നഭസാ സ്വപുരം പ്രാപ്യ വിവേശാന്തഃപുരം ക്ഷണാത് । ദൃശ്യാ ബഭൂവ ലോകസ്യ നൃപകര്മ ചകാര സാ
ആകാശം വഴി സ്വന്തം നഗരത്തിലെത്തി, ഒരു നിമിഷത്തിൽ അകത്തുള്ള അരമനയിൽ കടന്നു, ജനങ്ങൾക്ക് ദൃശ്യമായി, രാജകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
വാസരത്രിതയേനാപി പുനര് അമ്ബരമ് ഏത്യ സാ । ബഭൂവ കുമ്ഭോ യോഗേന ശിഖിധ്വജവനം യയൌ
മൂന്നു ദിവസം കഴിഞ്ഞ് അവൾ വീണ്ടും ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്ന്, യോഗശക്തിയാൽ കുംഭരൂപം ധരിച്ചു, ശിഖിധ്വജന്റെ കാടിലേക്ക് പോയി.
തഥാ തത്രൈവ തം ഭൂപമ് അപശ്യദ് വനഭൂമിഗാ । നിര്വികല്പസമാധിസ്ഥം സമുത്കീര്ണമ് ഇവ ദ്രുമാത്
അവിടെ, അരണ്യഭൂമിയിൽ, രാജാവിനെ അവൾ കണ്ടു. ആൾ നിർവികല്പ സമാധിയിൽ മുഴുകി, മരത്തിൽ നിന്ന് വീണതുപോലെ നിലത്ത് കിടക്കുകയായിരുന്നു.
അഹോ നു ഖലു ഭോ ദിഷ്ട്യാ വിശ്രാന്തോ ഽയമ് ഇഹാത്മനി । സ്ഥിതസ് സ്വസ്ഥസ് സമശ് ശാന്ത ഇത്യ് ഉവാച പുരഃ പ്രഭോഃ
അയ്യോ, ഭാഗ്യവശാൽ ഇദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ ആത്മാവിൽ വിശ്രമം കണ്ടെത്തി, മനസ്സിൽ സമാധാനത്തോടെ, സമനിലയിൽ, ആരോഗ്യത്തോടെ, ശാന്തനായി നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നു അവൾ ഭഗവാന്റെ മുമ്പിൽ പറഞ്ഞു.
തദ് ഏനം താവദ് ഏതസ്മാദ് ബോധയാമി പരാത് പദാത് । ഇദാനീമ് ഏവ കിം ദേഹത്യാഗമ് ഏഷ കരോതി വൈ
ഇവൻ ഈ പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഇപ്പോൾ തന്നെ ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ പോകുന്നോ എന്ന് ഞാൻ ഇപ്പൊഴെവിടം ഉണർത്താമോ എന്നു ഞാൻ നോക്കട്ടെ.
കഞ്ചിത് കാലം സ്ഫുരിത്വേഹ രാജ്യേന വിപിനേന വാ । സമമ് ഏവ ഗമിഷ്യാവസ് ത്യക്തദേഹാവ് ഇമൌ ശമമ്
ഇവിടെ കുറച്ചു കാലം രാജ്യം അല്ലെങ്കിൽ കാടിൽ കഴിയുമ്പോൾ, ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സമാധാനത്തിലേക്ക് ചേർന്ന് പോകും.
തദ് യാവദ് ഏഷോ വിചലം പരിണാമം ന ഗച്ഛതി । അനേനാഭ്യാസയോഗേന താവദ് ആബോധയാമ്യ് അഹമ്
അവൻ ഇനിയും ചഞ്ചലതയോ മാറ്റമോ കാണിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം, ഈ ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭ്യാസം കൊണ്ടു ഞാൻ അവനെ ഉണർത്താൻ തുടരും.
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ ചൂഡാലാ സിംഹനാദം ചകാര സാ । ഭൂയോ ഭൂയഃ പ്രഭോര് അഗ്രേ വനേചരഭയപ്രദമ്
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, ചൂഡാലാ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭഗവാന്റെ മുന്നിൽ സിംഹത്തിന്റെ ഗർജ്ജനപോലെ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു; അതു കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവർക്കു ഭയം ഉണ്ടാക്കി.
