ചതുശ്ശാലഖശോകാന്തേ ഖരക്ഷാര്ഥം ചകാര ഹ । കുസൂലമ് അമ്ബുദാകാരം തദാകാശപരസ് സ്ഥിതഃ
നാല് തൂണുള്ള മന്ദപം നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ, ഉപ്പു സൂക്ഷിക്കാൻ മേഘംപോലെയുള്ള ഒരു കാളവറയുണ്ടാക്കി; പിന്നെ, ആ കാളവറയുടെ ശൂന്യതയിൽ ആഴമായി ലയിച്ചവനായി അവൻ നിന്നു.
തദ് അപ്യ് അസ്യ ജഹാരാശു കാലോ വാത ഇവാമ്ബുദമ് । കുസൂലാകാശശോകേന തേനാസൌ പര്യതപ്യത
അത് പോലും, കാറ്റ് മേഘത്തെ പിരിച്ചുവിടുന്നതുപോലെ, കാലം ഉടനടി അവനിൽ നിന്ന് എടുത്തു; കാളവറയുടെ ശൂന്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്തിൽ അവൻ കത്തിപ്പോയി.
ഏവം ഗൃഹചതുശ്ശാലകുമ്ഭകുണ്ഡകുസൂലകൈഃ । തസ്യാപര്യവസാനാത്മാ കാലോ ഽയമ് അതിവര്തതേ
ഇങ്ങനെ, വീടുകളും, നാല് തൂണുള്ള മന്ദപങ്ങളും, പാത്രങ്ങളും, കിണറുകളും, കാളവറകളും—ഇവയൊക്കെയും ചേർന്ന്, അവന്റെ അവസാനമില്ലാത്ത ആത്മാവ് കാലത്തിന്റെ ഒഴുക്കിൽ ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതസ് സ ശഠധീര് ഗഗനം ഗുഹായാം ഗൃഹ്ണന് ഗൃഹേ ന ഗഗനേന കിലാത്മബുദ്ധ്യാ । ദുഃഖാന്തരം ഘനതരം ഘനദുഃഖജാലാദ് ആയാതി യാതി ച ഗതേര് ഗതിമ് അങ്ഗ മൂഢഃ
ഇങ്ങനെ, കപടബുദ്ധിയോടെ, ഗുഹയിൽ ആകാശം പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചവനായി അവൻ നില്ക്കുന്നു; എന്നാൽ, ആകാശത്തോടൊപ്പം വീടിനെ ആത്മബോധത്തോടെ പിടിച്ചിട്ടില്ല. കനത്ത ദുഃഖങ്ങളുടെ വലയത്തിൽ നിന്ന്, ഒരവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരവസ്ഥയിലേക്ക്, സ്നേഹിതാ, അവൻ വഴിമുട്ടി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മിഥ്യാനരപ്രസങ്ഗേന കിം മായാപുരുഷഃ പ്രഭോ । കഥിതോ ഽയം ത്വയാ വ്യോമരക്ഷണം ച കിമ് ഉച്യതേ
പ്രഭോ, ഈ മിഥ്യാമനുഷ്യനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് എന്തിനാണ്? നീ പറഞ്ഞ ആ 'ആകാശരക്ഷകൻ' എന്നത് എന്താണെന്നും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശൃണു രാമ യഥാഭൂതമ് ഏതത് പ്രകടയാമി തേ । മിഥ്യാപുരുഷവൃത്താന്തകഥനം കഥയാധുനാ
രാമാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇതെല്ലാം നിന്നോട് തുറന്ന് പറയുന്നു; ഈ മിഥ്യാമനുഷ്യന്റെ കഥ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയാം.
മായായന്ത്രമയഃ പ്രോക്തോ യഃ പുമാന് രഘുനന്ദന । ഏനം തം ത്വമ് അഹങ്കാരം വിദ്ധി ശൂന്യാമ്ബരോത്ഥിതമ്
രഘുനന്ദനാ, മായയുടെ യന്ത്രത്താൽ ഉണ്ടാകുന്ന മനുഷ്യൻ എന്ന് പറയുന്നത്, ആഹംകാരമാണ് — ആ ശൂന്യമായ ആകാശത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ചവൻ എന്നു നീ മനസ്സിലാക്കണം.
