അനാത്മാത്മൈകരക്ഷാര്ഥം ദേഹാന് നാനാവിധാന് അസൌ । ഭൂയോ ഭൂയോ ഽപി നിര്നഷ്ടാന് ദൃഷ്ട്വേദം കുരുതേ ജഗത്
ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ, അഹങ്കാരം പലവിധമായ ശരീരങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അവ നശിച്ചുപോയതും കണ്ടിട്ടും, ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സ ഏവ മായാപുരുഷോ മിഥ്യാപുരുഷ ഏവ സഃ । അസന്ന് ഏവോദിതോ വ്യര്ഥമ് അഹങ്കാരോ ഽപി മായയാ
അവനാണ് മായാപുരുഷൻ, അവനാണ് മിഥ്യാപുരുഷൻ; യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവൻ ഇല്ലാത്തവനാണ്, അഹങ്കാരവും മായയാൽ വെർത്ഥമായാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.
ഗൃഹകുണ്ഡചതുശ്ശാലകുമ്ഭാദീന് ദേഹകാന് അസൌ । കൃത്വാ രക്ഷിത ആത്മേതി യാതി തദ്വ്യോമ്നി ഭാവനാമ്
അവൻ വീടും കിണറും കലശവും കുടവും പോലുള്ള ശരീരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച്, അവയെ ആത്മാവെന്നു കരുതി സംരക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നെ ആ ശൂന്യത്തിൽ തന്നെ ധ്യാനം നടത്തുന്നു.
അഹങ്കാരസ്യ തസ്യാസ്യ നാമാനീമാനി രാഘവ । ശൃണു യൈര് ജഗദാരമ്ഭവിഭ്രമൈര് മോഹമ് ഏത്യ് അസൌ
രാഘവ, ആഹങ്കാരത്തിന്റെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം, അവയിലൂടെ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഭ്രമത്തിൽ ആഹങ്കാരം മയങ്ങുന്നു.
ജീവോ ബുദ്ധിര് മനശ് ചിത്തം മായാ പ്രകൃതിര് ഇത്യ് അപി । സങ്കല്പഃ കലനാ കാലഃ കലാ ചേത്യ് അപി വിശ്രുതൈഃ
അത് ജീവൻ, ബുദ്ധി, മനസ്സ്, ചിത്തം, മായ, പ്രകൃതി, സംകല്പം, കണക്കാക്കൽ, കാലം, കല തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ഏവമാദ്യൈസ് തഥാന്യൈശ് ച നാമഭിര് ബഹുതാം ഗതൈഃ । സഹസ്രരൂപോ ഽഹങ്കാരഃ കല്പിതാര്ഥൈര് വിജൃമ്ഭതേ
ഇങ്ങനെ അനേകം പേരുകളും രൂപങ്ങളും സ്വീകരിച്ച്, ആഹങ്കാരം അനവധി ഭാവങ്ങളിൽ, മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച വസ്തുക്കളോടെ വ്യാപിക്കുന്നു.
ഭൂതാകാശേ തതേ ശൂന്യേ ജഗന്നിര്മിതിഭിശ് ചിരമ് । സുഖദുഃഖാന്യ് അനുഭവന് മിഥ്യൈവ പുരുഷസ് സ്ഥിതഃ
ഭൂതാകാശത്തിൽ, ആ ശൂന്യത്തിൽ, മനുഷ്യൻ ലോകസൃഷ്ടികളുടെ വഴി ദീർഘകാലം സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് നിലകൊള്ളുന്നു, എങ്കിലും ഇതെല്ലാം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
യഥൈഷ മിഥ്യാപുരുഷോ രക്ഷന് വ്യോമാത്മശങ്കയാ । ഘടാകാശാദിഷു ശ്ലിഷ്ടമ് ഏവം മാ ക്ലേശവാന് ഭവ
ഇങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്ത ഈ മനുഷ്യൻ, താൻ ആകാശം തന്നെയാണെന്ന ധാരണയിൽ, കുഴിയുടെ ആകാശം മുതലായവയുമായി ചേർന്നതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, നീയും വിഷമമില്ലാതെ ഇരിക്കണം.
