തമ് അപൃച്ഛന് മഹാതേജാ ജ്ഞാനജിജ്ഞാസയാ സ്വതഃ । ഭൃങ്ഗീശഃ പ്രണതോ രാമ ബദ്ധാഞ്ജലിര് ഉമാപതിമ്
തത്ത്വജ്ഞാനത്തെ അറിയാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ മഹാതേജസ്വിയായ ഭൃംഗീശൻ, കയ്യുകൂപ്പി വിനയത്തോടെ ഉമാപതിയെ ചോദിച്ചു, രാമാ.
ഭഗവന് ദേവദേവേശ സര്വജ്ഞ പരമേശ്വര । യദ് അഹം പരിപൃച്ഛാമി കൃപയാ തദ് വദാശു മേ
ഭഗവൻ, ദേവന്മാരുടെ ദൈവമേ, എല്ലാം അറിയുന്ന പരമേശ്വരാ, ഞാൻ ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം ദയവായി എനിക്ക് വേഗത്തിൽ പറഞ്ഞുതരണമേ.
സംസാരരചനാം നാഥ തരങ്ഗതരലാമ് ഇമാമ് । അവലോക്യ വിമുഹ്യാമി തത്ത്വവിശ്രാന്തിവര്ജിതഃ
നാഥാ, ഈ ലോകസൃഷ്ടി തിരമാലകളെപ്പോലെ അസ്ഥിരമാണെന്ന് കാണുമ്പോൾ ഞാൻ അതിശയിപ്പിക്കുന്നു; സത്യത്തിൽ ആശ്വാസം ഇല്ലാതെ ഞാൻ അലയുന്നു.
കമ് അന്തര്നിശ്ചയം കാന്തമ് ഉരരീകൃത്യ സുസ്ഥിരമ് । അസ്മിഞ് ജഗജ്ജീര്ണഗൃഹേ തിഷ്ഠാമി വിഗതജ്വരമ്
ഏതെങ്കിലും ഉറപ്പുള്ള മനോഹരമായ അന്തർവിശ്വാസം ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്തുകൊണ്ട്, ഈ പഴകുന്ന ലോകഗൃഹത്തിൽ ഞാൻ കഷ്ടം ഇല്ലാതെ നില്ക്കുന്നു.
സര്വാശ് ശങ്കാഃ പരിത്യജ്യ ധൈര്യമ് ആലമ്ബ്യ ശാശ്വതമ് । മഹാത്യാഗീ മഹാകര്താ മഹാഭോക്താ ഭവാനഘ
എല്ലാ സംശയങ്ങളും വിട്ടൊഴിച്ച്, ശാശ്വതമായ ധൈര്യത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, നീ പാപരഹിതനായവൻ മഹാത്യാഗിയും മഹാകർമ്മക്കാരനും മഹാഭോക്താവുമാണ്.
കിമ് ഉച്യതേ മഹാത്യാഗീ മഹാഭോക്താ കിമ് ഉച്യതേ । കിമ് ഉച്യതേ മഹാകര്താ സമ്യക് കഥയ മേ പ്രഭോ
മഹാത്യാഗി എന്നു പറയുന്നത് എന്താണു? മഹാഭോക്താവ് എന്നു പറയുന്നത് എന്താണു? മഹാകർമ്മക്കാരൻ എന്നു പറയുന്നത് എന്താണു? ദയവായി എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയൂ, പ്രഭോ.
ധര്മാധര്മോദയാപായശങ്കാവിരഹിതാശയഃ । യഃ കരോതി യഥാപ്രാപ്തം മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ധർമ്മം അഥവാ അധർമ്മം ഉയരുന്നതിലും തകർന്നുപോകുന്നതിലും സംശയമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ, നേരിൽ ലഭിക്കുന്നതെല്ലാം ചെയ്യുന്നവനെയാണ് മഹാകർമ്മക്കാരൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
രാഗദ്വേഷൌ സുഖം ദുഃഖം ധര്മാധര്മൌ ഫലാഫലേ । യഃ കരോത്യ് അനപേക്ഷ്യൈവ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ആകർഷണവും ദ്വേഷവും, സുഖവും ദുഃഖവും, ധർമ്മവും അധർമ്മവും, ഫലവും ഫലമില്ലായ്മയും — ഇതൊന്നും കണക്കാക്കാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെയാണ് മഹാകർമ്മക്കാരൻ എന്നു പറയുന്നത്.
