സര്വത്ര വിഗതസ്നേഹോ യസ് സാക്ഷിവദ് അവസ്ഥിതഃ । നിരിച്ഛം വര്തതേ കാര്യേ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
എവിടെയും ആസ്വാദനമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതെ, സാക്ഷിയായി നിലകൊള്ളുന്നവനും, തന്റെ കടമകൾ ആഗ്രഹമില്ലാതെ നിർവഹിക്കുന്നവനുമാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
ഉദ്വേഗാനന്ദരഹിതസ് സമയാ സ്വച്ഛയേച്ഛയാ । ന ശോചതേ യോ നോദേതി മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ഉത്കണ്ഠയോ ആനന്ദമോ ഇല്ലാതെ, സമയത്തിനും തന്റെ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധമായ ഇച്ഛയ്ക്കും അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, ദുഃഖിക്കാതെയും അതിയായി സന്തോഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവനുമാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
യഃ കാര്യകാലേ മതിമാന് അസംസക്തമനാ മുനിഃ । കാര്യാനുരൂപവൃത്തിസ്ഥോ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
യാതൊരുവൻ പ്രവർത്തിക്കേണ്ട സമയത്ത് വിവേകത്തോടെ, മനസ്സ് ആസക്തിയില്ലാതെ, പ്രവർത്തിക്ക് അനുയോജ്യമായ രീതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
സ്വഭാവേനൈവ യസ്യാന്തസ് സമതാം ന ജഹാതി ധീഃ । ശുഭാശുഭം ഹ്യ് ആചരതോ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
യാരുടെ ബുദ്ധി സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഉള്ളിൽ സമത്വം ഒരിക്കലും വിട്ടുകളയുന്നില്ല, നല്ലതോ ചീത്തയോ ചെയ്യുന്നിടത്തിലും, അവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ജന്മസ്ഥിതിവിനാശേഷു സോദയാസ്തമയേഷ്വ് അലമ് । സമമ് ഏവ മനോ യസ്യ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം, ഉദയം, അസ്തമയം ഇവയൊക്കെയിലും മനസ്സ് ഒരുപോലെ സമത്വത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ന കിഞ്ചന ദ്വേഷ്ടി ച യോ ന കിം ച സ്തൌതി യസ് സ്വയമ് । ഭുങ്ക്തേ ച പ്രകൃതം സര്വം മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
യാരും ഒന്നും വെറുക്കുന്നില്ല, ഒന്നും സ്വയം പ്രശംസിക്കുന്നതുമില്ല, എന്ത് ലഭിച്ചാലും അതെല്ലാം സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിക്കുന്നവനെയാണ് മഹത്തായ അനുഭവകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
നാദത്തേ ഽപ്യ് ആദദാനസ് സന് നാചരത്യ് ആചരന്ന് അപി । ഭുഞ്ജാനോ ഽപി ന യോ ഭുങ്ക്തേ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
എടുക്കുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും എടുക്കാത്തതുപോലെയും, പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴും ഒന്നും ചെയ്യാത്തതുപോലെയും, ഭക്ഷിക്കുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും അനുഭവിക്കാത്തതുപോലെയും ആകുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സാക്ഷിവത് സകലം ലോകവ്യവഹാരമ് അഖിന്നധീഃ । യഃ പശ്യത്യ് അപയാതേച്ഛം മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാക്ഷിപോലെ നിരീക്ഷിച്ച്, മനസിൽ ഒരു വിഷമവും ആഗ്രഹവും ഇല്ലാതെ ഇരിക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു പറയുന്നത്.
സുഖൈര് ദുഃഖൈഃ ക്രിയായോഗൈര് ഭാവാഭാവൈര് ഭ്രമപ്രദൈഃ । യസ്യ നോത്ക്രാമതി മതിര് മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
സുഖം, ദുഃഖം, പ്രവർത്തികൾ, ഐക്യം, നില, ഇല്ലായ്മ, ഭ്രമം എന്നിവയാൽ മനസ്സ് ഒരിക്കലും ചലിക്കാത്തവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ജരാമരണമ് ആപച് ച രാജ്യം ദാരിദ്ര്യമ് ഏവ ച । രമ്യമ് ഏവേതി യോ വേത്തി മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
വൃദ്ധാവസ്ഥ, മരണം, രാജ്യം, ദാരിദ്ര്യം, ആനന്ദം എന്നിവ എല്ലാം ഒരുപോലെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു പറയുന്നത്.
