അഥ കാലേന തത് തസ്യ ഗൃഹം നാശമ് ഉപായയൌ । ഋത്വന്തരേണര്തുര് ഇവ വാതേനേവ തരങ്ഗകഃ
പിന്നീട്, കാലക്രമത്തിൽ, ആ വീട്ടിന് നാശം വന്നു. ഒരു ঋതു മാറുമ്പോൾ കാലം മാറുന്നതുപോലെയും, കാറ്റ് അടിച്ചാൽ തിരമാല ചിതറുന്നതുപോലെയും, അങ്ങനെ.
ഹാ ഗൃഹാകാശ നഷ്ടം ത്വം ഹാ ക്വ യാതമ് അസി ക്ഷണാത് । ഹാ ഹാ ഭഗ്നമ് അസി സ്വച്ഛമ് ഇത്യ് അഥൈതച് ഛുശോച സഃ
"ഹാ, വീട്ടിലെ ആകാശമേ, നീ നശിച്ചുപോയി! ഹാ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് എവിടേക്കാണ് നീ പോയത്? ഹാ, നീ സുതാരമായവളെ, തകർന്നു പോയല്ലോ!" എന്ന് അവൻ ദുഃഖിച്ചു.
ഇതി ശോകം ചിരം കൃത്വാ പുനസ് തത്രൈവ ദുര്മതിഃ । കൂപം ചക്രേ ഖരക്ഷാര്ഥം കൂപാകാശപരോ ഽഭവത്
ഇങ്ങനെ ദീർഘകാലം ദുഃഖിച്ച് കഴിഞ്ഞ്, ആ ഭ്രാന്തൻ വീണ്ടും അവിടെ തന്നെ ഒരു കിണർ ഉണ്ടാക്കി, ആകാശത്തെ സംരക്ഷിക്കാനായി. പിന്നെ അവൻ കിണറിന്റെ ആകാശത്തിൽ മുഴുകി പോയി.
തതോ നാശം സ കാലേന നീതഃ കൂപോ ഽപി തസ്യ വൈ । കൂപാകാശമഹാശോകവിധുരോ ഽസൌ തതോ ഽഭവത്
അതിനുശേഷം, കുറേ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ കിണറും നശിച്ചു. കിണറിന്റെ ആകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ വലിയ ദുഃഖത്തിൽ ആ മനുഷ്യൻ മുഴുകി.
കൂപാകാശപ്രലാപാന്തേ കുമ്ഭം തത്രൈവ സോ ഽകരോത് । കുമ്ഭാകാശപരോ ഭൂത്വാ സ്വയം നിര്വൃതിമ് ആയയൌ
കിണറിന്റെ ആകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ ദുഃഖം തീർന്നപ്പോൾ, അവൻ അവിടെ തന്നെ ഒരു കളം ഉണ്ടാക്കി. കളത്തിന്റെ ആകാശത്തിൽ മുഴുകി, അവൻ സ്വയം തൃപ്തി കണ്ടെത്തി.
കുമ്ഭോ ഽപി തസ്യ കാലേന നാശം നീതോ രഘൂദ്വഹ । യാമ് ഏവ ദിശമ് ആദത്തേ ദുര്ഭഗസ് സാപി നശ്യതി
രഘുവംശജാ, ആ കളവും കുറേ കാലം കഴിഞ്ഞ് നശിച്ചു. ആ ദുർഭാഗ്യൻ ഏത് ദിശയിലേക്കു പോയാലും, അതും നശിച്ചുപോകുന്നു.
കുമ്ഭാകാശപ്രലാപാന്തേ ഖരക്ഷാര്ഥം ചകാര സഃ । കുണ്ഡം തത്രൈവ തേനാസൌ കുണ്ഡാകാശപരോ ഽഭവത്
കുമ്പത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ച ശേഷം, ഉപ്പു സൂക്ഷിക്കാൻ അവൻ അവിടെയൊരു കുഴി ഉണ്ടാക്കി. പിന്നെ അവൻ ആ കുഴിയുടെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത്തിൽ മുഴുകി നിന്നു.