മൌനവാന് നിരഹമ്ഭാവോ നിര്മാനോ മുക്തമത്സരഃ । യഃ കരോതി ഗതോദ്വേഗം മഹാകര്താ സ ഉചതേ
ആളു മിണ്ടാതിരിക്കുക, അഹങ്കാരം ഇല്ലാതിരിക്കുക, അഭിമാനം ഇല്ലാതിരിക്കുക, അസൂയ വിട്ട്, മനസ്സിൽ ഉല്ലാസമോ ഉത്കണ്ഠയോ ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുക — ഇങ്ങനെയുള്ളവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
ശുഭാശുഭേഷു കാര്യേഷു ധര്മാധര്മകുശങ്കയാ । മതിര് ന ലിപ്യതേ യസ്യ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ശുഭവും അശുഭവും ആയ പ്രവർത്തികളിൽ, ധർമ്മം അഥവാ അധർമ്മം എന്ന സംശയങ്ങൾ മനസ്സിൽ പിടിക്കാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
സര്വത്ര വിഗതസ്നേഹോ യസ് സാക്ഷിവദ് അവസ്ഥിതഃ । നിരിച്ഛം വര്തതേ കാര്യേ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
എവിടെയും ആസ്വാദനമോ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതെ, സാക്ഷിയായി നിലകൊള്ളുന്നവനും, തന്റെ കടമകൾ ആഗ്രഹമില്ലാതെ നിർവഹിക്കുന്നവനുമാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
ഉദ്വേഗാനന്ദരഹിതസ് സമയാ സ്വച്ഛയേച്ഛയാ । ന ശോചതേ യോ നോദേതി മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ഉത്കണ്ഠയോ ആനന്ദമോ ഇല്ലാതെ, സമയത്തിനും തന്റെ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധമായ ഇച്ഛയ്ക്കും അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, ദുഃഖിക്കാതെയും അതിയായി സന്തോഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവനുമാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
യഃ കാര്യകാലേ മതിമാന് അസംസക്തമനാ മുനിഃ । കാര്യാനുരൂപവൃത്തിസ്ഥോ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
യാതൊരുവൻ പ്രവർത്തിക്കേണ്ട സമയത്ത് വിവേകത്തോടെ, മനസ്സ് ആസക്തിയില്ലാതെ, പ്രവർത്തിക്ക് അനുയോജ്യമായ രീതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
സ്വഭാവേനൈവ യസ്യാന്തസ് സമതാം ന ജഹാതി ധീഃ । ശുഭാശുഭം ഹ്യ് ആചരതോ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
യാരുടെ ബുദ്ധി സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഉള്ളിൽ സമത്വം ഒരിക്കലും വിട്ടുകളയുന്നില്ല, നല്ലതോ ചീത്തയോ ചെയ്യുന്നിടത്തിലും, അവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ജന്മസ്ഥിതിവിനാശേഷു സോദയാസ്തമയേഷ്വ് അലമ് । സമമ് ഏവ മനോ യസ്യ മഹാകര്താ സ ഉച്യതേ
ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം, ഉദയം, അസ്തമയം ഇവയൊക്കെയിലും മനസ്സ് ഒരുപോലെ സമത്വത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് മഹത്തായ പ്രവർത്തകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ന കിഞ്ചന ദ്വേഷ്ടി ച യോ ന കിം ച സ്തൌതി യസ് സ്വയമ് । ഭുങ്ക്തേ ച പ്രകൃതം സര്വം മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
യാരും ഒന്നും വെറുക്കുന്നില്ല, ഒന്നും സ്വയം പ്രശംസിക്കുന്നതുമില്ല, എന്ത് ലഭിച്ചാലും അതെല്ലാം സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിക്കുന്നവനെയാണ് മഹത്തായ അനുഭവകൻ എന്നു പറയുന്നത്.
നാദത്തേ ഽപ്യ് ആദദാനസ് സന് നാചരത്യ് ആചരന്ന് അപി । ഭുഞ്ജാനോ ഽപി ന യോ ഭുങ്ക്തേ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
എടുക്കുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും എടുക്കാത്തതുപോലെയും, പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴും ഒന്നും ചെയ്യാത്തതുപോലെയും, ഭക്ഷിക്കുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും അനുഭവിക്കാത്തതുപോലെയും ആകുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സാക്ഷിവത് സകലം ലോകവ്യവഹാരമ് അഖിന്നധീഃ । യഃ പശ്യത്യ് അപയാതേച്ഛം മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാക്ഷിപോലെ നിരീക്ഷിച്ച്, മനസിൽ ഒരു വിഷമവും ആഗ്രഹവും ഇല്ലാതെ ഇരിക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു പറയുന്നത്.
സുഖൈര് ദുഃഖൈഃ ക്രിയായോഗൈര് ഭാവാഭാവൈര് ഭ്രമപ്രദൈഃ । യസ്യ നോത്ക്രാമതി മതിര് മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
സുഖം, ദുഃഖം, പ്രവർത്തികൾ, ഐക്യം, നില, ഇല്ലായ്മ, ഭ്രമം എന്നിവയാൽ മനസ്സ് ഒരിക്കലും ചലിക്കാത്തവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ജരാമരണമ് ആപച് ച രാജ്യം ദാരിദ്ര്യമ് ഏവ ച । രമ്യമ് ഏവേതി യോ വേത്തി മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
വൃദ്ധാവസ്ഥ, മരണം, രാജ്യം, ദാരിദ്ര്യം, ആനന്ദം എന്നിവ എല്ലാം ഒരുപോലെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്നു പറയുന്നത്.