മഹാന്തി സുഖദുഃഖാനി യഃ പയാംസീവ സാഗരഃ । സമസ് സമുപഗൃഹ്ണാതി മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
വലിയ സന്തോഷങ്ങളും ദു:ഖങ്ങളും സമദൃഷ്ടിയോടെ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, നദികൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ എല്ലാം ഒരുപോലെ ഏറ്റെടുക്കുന്നവൻ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
അഹിംസാ സമതാ തുഷ്ടിശ് ചന്ദ്രബിമ്ബാദ് ഇവാംശവഃ । നാപയാന്ത്യ് അനിശം യസ്മാന് മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
അഹിംസ, സമത, സന്തോഷം എന്നിവ ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാത്തവൻ, ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ എപ്പോഴും അവനൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
കട്വ് അമ്ബ്ലം ലവണം തിക്തമ് അമൃഷ്ടം മൃഷ്ടമ് ഉത്തമമ് । അധമം യോ ഽത്തി സാമ്യേന മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
കയ്പ്, പുളി, ഉപ്പ്, കാരം, പാകംകുറഞ്ഞത്, നല്ലത്, ഏറ്റവും ഉത്തമം, ഏറ്റവും താഴ്ന്നത് എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം ഒരുപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
സരസം നീരസം ചൈവ സുരതം വിരതം തഥാ । യഃ പശ്യതി സമസ് സോമ്യോ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
രസമുള്ളതും രസമില്ലാത്തതും, ആസ്വാദ്യവും വിരക്തിയുമുള്ളതും എല്ലാം സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നവൻ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
ക്ഷാരേ ഖണ്ഡപ്രകാരേ ച ശുഭേ വാപ്യ് അശുഭേ തഥാ । സമതാ സുസ്ഥിതാ യസ്യ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
സുഖകരമായതിലും ദുർഭോഗമായതിലും, ഇഷ്ടമായതിലും അനിഷ്ടമായതിലും മനസ്സിന്റെ സമത്വം ഉറപ്പോടെ നിലനിർത്തുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്ന് പറയുന്നത്.
ഇദം ഭോജ്യമ് അഭോജ്യം ചേത്യ് ഏവം ത്യക്ത്വാ വികല്പിതമ് । ഗതാഭിലാഷം യോ ഭുങ്ക്തേ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
‘ഇത് അനുഭവിക്കേണ്ടത്, ഇത് അനുഭവിക്കരുത്’ എന്ന ഭേദം വിട്ട്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ എന്തും സ്വീകരിക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്ന് പറയുന്നത്.
ആപദം സമ്പദം മോഹമ് ആനന്ദമ് അവരം വരമ് । യോ ഭുങ്ക്തേ സമയാ ബുദ്ധ്യാ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
ദുർഘടവും സമൃദ്ധിയും, മായയും ആനന്ദവും, ചുരുങ്ങിയതും ഉന്നതവുമായ അനുഭവങ്ങൾ സമത്വബുദ്ധിയോടെ ഏറ്റെടുക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്ന് പറയുന്നത്.
ധര്മാധര്മൌ സുഖം ദുഃഖം ചിന്താ മരണജന്മനീ । ധിയാ യേനേതി സന്ത്യക്തം മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ധർമ്മവും അധർമ്മവും, സുഖവും ദു:ഖവും, ചിന്തയും മരണമും ജന്മവും ഇവയെല്ലാം വിവേകത്തോടെ ഉപേക്ഷിച്ചവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്ന് പറയുന്നത്.
സര്വേച്ഛാസ് സകലാശ് ശങ്കാസ് സര്വേഹാസ് സര്വനിശ്ചയാഃ । ധിയാ യേന പരിത്യക്താ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സംശയങ്ങളും സന്തോഷങ്ങളും ഉറപ്പുകളും മനസ്സിലൂടെ പൂര്ണമായി വിട്ടുകളയുന്നവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ദേഹസ്യ മനസോ ബുദ്ധേര് ഇന്ദ്രിയാണാം ജഗത്സ്ഥിതേഃ । നൂനം യേനോജ്ഝിതാ സത്താ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും ലോകത്തിലും ഉള്ള സത്ത്വഭാവം പൂര്ണമായി വിട്ടുകളയുന്നവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു പറയുന്നത്.
ന മേ ദേഹോ ന ജന്മാപി യുക്തായുക്തേ ന കര്മണാ । ഇതി നിശ്ചയവാന് യോ ഽന്തര് മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
എനിക്ക് ശരീരമില്ല, ജന്മവുമില്ല, കര്മത്തില് ബന്ധമോ മോചനമോ ഇല്ല എന്നു ഉള്ളില് ഉറച്ചുറപ്പോടെ കരുതുന്നവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു പറയുന്നു.