ആകാശാദ് അപി വിസ്തീര്ണശ് ശുദ്ധസ് സൂക്ഷ്മശ് ശിവശ് ശുഭഃ । യ ആത്മാ സ കഥം കേന രക്ഷ്യതേ ഗൃഹ്യതേ തഥാ
ആകാശത്തേക്കാൾ വിശാലവും ശുദ്ധവും സൂക്ഷ്മവും ശിവവും ശുഭവുമായ ആത്മാവിനെ ആരെങ്കിലും എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കാനോ പിടിക്കാനോ കഴിയും?
ഹൃദയാകാശമാത്രസ്യ ഘടാകാശസമസ്ഥിതേഃ । വ്യര്ഥം ഭൂതാനി ശോചന്തി നഷ്ട ആത്മേതി സങ്ക്ഷയേ
ഹൃദയാകാശം മാത്രമാണ് വാസസ്ഥലമായവനും, കുഴിയിലെ ആകാശം പോലെ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആത്മാവ് നശിച്ചുവെന്ന് കരുതി ജീവികൾ ദുഃഖിക്കുന്നത് വൃഥയാണ്.
ഘടാദിഷു പ്രണഷ്ടേഷു യഥാകാശമ് അഖണ്ഡിതമ് । തഥാ ദേഹേഷു നഷ്ടേഷു ദേഹീ നിത്യമ് അലോപകഃ
കുടം മുതലായവ നശിച്ചുപോകുമ്പോഴും ആകാശം ഒറ്റയടിയായി നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരം നശിച്ചാലും അതിൽ ഉള്ള ആത്മാവ് എപ്പോഴും അകറ്റപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.
ശുദ്ധചിന്മാത്ര ആത്മായമ് ആകാശാദ് അപ്യ് അണോര് അണുഃ । സ്വാനുഭൂത്യംശമാത്രം ഹി ഖവദ് രാമ ന നശ്യതി
ഈ ആത്മാവ് ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ്, ആകാശത്തേക്കാൾ സൂക്ഷ്മം; അതിന്റെ അനുഭവത്തിന്റെ ചെറിയൊരു അംശം മാത്രം അവശേഷിക്കും, രാമാ, ആകാശംപോലെ അതൊരിക്കലും നശിക്കില്ല.
ന ജായതേ ന മ്രിയതേ ക്വചിത് കിഞ്ചിത് കദാചന । ജഗദ്വിവര്തരൂപേണ കേവലം ബ്രഹ്മ ജൃമ്ഭതേ
അത് എവിടെയും, എപ്പോഴും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; ഈ ലോകം പലതരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ബ്രഹ്മം മാത്രമാണ്.
സര്വമ് ഏകമ് ഇദം ശാന്തമ് ആദിമധ്യാന്തവര്ജിതമ് । ഭാവാഭാവവിനിര്മുക്തമ് ഇതി മത്വാ സുഖീ ഭവ
ഇവയെല്ലാം ഒറ്റതാണെന്നും, ശാന്തമാണെന്നും, ആരംഭവും നടുവും അവസാനം ഇല്ലെന്നും, ഉണ്ട് എന്നതിലും ഇല്ല എന്നതിലും അകറ്റപ്പെട്ടതാണെന്നും മനസ്സിലാക്കി സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്ക.
സര്വാപദാം നിലയമ് അധ്രുവമ് അസ്വതന്ത്രമ് ആസന്നപാതമ് അവിവേകമ് അസാരമ് അജ്ഞമ് । ബോധാദ് അഹങ്കൃതിപദം സകലം വിമുച്യ ശേഷേ സുബദ്ധപദ ഉത്തമതാം പ്രയാസി
എല്ലാ ദുരന്തങ്ങളുടെ ആസ്ഥാനം ആയ, സ്ഥിരതയില്ലാത്തത്, സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാത്തത്, എപ്പോഴും വീഴാൻ സാധ്യതയുള്ളത്, വിവേകം ഇല്ലാത്തത്, അസ്ഥിരമായത്, അജ്ഞതയുള്ളത് — അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള അഹംഭാവത്തിന്റെ മുഴുവൻ ലോകവും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, ശേഷിക്കുന്ന ഉന്നതമായ അവസ്ഥയിൽ ഉറപ്പോടെ നിലകൊൾക.