മഹാന്തി സുഖദുഃഖാനി യഃ പയാംസീവ സാഗരഃ । സമസ് സമുപഗൃഹ്ണാതി മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
വലിയ സന്തോഷങ്ങളും ദു:ഖങ്ങളും സമദൃഷ്ടിയോടെ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, നദികൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ എല്ലാം ഒരുപോലെ ഏറ്റെടുക്കുന്നവൻ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
അഹിംസാ സമതാ തുഷ്ടിശ് ചന്ദ്രബിമ്ബാദ് ഇവാംശവഃ । നാപയാന്ത്യ് അനിശം യസ്മാന് മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
അഹിംസ, സമത, സന്തോഷം എന്നിവ ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാത്തവൻ, ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ എപ്പോഴും അവനൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
കട്വ് അമ്ബ്ലം ലവണം തിക്തമ് അമൃഷ്ടം മൃഷ്ടമ് ഉത്തമമ് । അധമം യോ ഽത്തി സാമ്യേന മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
കയ്പ്, പുളി, ഉപ്പ്, കാരം, പാകംകുറഞ്ഞത്, നല്ലത്, ഏറ്റവും ഉത്തമം, ഏറ്റവും താഴ്ന്നത് എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം ഒരുപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
സരസം നീരസം ചൈവ സുരതം വിരതം തഥാ । യഃ പശ്യതി സമസ് സോമ്യോ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
രസമുള്ളതും രസമില്ലാത്തതും, ആസ്വാദ്യവും വിരക്തിയുമുള്ളതും എല്ലാം സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നവൻ, ആൾ വലിയ അനുഭവശാലിയെന്നു പറയുന്നു.
ക്ഷാരേ ഖണ്ഡപ്രകാരേ ച ശുഭേ വാപ്യ് അശുഭേ തഥാ । സമതാ സുസ്ഥിതാ യസ്യ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
സുഖകരമായതിലും ദുർഭോഗമായതിലും, ഇഷ്ടമായതിലും അനിഷ്ടമായതിലും മനസ്സിന്റെ സമത്വം ഉറപ്പോടെ നിലനിർത്തുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്ന് പറയുന്നത്.
ഇദം ഭോജ്യമ് അഭോജ്യം ചേത്യ് ഏവം ത്യക്ത്വാ വികല്പിതമ് । ഗതാഭിലാഷം യോ ഭുങ്ക്തേ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
‘ഇത് അനുഭവിക്കേണ്ടത്, ഇത് അനുഭവിക്കരുത്’ എന്ന ഭേദം വിട്ട്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ എന്തും സ്വീകരിക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്ന് പറയുന്നത്.
ആപദം സമ്പദം മോഹമ് ആനന്ദമ് അവരം വരമ് । യോ ഭുങ്ക്തേ സമയാ ബുദ്ധ്യാ മഹാഭോക്താ സ ഉച്യതേ
ദുർഘടവും സമൃദ്ധിയും, മായയും ആനന്ദവും, ചുരുങ്ങിയതും ഉന്നതവുമായ അനുഭവങ്ങൾ സമത്വബുദ്ധിയോടെ ഏറ്റെടുക്കുന്നവനെയാണ് മഹാഭോക്താവ് എന്ന് പറയുന്നത്.
ധര്മാധര്മൌ സുഖം ദുഃഖം ചിന്താ മരണജന്മനീ । ധിയാ യേനേതി സന്ത്യക്തം മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ധർമ്മവും അധർമ്മവും, സുഖവും ദു:ഖവും, ചിന്തയും മരണമും ജന്മവും ഇവയെല്ലാം വിവേകത്തോടെ ഉപേക്ഷിച്ചവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്ന് പറയുന്നത്.
സര്വേച്ഛാസ് സകലാശ് ശങ്കാസ് സര്വേഹാസ് സര്വനിശ്ചയാഃ । ധിയാ യേന പരിത്യക്താ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സംശയങ്ങളും സന്തോഷങ്ങളും ഉറപ്പുകളും മനസ്സിലൂടെ പൂര്ണമായി വിട്ടുകളയുന്നവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ദേഹസ്യ മനസോ ബുദ്ധേര് ഇന്ദ്രിയാണാം ജഗത്സ്ഥിതേഃ । നൂനം യേനോജ്ഝിതാ സത്താ മഹാത്യാഗീ സ ഉച്യതേ
ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും ലോകത്തിലും ഉള്ള സത്ത്വഭാവം പൂര്ണമായി വിട്ടുകളയുന്നവനെയാണ് മഹാത്യാഗി എന്നു പറയുന്നത്.