ന ചചാല ശിലേവാദ്രൌ യദാ നാദേന തേന സഃ । ഭൂയോ ഭൂയഃ കൃതേനാപി തദാ സാ തം വ്യചാലയത്
ആ ശബ്ദം കേട്ടിട്ടും അവൻ മലയിൽ കല്ലുപോലെ അശ്രദ്ധയായി കിടന്നിരുന്നു; അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കിയിട്ടും അവനെ ചലിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
ചാലിതഃ പാതിതോ ഽപ്യ് ഏഷ യദാ ന ബുബുധേ നൃപഃ । തദാ സഞ്ചിന്തയാമ് ആസ ചൂഡാലാ കുമ്ഭരൂപിണീ
അവനെ ചലിപ്പിച്ചിട്ടും താഴെ വീഴ്ത്തിയിട്ടും ആ രാജാവിന് ഒന്നും മനസ്സിലായില്ല; അപ്പോൾ ചൂഡാലാ കുംഭക്കാരി രൂപം ധരിച്ച് ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അഹോ പരിണതസ് സാധുസ് സ്വപദേ ഭഗവാന് അയമ് । തദ് ഏനം ഹി കയാ യുക്ത്യാ സാമ്പ്രതം ബോധയാമ്യ് അഹമ്
അയ്യോ, എത്ര ഉറച്ചതും മഹത്തായതുമാണ് ഈ ഭാഗ്യവാന്റെ നില! ഇപ്പൊഴിതിനെ എങ്ങനെ ഉണര്ത്തിക്കൊടുക്കാം എന്ന് ആലോചിക്കുകയാണ്.
അഥ വൈനം മഹാത്മാനം കിമര്ഥം ബോധയാമ്യ് അഹമ് । വിദേഹം ബോധമ് ആസാദ്യ തിഷ്ഠത്വ് ഏഷ യഥാസുഖമ്
അല്ലെങ്കില്, ഈ മഹാത്മാവിനെ ഉണര്ത്തേണ്ടതെന്തിന്? ശരീരമില്ലാത്ത ജ്ഞാനം നേടിയതുകൊണ്ട് ഇദ്ദേഹം ഇഷ്ടംപോലെ തന്നെ ഇരിക്കട്ടെ.
അഹമ് അപ്യ് അങ്ഗനാദേഹമ് ഇമം ത്യക്ത്വാ പരം പദമ് । അപുനര്ജനനായൈവ ഗച്ഛാമീഹ ഹി കിം മമ
ഞാനും ഈ സ്ത്രീശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, പിന്നെ ജനനം ഇല്ലാത്ത പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് പോകും; ഇവിടെ ഇനി എനിക്ക് എന്താണ് ബാക്കിയുള്ളത്?
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ ദേഹം സ്വം ത്യക്തുമ് അഭ്യുദ്യതാ സതീ । പുനസ് സഞ്ചിന്തയാമ് ആസ ചൂഡാലാ സാ മഹാസതീ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കാനായി ചൂഡാലാ ആ മഹാസതീ ഒരുങ്ങി. പിന്നെയും അവള് വീണ്ടും ആലോചിച്ചു.
ആലോകയാമി വൈ താവദ് ഏനം ദേഹം മഹീപതേഃ । യദ്യ് അസ്യ സത്ത്വശേഷോ ഽസ്തി ബോധബീജം ഹൃദന്തരേ
രാജാവിന്റെ ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവശേഷം ഉണ്ടോ, അവന്റെ ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ ബോധത്തിന്റെ വിത്ത് ശേഷിച്ചിട്ടുണ്ടോ എന്ന് ഞാൻ നോക്കാം.
തത് കാലേനൈഷ ഭഗവാന് സമ്പ്രബോധമ് ഉപൈഷ്യതി । മൂലകോശരസാലീനം പുഷ്പജാലം മധാവ് ഇവ
അങ്ങനെയെങ്കിൽ, സമയം കഴിഞ്ഞാൽ ഈ ഭാഗ്യവാൻ ഉണരുന്നതു പോലെ, വേനലിൽ മൂലത്തിൽ നിന്നുള്ള രസത്തിൽ വളർന്ന പൂക്കളെ പോലെ, അവൻ വീണ്ടും ഉണരും.
തദേഹ വിഹരഞ് ജീവന്മുക്ത ഏകോ ഭവത്യ് അയമ് । മൈകോ ഭവത്വ് ഏഷ ഇതി മന്യേ ഗച്ഛാമി നോ ശമമ്
ഇങ്ങനെ ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മോക്ഷം നേടിയവനാകും. അവൻ ഇങ്ങനെ ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ ഇരിക്കട്ടെ എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു, എനിക്ക് മനസ്സിൽ സമാധാനം ഇല്ല.