പരസ്മാദ് ബ്രഹ്മണഃ പൂര്വം മനഃ പ്രഥമമ് ഉത്ഥിതമ് । മനനാത്മകമ് ആഭോഗി തത്സ്ഥമ് ഏവ സ്ഥിതിം ഗതമ്
പരമ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യം ഉദിച്ചത് മനസ്സാണ്; അതു ചിന്തകളുടെ സ്വഭാവമുള്ളതും, അനുഭവങ്ങൾ ആസ്വദിച്ചതും, പിന്നെ അതേ അവസ്ഥയിലേക്ക് തിരികെ ലയിച്ചതുമാണ്.
പുഷ്പകോശ ഇവാമോദോ മഹോര്മിര് ഇവ സാഗരേ । രശ്മിജാലമ് ഇവാദിത്യേ മനോ ബ്രഹ്മണി രാഘവ
പൂവിന്റെ മുളകിലുണ്ടാകുന്ന സുഗന്ധംപോലെയും, സമുദ്രത്തിലെ വലിയ തിരപോലെയും, സൂര്യനിലെ കിരണങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെയും, രാഘവാ, മനസ്സും ബ്രഹ്മത്തിൽ അങ്ങനെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്യാദൃശ്യാത്മതത്ത്വസ്യ വിസ്മൃത്യൈവ ഗതം സ്ഥിതിമ് । നാന്യയുക്ത്യാ ഗതം രാമ ജാതം രജ്ജുഭുജങ്ഗവത്
അദൃശ്യമായ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മറന്നാൽ മാത്രമേ അതിന്റെ അവസ്ഥ നഷ്ടമാകൂ; മറ്റേതെങ്കിലും മാർഗ്ഗത്തിൽ അല്ല, രാമാ, കയറിനെ പാമ്പായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെ.
ആദിത്യവ്യതിരേകേണ യോ ഭാവയതി രാഘവ । രശ്മിജാലമ് ഇദം ഹ്യ് ഏതത് തസ്യാന്യദ് ഇവ ഭാസ്വതഃ
രാഘവ, സൂര്യനെയൊഴികെ ഈ കിരണജാലത്തെ ആരെങ്കിലും ചിന്തിച്ചാൽ, അതിന് പ്രകാശം നൽകുന്ന ആ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് വേറെയാണെന്നു തോന്നും.
കനകവ്യതിരേകേണ കേയൂരം യേന ഭാവിതമ് । കേയൂരമ് ഏവ തത് തസ്യ ന തസ്യ കനകം ഹി തത്
സ്വർണ്ണത്തെ ഒഴിവാക്കി ആരെങ്കിലും കയ്യുറിയെ ചിന്തിച്ചാൽ, അവർക്കു അത് വെറും കയ്യുറിയേയാണ്; അതിനെ സ്വർണ്ണം എന്നു അവർ കാണുന്നില്ല.
സലിലവ്യതിരേകേണ തരങ്ഗോ യേന ഭാവിതഃ । തരങ്ഗബുദ്ധിര് ഏവൈകാ സ്ഥിതാ തസ്യ ന വാരിധീഃ
ജലം ഒഴിവാക്കി ആരെങ്കിലും തിരമാലയെ ചിന്തിച്ചാൽ, അവർക്കു തിരമാല എന്ന ധാരണ മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ; സമുദ്രം അവർക്കു മനസ്സിലാവില്ല.
സലിലാവ്യതിരേകേണ തരങ്ഗോ യേന ഭാവ്യതേ । അമ്ബുസാമാന്യസമ്ബുദ്ധിര് നിര്വികല്പസ് സ ഉച്യതേ
ജലത്തെ ഒഴിവാക്കി ആരെങ്കിലും തിരമാലയെ ചിന്തിച്ചാൽ, അവന്റെ മനസ്സ് തിരമാലയിലേയ്ക്കു മാത്രം ചുരുങ്ങും; എന്നാൽ ജലത്തിന്റെ പൊതുവായ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുന്നവൻ വ്യത്യാസങ്ങൾക്കതീതനാണ്.