കുണ്ഡമ് അപ്യ് അസ്യ കാലേന കാനനേ നാശമ് ആയയൌ । തേജസേവ തമസ് തേന കുണ്ഡാകശാം ശുശോച സഃ
കാലക്രമേണ ആ കുഴിയും കാടിൽ നശിച്ചു. വെളിച്ചം ഇരുണ്ടിൽ അകറ്റപ്പെടുന്നതുപോലെ, അവൻ ആ കുഴിയുടെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത്തെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചു.
കുണ്ഡകാകാശശോകാന്തേ ഖരക്ഷാര്ഥം ചകാര സഃ । ചതുശ്ശാലം മഹാശാലം തദാകാശപരോ ഽഭവത്
കുഴിയുടെ ശൂന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്തിന് ശേഷം, ഉപ്പു സൂക്ഷിക്കാൻ നാലു തൂണുള്ള ഒരു വലിയ മന്ദപം അവൻ ഉണ്ടാക്കി. പിന്നെ അവൻ ആ മന്ദപത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത്തിൽ മുഴുകി നിന്നു.
തദ് അപ്യ് അസ്യ ജഹാരാശു കാലഃ കവലിതപ്രജഃ । ജീര്ണം പര്ണം യഥാ വാതസ് സ തച്ഛോകപരോ ഽഭവത്
അത് പോലും, സകല ജീവികളെയും വിഴുങ്ങുന്ന കാലം ഉടൻ അവനിൽ നിന്ന് എടുത്തു. കാറ്റിൽ വാടുന്ന ഇലപോലെ, അവൻ അതിന്റെ നഷ്ടത്തിൽ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി നിന്നു.
ചതുശ്ശാലഖശോകാന്തേ ഖരക്ഷാര്ഥം ചകാര ഹ । കുസൂലമ് അമ്ബുദാകാരം തദാകാശപരസ് സ്ഥിതഃ
നാല് തൂണുള്ള മന്ദപം നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ, ഉപ്പു സൂക്ഷിക്കാൻ മേഘംപോലെയുള്ള ഒരു കാളവറയുണ്ടാക്കി; പിന്നെ, ആ കാളവറയുടെ ശൂന്യതയിൽ ആഴമായി ലയിച്ചവനായി അവൻ നിന്നു.
തദ് അപ്യ് അസ്യ ജഹാരാശു കാലോ വാത ഇവാമ്ബുദമ് । കുസൂലാകാശശോകേന തേനാസൌ പര്യതപ്യത
അത് പോലും, കാറ്റ് മേഘത്തെ പിരിച്ചുവിടുന്നതുപോലെ, കാലം ഉടനടി അവനിൽ നിന്ന് എടുത്തു; കാളവറയുടെ ശൂന്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്തിൽ അവൻ കത്തിപ്പോയി.
ഏവം ഗൃഹചതുശ്ശാലകുമ്ഭകുണ്ഡകുസൂലകൈഃ । തസ്യാപര്യവസാനാത്മാ കാലോ ഽയമ് അതിവര്തതേ
ഇങ്ങനെ, വീടുകളും, നാല് തൂണുള്ള മന്ദപങ്ങളും, പാത്രങ്ങളും, കിണറുകളും, കാളവറകളും—ഇവയൊക്കെയും ചേർന്ന്, അവന്റെ അവസാനമില്ലാത്ത ആത്മാവ് കാലത്തിന്റെ ഒഴുക്കിൽ ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഏവം സ്ഥിതസ് സ ശഠധീര് ഗഗനം ഗുഹായാം ഗൃഹ്ണന് ഗൃഹേ ന ഗഗനേന കിലാത്മബുദ്ധ്യാ । ദുഃഖാന്തരം ഘനതരം ഘനദുഃഖജാലാദ് ആയാതി യാതി ച ഗതേര് ഗതിമ് അങ്ഗ മൂഢഃ
ഇങ്ങനെ, കപടബുദ്ധിയോടെ, ഗുഹയിൽ ആകാശം പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചവനായി അവൻ നില്ക്കുന്നു; എന്നാൽ, ആകാശത്തോടൊപ്പം വീടിനെ ആത്മബോധത്തോടെ പിടിച്ചിട്ടില്ല. കനത്ത ദുഃഖങ്ങളുടെ വലയത്തിൽ നിന്ന്, ഒരവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരവസ്ഥയിലേക്ക്, സ്നേഹിതാ, അവൻ വഴിമുട്ടി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മിഥ്യാനരപ്രസങ്ഗേന കിം മായാപുരുഷഃ പ്രഭോ । കഥിതോ ഽയം ത്വയാ വ്യോമരക്ഷണം ച കിമ് ഉച്യതേ
പ്രഭോ, ഈ മിഥ്യാമനുഷ്യനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് എന്തിനാണ്? നീ പറഞ്ഞ ആ 'ആകാശരക്ഷകൻ' എന്നത് എന്താണെന്നും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശൃണു രാമ യഥാഭൂതമ് ഏതത് പ്രകടയാമി തേ । മിഥ്യാപുരുഷവൃത്താന്തകഥനം കഥയാധുനാ
രാമാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇതെല്ലാം നിന്നോട് തുറന്ന് പറയുന്നു; ഈ മിഥ്യാമനുഷ്യന്റെ കഥ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയാം.