യസ്മിന്ന് ആകാശകോണേ ഽസ്മിന് സാധോ ജഗദ് ഇദം സ്ഥിതമ് । തദ് അനന്തമ് അസച് ഛൂന്യം സര്ഗാദൌ ഭവതി സ്വയമ്
സാദ്ഹോ, ഈ ആകാശത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്ത് ഈ ലോകം നിലകൊള്ളുന്നു. അതു അനന്തവും അസത്യവും ശൂന്യവുമാണ്; സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ അതു സ്വയം ഉദിക്കുന്നു.
അന്തസ്സ്ഥിതസുദുര്ലക്ഷ്യബ്രഹ്മവ്യോമ്നോ ഽഥ ശബ്ദഖാത് । തസ്മാദ് ഉദേത്യ് അഹങ്കാരഃ പൂര്വം സ്പന്ദ ഇവാനിലാത്
അന്തർലീനമായ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായ ബ്രഹ്മാവ്യോമത്തിൽ നിന്നും, ശബ്ദത്തിന്റെ ആന്തരികതയിൽ നിന്നും, ആദ്യം കാറ്റിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന തരംഗം പോലെ, അഹങ്കാരം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
വൃദ്ധിം യാതസ് സ ഗഗനേ കല്പയത്യ് ആത്മതാം ശഠഃ । അനാത്മാത്മാഭിമാനേന തേനാസൌ യതതേ തതഃ
അത് വളർന്ന്, ആകാശത്തിൽ തന്നെ സത്യമാണെന്ന് ഭാവിച്ച്, ഈ വഞ്ചകനായ അഹങ്കാരം, ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ ആത്മാവെന്നു കരുതി, പിന്നെയും ശ്രമിക്കുന്നു.
അനാത്മാത്മൈകരക്ഷാര്ഥം ദേഹാന് നാനാവിധാന് അസൌ । ഭൂയോ ഭൂയോ ഽപി നിര്നഷ്ടാന് ദൃഷ്ട്വേദം കുരുതേ ജഗത്
ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ, അഹങ്കാരം പലവിധമായ ശരീരങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അവ നശിച്ചുപോയതും കണ്ടിട്ടും, ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സ ഏവ മായാപുരുഷോ മിഥ്യാപുരുഷ ഏവ സഃ । അസന്ന് ഏവോദിതോ വ്യര്ഥമ് അഹങ്കാരോ ഽപി മായയാ
അവനാണ് മായാപുരുഷൻ, അവനാണ് മിഥ്യാപുരുഷൻ; യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവൻ ഇല്ലാത്തവനാണ്, അഹങ്കാരവും മായയാൽ വെർത്ഥമായാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.
ഗൃഹകുണ്ഡചതുശ്ശാലകുമ്ഭാദീന് ദേഹകാന് അസൌ । കൃത്വാ രക്ഷിത ആത്മേതി യാതി തദ്വ്യോമ്നി ഭാവനാമ്
അവൻ വീടും കിണറും കലശവും കുടവും പോലുള്ള ശരീരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച്, അവയെ ആത്മാവെന്നു കരുതി സംരക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നെ ആ ശൂന്യത്തിൽ തന്നെ ധ്യാനം നടത്തുന്നു.
അഹങ്കാരസ്യ തസ്യാസ്യ നാമാനീമാനി രാഘവ । ശൃണു യൈര് ജഗദാരമ്ഭവിഭ്രമൈര് മോഹമ് ഏത്യ് അസൌ
രാഘവ, ആഹങ്കാരത്തിന്റെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം, അവയിലൂടെ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഭ്രമത്തിൽ ആഹങ്കാരം മയങ്ങുന്നു.
ജീവോ ബുദ്ധിര് മനശ് ചിത്തം മായാ പ്രകൃതിര് ഇത്യ് അപി । സങ്കല്പഃ കലനാ കാലഃ കലാ ചേത്യ് അപി വിശ്രുതൈഃ
അത് ജീവൻ, ബുദ്ധി, മനസ്സ്, ചിത്തം, മായ, പ്രകൃതി, സംകല്പം, കണക്കാക്കൽ, കാലം, കല തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ഏവമാദ്യൈസ് തഥാന്യൈശ് ച നാമഭിര് ബഹുതാം ഗതൈഃ । സഹസ്രരൂപോ ഽഹങ്കാരഃ കല്പിതാര്ഥൈര് വിജൃമ്ഭതേ
ഇങ്ങനെ അനേകം പേരുകളും രൂപങ്ങളും സ്വീകരിച്ച്, ആഹങ്കാരം അനവധി ഭാവങ്ങളിൽ, മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച വസ്തുക്കളോടെ വ്യാപിക്കുന്നു.