കനകാവ്യതിരേകേണ കേയൂരം യേന ഭാവ്യതേ । കനകൈകമഹാബുദ്ധിര് നിര്വികല്പസ് സ ഉച്യതേ
പൊന്നിനെ വേറിട്ട് കണക്കാക്കാതെ, ഒരു കങ്കണം മാത്രം മനസ്സിൽ വയ്ക്കുന്നവനു മനസ്സു അതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നു. എന്നാൽ പൊന്നിന്റെ ഏകസ്വഭാവത്തിൽ മനസ്സു ലയിച്ചവനാണ് വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
പാവകവ്യതിരേകേണ ജ്വാലാലീ യേന ഭാവ്യതേ । തസ്യാഗ്നിബുദ്ധിര് ഗലതി ജ്വാലാധീര് ഏവ തിഷ്ഠതി
അഗ്നിയെ വേറിട്ട് കണക്കാക്കി ജ്വാലകളുടെ കൂട്ടം മാത്രം മനസ്സിൽ വയ്ക്കുമ്പോൾ, അഗ്നിയുടെ ബോധം മങ്ങിപ്പോകുന്നു, ജ്വാലകളുടെ ബോധം മാത്രമേ അവശേഷിക്കൂ.
ജ്വാലാജാലേന ലോലേന രഞ്ജിതാ സാ തഥാ സ്ഥിതിഃ । താമ് ഏവാസ്ഥാം സമാധത്തേ തദ്ഗതാ വ്യാകുലാ മതിഃ
അങ്ങിനെയുള്ള അവസ്ഥ, ചഞ്ചലമായ ജ്വാലകളാൽ നിറഞ്ഞതായിരിക്കും; അതിൽ മുഴുകിയ മനസ്സു അശാന്തമായിത്തീരുന്നു.
പാവകാവ്യതിരേകേണ ജ്വാലാലീ യേന ഭാവ്യതേ । തസ്യാഗ്നിബുദ്ധിര് ഏവാസ്തി നിര്വികല്പസ് സ ഉച്യതേ
അഗ്നിയെ വേറിട്ട് കണക്കാക്കാതെ, ജ്വാലകളുടെ കൂട്ടം മനസ്സിൽ വയ്ക്കുന്നവനു അഗ്നിയുടെ ബോധം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; അങ്ങനെയുള്ളവനാണ് വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
യോ നിര്വികല്പസ് സ മഹാന് സ സങ്ക്ഷീണമനാ മുനിഃ । പ്രാപ്തവ്യം തേന സമ്പ്രാപ്തം നാസൌ മജ്ജതി വസ്തുഷു
ആലോചനകളിൽ നിന്ന് പൂര്ണമായും വിമുക്തനായവനാണ് മഹാനായവൻ; അവന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമായിരിക്കുന്നു, അവൻ ഒരു സന്യാസിയാണ്. നേടേണ്ടതെല്ലാം അവൻ നേടിയിട്ടുണ്ട്; അവൻ വസ്തുക്കളിൽ ആസ്വാദനത്തിലോ ആഗ്രഹത്തിലോ മുങ്ങുന്നില്ല.
നാനാതാമ് അഖിലാം ത്യക്ത്വാ ശുദ്ധചിന്മാത്രകോടരേ । സംവേദനവിനിര്മുക്തം സംവിത്ത്യംശോ ഭവാനഘ
സകല വൈവിധ്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശുദ്ധമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ അന്തരാളത്തിൽ, നീ അനുഭവങ്ങളാൽ ബാധിക്കപ്പെടാത്ത ശുദ്ധ ബോധത്തിന്റെ ഒരു അംശമായിരിക്കുന്നു, പാപരഹിതനായവനേ.
സ്വയമ് ആത്മാത്മനൈവാശു ശക്തിം സങ്കല്പനാമികാമ് । യദാ കരോതി സ്ഫുരിതാം സ്പന്ദശക്തിമ് ഇവാനിലഃ
സ്വയം ആത്മാവ് തന്നെ അതിന്റെ ശക്തിയായുള്ള ഭാവനയെ ഉടനടി ഉണർത്തുമ്പോൾ, കാറ്റ് അതിന്റെ സ്പന്ദനശക്തിയെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ—
തദാ പൃഥഗ് ഇവാഭാസം സങ്കല്പകലനാമയമ് । മനോ ഭവതി വിശ്വാത്മ ഭാവയത്യ് ആകൃതിം സ്വയമ്
അപ്പോൾ, വേറിട്ടതുപോലെ തോന്നുന്ന ഭാവനയും കണക്കുകൂട്ടലും നിറഞ്ഞ മനസ്സ്, ഈ ലോകത്തിന്റെ ആത്മാവായി മാറുന്നു; അതു തന്നെ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.