മായായന്ത്രമയഃ പ്രോക്തോ യഃ പുമാന് രഘുനന്ദന । ഏനം തം ത്വമ് അഹങ്കാരം വിദ്ധി ശൂന്യാമ്ബരോത്ഥിതമ്
രഘുനന്ദനാ, മായയുടെ യന്ത്രത്താൽ ഉണ്ടാകുന്ന മനുഷ്യൻ എന്ന് പറയുന്നത്, ആഹംകാരമാണ് — ആ ശൂന്യമായ ആകാശത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ചവൻ എന്നു നീ മനസ്സിലാക്കണം.
യസ്മിന്ന് ആകാശകോണേ ഽസ്മിന് സാധോ ജഗദ് ഇദം സ്ഥിതമ് । തദ് അനന്തമ് അസച് ഛൂന്യം സര്ഗാദൌ ഭവതി സ്വയമ്
സാദ്ഹോ, ഈ ആകാശത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്ത് ഈ ലോകം നിലകൊള്ളുന്നു. അതു അനന്തവും അസത്യവും ശൂന്യവുമാണ്; സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ അതു സ്വയം ഉദിക്കുന്നു.
അന്തസ്സ്ഥിതസുദുര്ലക്ഷ്യബ്രഹ്മവ്യോമ്നോ ഽഥ ശബ്ദഖാത് । തസ്മാദ് ഉദേത്യ് അഹങ്കാരഃ പൂര്വം സ്പന്ദ ഇവാനിലാത്
അന്തർലീനമായ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായ ബ്രഹ്മാവ്യോമത്തിൽ നിന്നും, ശബ്ദത്തിന്റെ ആന്തരികതയിൽ നിന്നും, ആദ്യം കാറ്റിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന തരംഗം പോലെ, അഹങ്കാരം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
വൃദ്ധിം യാതസ് സ ഗഗനേ കല്പയത്യ് ആത്മതാം ശഠഃ । അനാത്മാത്മാഭിമാനേന തേനാസൌ യതതേ തതഃ
അത് വളർന്ന്, ആകാശത്തിൽ തന്നെ സത്യമാണെന്ന് ഭാവിച്ച്, ഈ വഞ്ചകനായ അഹങ്കാരം, ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ ആത്മാവെന്നു കരുതി, പിന്നെയും ശ്രമിക്കുന്നു.
അനാത്മാത്മൈകരക്ഷാര്ഥം ദേഹാന് നാനാവിധാന് അസൌ । ഭൂയോ ഭൂയോ ഽപി നിര്നഷ്ടാന് ദൃഷ്ട്വേദം കുരുതേ ജഗത്
ആത്മാവല്ലാത്തതിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ, അഹങ്കാരം പലവിധമായ ശരീരങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അവ നശിച്ചുപോയതും കണ്ടിട്ടും, ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
സ ഏവ മായാപുരുഷോ മിഥ്യാപുരുഷ ഏവ സഃ । അസന്ന് ഏവോദിതോ വ്യര്ഥമ് അഹങ്കാരോ ഽപി മായയാ
അവനാണ് മായാപുരുഷൻ, അവനാണ് മിഥ്യാപുരുഷൻ; യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവൻ ഇല്ലാത്തവനാണ്, അഹങ്കാരവും മായയാൽ വെർത്ഥമായാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.