ഭൂതാകാശേ തതേ ശൂന്യേ ജഗന്നിര്മിതിഭിശ് ചിരമ് । സുഖദുഃഖാന്യ് അനുഭവന് മിഥ്യൈവ പുരുഷസ് സ്ഥിതഃ
ഭൂതാകാശത്തിൽ, ആ ശൂന്യത്തിൽ, മനുഷ്യൻ ലോകസൃഷ്ടികളുടെ വഴി ദീർഘകാലം സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് നിലകൊള്ളുന്നു, എങ്കിലും ഇതെല്ലാം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
യഥൈഷ മിഥ്യാപുരുഷോ രക്ഷന് വ്യോമാത്മശങ്കയാ । ഘടാകാശാദിഷു ശ്ലിഷ്ടമ് ഏവം മാ ക്ലേശവാന് ഭവ
ഇങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്ത ഈ മനുഷ്യൻ, താൻ ആകാശം തന്നെയാണെന്ന ധാരണയിൽ, കുഴിയുടെ ആകാശം മുതലായവയുമായി ചേർന്നതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, നീയും വിഷമമില്ലാതെ ഇരിക്കണം.
ആകാശാദ് അപി വിസ്തീര്ണശ് ശുദ്ധസ് സൂക്ഷ്മശ് ശിവശ് ശുഭഃ । യ ആത്മാ സ കഥം കേന രക്ഷ്യതേ ഗൃഹ്യതേ തഥാ
ആകാശത്തേക്കാൾ വിശാലവും ശുദ്ധവും സൂക്ഷ്മവും ശിവവും ശുഭവുമായ ആത്മാവിനെ ആരെങ്കിലും എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കാനോ പിടിക്കാനോ കഴിയും?
ഹൃദയാകാശമാത്രസ്യ ഘടാകാശസമസ്ഥിതേഃ । വ്യര്ഥം ഭൂതാനി ശോചന്തി നഷ്ട ആത്മേതി സങ്ക്ഷയേ
ഹൃദയാകാശം മാത്രമാണ് വാസസ്ഥലമായവനും, കുഴിയിലെ ആകാശം പോലെ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആത്മാവ് നശിച്ചുവെന്ന് കരുതി ജീവികൾ ദുഃഖിക്കുന്നത് വൃഥയാണ്.
ഘടാദിഷു പ്രണഷ്ടേഷു യഥാകാശമ് അഖണ്ഡിതമ് । തഥാ ദേഹേഷു നഷ്ടേഷു ദേഹീ നിത്യമ് അലോപകഃ
കുടം മുതലായവ നശിച്ചുപോകുമ്പോഴും ആകാശം ഒറ്റയടിയായി നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരം നശിച്ചാലും അതിൽ ഉള്ള ആത്മാവ് എപ്പോഴും അകറ്റപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.
ശുദ്ധചിന്മാത്ര ആത്മായമ് ആകാശാദ് അപ്യ് അണോര് അണുഃ । സ്വാനുഭൂത്യംശമാത്രം ഹി ഖവദ് രാമ ന നശ്യതി
ഈ ആത്മാവ് ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ്, ആകാശത്തേക്കാൾ സൂക്ഷ്മം; അതിന്റെ അനുഭവത്തിന്റെ ചെറിയൊരു അംശം മാത്രം അവശേഷിക്കും, രാമാ, ആകാശംപോലെ അതൊരിക്കലും നശിക്കില്ല.
ന ജായതേ ന മ്രിയതേ ക്വചിത് കിഞ്ചിത് കദാചന । ജഗദ്വിവര്തരൂപേണ കേവലം ബ്രഹ്മ ജൃമ്ഭതേ
അത് എവിടെയും, എപ്പോഴും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; ഈ ലോകം പലതരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ബ്രഹ്മം മാത്രമാണ്.
