക്രത്തിന്റെ അധീനതയിലുമില്ല.
സഹകാരികാരണാനാമ് അഭാവേ യഃ പ്രജായതേ । നാസൌ സ്വകാരണാദ് ഭിന്നോ ഭവതീത്യ് അനുഭൂയതേ
സഹായക കാരണങ്ങൾ ഇല്ലാതെ എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതിന്റെ കാരണം തന്നെയാണെന്ന് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
നിര്മലാകാശകോശാത്മാ ദ്വിജ ഏഷ സ്വയമ്ഭവഃ । കര്താ ന പൂര്വം നാപ്യ് അദ്യ കഥമ് ആക്രമ്യതേ വദ
നിർമലമായ ആകാശംപോലെയുള്ള അന്തസ്സാണ് ഈ സ്വയംഭവനായ ദ്വിജന്റെ സ്വഭാവം; അവൻ മുമ്പോ ഇപ്പോഴോ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനല്ല—അവനെ എങ്ങനെ ബാധിക്കാമെന്ന് പറയൂ.
യദൈഷ കലനാം ബുദ്ധ്യാ മൃത്യുനാമ്നീം കരിഷ്യതി । തദൈവ രഹിതോ ബുദ്ധ്യാ സ്വയമ് ഏവ മരിഷ്യതി
അവൻ ബുദ്ധിയാൽ മരണം എന്നത് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ബുദ്ധി വിട്ട് അവൻ സ്വയം മരിക്കും.
പൃഥ്വ്യാദിമാന് അഹമ് അയമ് ഇതി യസ്യ സ്വനിശ്ചയഃ । സ പാര്ഥിവോ ഭവത്യ് ആശു ഗ്രഹീതും സ ച ശക്യതേ
ആഹം ഭൂമി മുതലായവയാൽ നിർമ്മിതൻ എന്നുറപ്പുള്ളവൻ, ഉടൻ ഭൂമിയുമായി ഒരുമിപ്പെടുന്നു. അത്തരം ഒരാളെ എളുപ്പത്തിൽ പിടിക്കാവുന്നതാണ്.
ഏഷ ത്വ് അപാര്ഥിവാകാരശ് ശുദ്ധവിജ്ഞാനരൂപവാന് । ദൃഢരജ്ജ്വേവ ഗഗനം ഗ്രഹീതും നൈവ യുജ്യതേ
പക്ഷേ, ഭൂമിയുടെ രൂപമില്ലാത്തവനും ശുദ്ധമായ ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവനും ആകാശം കയറ്റം കെട്ടിയ കയറുകൊണ്ട് പിടിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ പിടിക്കാനാവില്ല.
ഭഗവഞ് ജായതേ ശൂന്യഃ കഥം നാമ വദേതി മേ । പൃഥ്വ്യാദയഃ കഥം സന്തി ന സന്തി വദ വാ കഥമ്
ഭഗവൻ, ശൂന്യമായത് എങ്ങനെയാണ് ജനിക്കുന്നത്? അതു എങ്ങനെ ഉണ്ടെന്നു പറയപ്പെടുന്നു? ഭൂമി മുതലായവ ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ, അല്ലെങ്കിൽ എങ്ങനെയാണ് അവ ഉണ്ടാകുന്നതും ഇല്ലാതാകുന്നതും? ദയവായി പറയൂ.
ന കദാചന ജാതോ ഽസൌ ന ച നാസ്തി കദാചന । ദ്വിജഃ കേവലവിജ്ഞാനഭാമാത്രം തത് തഥാ സ്ഥിതമ്
അത് ഒരിക്കലും ജനിച്ചിട്ടില്ല, ഒരിക്കലും ഇല്ലാതായിട്ടില്ല. അതു ശുദ്ധബോധം മാത്രം, അതുപോലെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
മഹാപ്രലയസമ്പത്തൌ ന കിഞ്ചിദ് അവശിഷ്യതേ । ബ്രഹ്മാസ്തേ ശാന്തമ് അജരമ് അനന്താത്മൈവ കേവലമ്
മഹാപ്രളയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ഒന്നും ശേഷിക്കില്ല; ശാന്തവും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും, അനന്തമായ ആത്മാവായ ബ്രഹ്മം മാത്രം അവശേഷിക്കും.
ചേത്യനിര്മുക്തചിന്മാത്രമ് അണൂനാമ് അണു വിദ്ധി തത് । തഥാ തദ് അണു യേനാസ്യ നികടേ ഽദ്രിനിഭം നഭഃ
അറിയപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് മോചിതമായ ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ് അതു; അതാണ് ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായത്. അടുത്ത് നോക്കുമ്പോൾ ആകാശം മലപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ സൂക്ഷ്മതയും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.