ഗൃഹകുണ്ഡചതുശ്ശാലകുമ്ഭാദീന് ദേഹകാന് അസൌ । കൃത്വാ രക്ഷിത ആത്മേതി യാതി തദ്വ്യോമ്നി ഭാവനാമ്
അവൻ വീടും കിണറും കലശവും കുടവും പോലുള്ള ശരീരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച്, അവയെ ആത്മാവെന്നു കരുതി സംരക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നെ ആ ശൂന്യത്തിൽ തന്നെ ധ്യാനം നടത്തുന്നു.
അഹങ്കാരസ്യ തസ്യാസ്യ നാമാനീമാനി രാഘവ । ശൃണു യൈര് ജഗദാരമ്ഭവിഭ്രമൈര് മോഹമ് ഏത്യ് അസൌ
രാഘവ, ആഹങ്കാരത്തിന്റെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം, അവയിലൂടെ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഭ്രമത്തിൽ ആഹങ്കാരം മയങ്ങുന്നു.
ജീവോ ബുദ്ധിര് മനശ് ചിത്തം മായാ പ്രകൃതിര് ഇത്യ് അപി । സങ്കല്പഃ കലനാ കാലഃ കലാ ചേത്യ് അപി വിശ്രുതൈഃ
അത് ജീവൻ, ബുദ്ധി, മനസ്സ്, ചിത്തം, മായ, പ്രകൃതി, സംകല്പം, കണക്കാക്കൽ, കാലം, കല തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ഏവമാദ്യൈസ് തഥാന്യൈശ് ച നാമഭിര് ബഹുതാം ഗതൈഃ । സഹസ്രരൂപോ ഽഹങ്കാരഃ കല്പിതാര്ഥൈര് വിജൃമ്ഭതേ
ഇങ്ങനെ അനേകം പേരുകളും രൂപങ്ങളും സ്വീകരിച്ച്, ആഹങ്കാരം അനവധി ഭാവങ്ങളിൽ, മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച വസ്തുക്കളോടെ വ്യാപിക്കുന്നു.
ഭൂതാകാശേ തതേ ശൂന്യേ ജഗന്നിര്മിതിഭിശ് ചിരമ് । സുഖദുഃഖാന്യ് അനുഭവന് മിഥ്യൈവ പുരുഷസ് സ്ഥിതഃ
ഭൂതാകാശത്തിൽ, ആ ശൂന്യത്തിൽ, മനുഷ്യൻ ലോകസൃഷ്ടികളുടെ വഴി ദീർഘകാലം സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് നിലകൊള്ളുന്നു, എങ്കിലും ഇതെല്ലാം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
യഥൈഷ മിഥ്യാപുരുഷോ രക്ഷന് വ്യോമാത്മശങ്കയാ । ഘടാകാശാദിഷു ശ്ലിഷ്ടമ് ഏവം മാ ക്ലേശവാന് ഭവ
ഇങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്ത ഈ മനുഷ്യൻ, താൻ ആകാശം തന്നെയാണെന്ന ധാരണയിൽ, കുഴിയുടെ ആകാശം മുതലായവയുമായി ചേർന്നതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, നീയും വിഷമമില്ലാതെ ഇരിക്കണം.
ആകാശാദ് അപി വിസ്തീര്ണശ് ശുദ്ധസ് സൂക്ഷ്മശ് ശിവശ് ശുഭഃ । യ ആത്മാ സ കഥം കേന രക്ഷ്യതേ ഗൃഹ്യതേ തഥാ
ആകാശത്തേക്കാൾ വിശാലവും ശുദ്ധവും സൂക്ഷ്മവും ശിവവും ശുഭവുമായ ആത്മാവിനെ ആരെങ്കിലും എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കാനോ പിടിക്കാനോ കഴിയും?
ഹൃദയാകാശമാത്രസ്യ ഘടാകാശസമസ്ഥിതേഃ । വ്യര്ഥം ഭൂതാനി ശോചന്തി നഷ്ട ആത്മേതി സങ്ക്ഷയേ
ഹൃദയാകാശം മാത്രമാണ് വാസസ്ഥലമായവനും, കുഴിയിലെ ആകാശം പോലെ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആത്മാവ് നശിച്ചുവെന്ന് കരുതി ജീവികൾ ദുഃഖിക്കുന്നത് വൃഥയാണ്.