സര്വമ് ഏകമ് ഇദം ശാന്തമ് ആദിമധ്യാന്തവര്ജിതമ് । ഭാവാഭാവവിനിര്മുക്തമ് ഇതി മത്വാ സുഖീ ഭവ
ഇവയെല്ലാം ഒറ്റതാണെന്നും, ശാന്തമാണെന്നും, ആരംഭവും നടുവും അവസാനം ഇല്ലെന്നും, ഉണ്ട് എന്നതിലും ഇല്ല എന്നതിലും അകറ്റപ്പെട്ടതാണെന്നും മനസ്സിലാക്കി സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്ക.
സര്വാപദാം നിലയമ് അധ്രുവമ് അസ്വതന്ത്രമ് ആസന്നപാതമ് അവിവേകമ് അസാരമ് അജ്ഞമ് । ബോധാദ് അഹങ്കൃതിപദം സകലം വിമുച്യ ശേഷേ സുബദ്ധപദ ഉത്തമതാം പ്രയാസി
എല്ലാ ദുരന്തങ്ങളുടെ ആസ്ഥാനം ആയ, സ്ഥിരതയില്ലാത്തത്, സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാത്തത്, എപ്പോഴും വീഴാൻ സാധ്യതയുള്ളത്, വിവേകം ഇല്ലാത്തത്, അസ്ഥിരമായത്, അജ്ഞതയുള്ളത് — അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള അഹംഭാവത്തിന്റെ മുഴുവൻ ലോകവും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, ശേഷിക്കുന്ന ഉന്നതമായ അവസ്ഥയിൽ ഉറപ്പോടെ നിലകൊൾക.
പരസ്മാദ് ബ്രഹ്മണഃ പൂര്വം മനഃ പ്രഥമമ് ഉത്ഥിതമ് । മനനാത്മകമ് ആഭോഗി തത്സ്ഥമ് ഏവ സ്ഥിതിം ഗതമ്
പരമ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യം ഉദിച്ചത് മനസ്സാണ്; അതു ചിന്തകളുടെ സ്വഭാവമുള്ളതും, അനുഭവങ്ങൾ ആസ്വദിച്ചതും, പിന്നെ അതേ അവസ്ഥയിലേക്ക് തിരികെ ലയിച്ചതുമാണ്.
പുഷ്പകോശ ഇവാമോദോ മഹോര്മിര് ഇവ സാഗരേ । രശ്മിജാലമ് ഇവാദിത്യേ മനോ ബ്രഹ്മണി രാഘവ
പൂവിന്റെ മുളകിലുണ്ടാകുന്ന സുഗന്ധംപോലെയും, സമുദ്രത്തിലെ വലിയ തിരപോലെയും, സൂര്യനിലെ കിരണങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെയും, രാഘവാ, മനസ്സും ബ്രഹ്മത്തിൽ അങ്ങനെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്യാദൃശ്യാത്മതത്ത്വസ്യ വിസ്മൃത്യൈവ ഗതം സ്ഥിതിമ് । നാന്യയുക്ത്യാ ഗതം രാമ ജാതം രജ്ജുഭുജങ്ഗവത്
അദൃശ്യമായ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മറന്നാൽ മാത്രമേ അതിന്റെ അവസ്ഥ നഷ്ടമാകൂ; മറ്റേതെങ്കിലും മാർഗ്ഗത്തിൽ അല്ല, രാമാ, കയറിനെ പാമ്പായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെ.
ആദിത്യവ്യതിരേകേണ യോ ഭാവയതി രാഘവ । രശ്മിജാലമ് ഇദം ഹ്യ് ഏതത് തസ്യാന്യദ് ഇവ ഭാസ്വതഃ
രാഘവ, സൂര്യനെയൊഴികെ ഈ കിരണജാലത്തെ ആരെങ്കിലും ചിന്തിച്ചാൽ, അതിന് പ്രകാശം നൽകുന്ന ആ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് വേറെയാണെന്നു തോന്നും.
കനകവ്യതിരേകേണ കേയൂരം യേന ഭാവിതമ് । കേയൂരമ് ഏവ തത് തസ്യ ന തസ്യ കനകം ഹി തത്
സ്വർണ്ണത്തെ ഒഴിവാക്കി ആരെങ്കിലും കയ്യുറിയെ ചിന്തിച്ചാൽ, അവർക്കു അത് വെറും കയ്യുറിയേയാണ്; അതിനെ സ്വർണ്ണം എന്നു അവർ കാണുന്നില്ല.