യേന ധര്മമ് അധര്മം ച മനോമനനമ് ഈഹിതം । സര്വമ് അന്തഃ പരിത്യക്തം മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ധര്മ്മവും അധര്മ്മവും മനസ്സിലെ ചിന്തകളും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂര്ണമായി ഉള്ളില് വിട്ടുകളയുന്നവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
മനോ ധ്യാനം തപസ്തേജസ് ത്വത്താമത്തേ ശുഭാശുഭേ । ത്യക്ത്വാ യോ ഽവസ്ഥിതസ് സ്വസ്ഥോ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
മനസും ധ്യാനവും തപസ്സും തേജസ്സും ഉഷ്ണതയും, നല്ലതും ചീത്തയും എല്ലാം വിട്ട്, സ്വന്തം മനസ്സിലിരിക്കുമ്പോഴും സമാധാനത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നവനാണ് മഹാത്യാഗി എന്ന് പറയുന്നത്.
സ്വമനോമനനം മാന്യോ നാഭിവാഞ്ഛതി നോജ്ഝതി । യോ ഽവാസനസ് സര്വമ് ഇദം മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
തന്റെ ചിന്തകളെ ആഗ്രഹിക്കാതെയും തള്ളിക്കളയാതെയും, വാസനകളൊന്നുമില്ലാതെ, എല്ലാം സമമായി കാണുന്നവനാണ് മഹാത്യാഗി എന്ന് പറയുന്നത്.
യാവതീ ദൃശ്യകലനാ സകലേയം വിലോക്യതേ । സാ യേന സുഷ്ഠു സന്ത്യക്താ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ഈ ലോകത്തിൽ കാണുന്നതും മനസ്സിൽ ഉണ്ടാക്കുന്നതും എല്ലാം പൂർണ്ണമായി വിട്ടുവിട്ടവനാണ് മഹാത്യാഗി എന്ന് പറയുന്നത്.
യോ ഽകാമകാമീ നിര്ദ്വന്ദ്വസ് സുഖദുഃഖേഷ്വ് അലോലധീഃ । ധീരസ് സ്വസ്ഥോ മൃദുര് ദാന്തോ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനും, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവനും, സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും മനസ്സ് അലയാത്തവനും, ധൈര്യവാനും, സമാധാനമുള്ളവനും, സ്നേഹമുള്ളവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനുമാണ് മഹാത്യാഗി എന്ന് പറയുന്നത്.
കുര്വന്ന് അപി ച കാര്യാണി സുഷുപ്തസമവൃത്തിതാമ് । ന സന്ത്യജതി യഃ പൂര്ണോ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോഴും, ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തിലെ സമാധാനാവസ്ഥ നിലനിർത്തുകയും, തന്റെ പൂർണ്ണത ഒരിക്കലും വിട്ടുകൊടുക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവനാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇത്യ് ഉക്തം ദേവദേവേന ഭൃങ്ഗീശായ പുരാനഘ । ഏതാം ദൃഷ്ടിമ് അവഷ്ടഭ്യ തിഷ്ഠ രാമ യഥാസ്ഥിതഃ
ദേവദേവൻ പുരാതനനായ ഭൃംഗീശനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു, പാപരഹിതനായ രാമാ, ഈ ദൃഷ്ടി ഉറപ്പായി പിടിച്ചു നിൽക്കുക; നീ എങ്ങിനെയോ അതുപോലെ തന്നെ നിലകൊള്ളുക.
ശ്രീമത്കപാലശകലാവലിമധ്യബദ്ധഖണ്ഡേന്ദുമണ്ഡിതജടാശിരസാ ഹരേണ । ഇത്യ് ഉക്തമ് ഉജ്ജ്വലമണീന്ദ്രശിലൈകശൃങ്ഗേ മേരൌ ജ്വലജ്ജ്വലനരൂപിണി രാമഭദ്ര
ശ്രീമത്കപാലങ്ങളുടെ നിരയിൽ നടുവിൽ ചന്ദ്രഭാഗം അലങ്കരിച്ച ജടാമുടിയുമായി ഹരൻ, മേരുപർവതത്തിലെ രത്നങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള പ്രകാശമുള്ള ശിഖരത്തിൽ, അഗ്നിപോലെ പ്രഭയോടെ, രാമഭദ്രനേ, ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിച്ചു.
ഏതാം ദൃശം സമവലമ്ബ്യ വിലാസകാന്തകാര്യം കുരു ക്രമഗതം സമയൈവ ബുദ്ധ്യാ । നിത്യോദിതോ ഽസി വിമലോ ഽസി നിരാമയോ ഽസി ശങ്കാം പരിത്യജ സുഖീ ഭവ യോ ഽസി സോ ഽസി
ഈ ദൃഷ്ടി ആശ്രയിച്ച്, മനസ്സിന്റെ ബോധത്തോടെ, ആനന്ദകരമായതും യുക്തമായതുമായ കർമ്മങ്ങൾ ക്രമമായി നിർവഹിക്കൂ. നീ എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുന്നവനാണ്, നിർമ്മലനാണ്, രോഗരഹിതനാണ്; സംശയം ഉപേക്ഷിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കൂ; നീ എന്താണോ അതാണ്.