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ ചൂഡാലാ സ്പര്ശേന നയനേന ച । പതിമ് ആലോക്യ സാശങ്കമ് ഉവാച വരവര്ണിനീ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, ചൂഡാല സ്പർശവും കാഴ്ചയും കൊണ്ട് ഭർത്താവിനെ ആശങ്കയോടെ നോക്കി, ഭംഗിയോടെ സംസാരിച്ചു.
അസ്ത്യ് ഏവ സത്ത്വശേഷോ ഽസ്യ ഹൃദി സമ്ബോധകാരണമ് । കായോ ഽയമ് അഗലദ്രൂപോ നേമം ദേഹം ത്യജാമ്യ് അഹമ്
ഇവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ജീവശേഷം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു; അതാണ് ഉണരാനുള്ള കാരണം. ഈ ശരീരം അനങ്ങാതെ കിടക്കുമ്പോഴും ഞാൻ ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കില്ല.
ഭൃശം സംശാന്തചിത്തസ്യ കാഷ്ഠലോഷ്ടസമസ്ഥിതേഃ । സത്ത്വശേഷഃ കഥം ബ്രഹ്മഞ് ജ്ഞായതേ ധ്യാനശാലിനഃ
ഏ ബ്രഹ്മന്, മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ശാന്തമായ് മരത്തെയും മണ്ണിനെയും പോലെ അചഞ്ചലമായി ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായവനിൽ ജീവശേഷം എങ്ങനെ അറിയാം?
പ്രബോധകാരണം യസ്യ ദുര്ലക്ഷ്യാണുവപുര് ഹൃദി । വിദ്യതേ സത്ത്വശേഷോ ഽന്തര് ബീജേ പുഷ്പഫലം യഥാ
യാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷ്മമായും കാണാൻ പ്രയാസമായും ഉണരാനുള്ള കാരണം, അതായത് ജീവശേഷം, വിത്തിനുള്ളിലെ പുഷ്പവും ഫലവും പോലെ അകത്തിരിക്കുന്നു.
ചിത്തസ്പന്ദവിമുക്തസ്യ തസ്യാസ്പന്ദിതസച്ചിതഃ । ദ്വിത്വൈകത്വവിഹീനസ്യ സമസ്യാചലസംസ്ഥിതേഃ
മനസ്സിന്റെ ചലനം വിട്ട്, ഉള്ളിൽ അചഞ്ചലമായ് ഇരിക്കുന്നവനും, ഇരട്ടത്വമോ ഏകത്വമോ ഇല്ലാതെ സമത്വത്തിൽ ഉറച്ചവനും, പൂർണ്ണമായ ശാന്തതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനിൽ.
കായസ് സമസമാഭോഗോ ന ഗ്ലായതി ന ഹൃഷ്യതി । നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി സമമ് ഏവാവതിഷ്ഠതേ
ശരീരം സമതയിൽ നില്ക്കുമ്പോൾ അതിന് ക്ഷീണമോ ആനന്ദമോ ഉണ്ടാകുന്നില്ല; അതിന് ഉദയം അല്ലെങ്കിൽ അസ്തമയമൊന്നുമില്ല, എല്ലായ്പ്പോഴും സമതയിൽ തന്നെ നില്ക്കുന്നു.
ദ്വിത്വൈകത്വാദിയുക്തസ്യ യസ്യ പ്രസ്പന്ദതേ മനഃ । തസ്യ ദേഹോ ഽന്യതാമ് ഏതി നാസ്പന്ദസ്യ കദാചന
രണ്ടായ്മയോ ഏകത്വമോ പോലുള്ള ആശയങ്ങൾ മനസ്സിൽ ഉണരുന്നവന്റെ ശരീരത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ വരും; എന്നാൽ മനസ്സ് അശാന്തമല്ലാത്തവനു അങ്ങനെ ഒരിക്കലും സംഭവിക്കില്ല.
ചിത്തസ്പന്ദോ ഹി സര്വേഷാം കാരണം ജഗതസ് സ്ഥിതേഃ । രാമ ഭാവവികാരാണാം കുസുമാനാം യഥാ മധുഃ
രാമാ, ഈ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നതിന് കാരണം മനസ്സിന്റെ ചലനമാണ്; പുഷ്പങ്ങളിൽ നിന്ന് തേൻ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ ഭാവങ്ങളിൽ മാറ്റം വരുമ്പോൾ അതാണ് കാര്യം.
യസ്മിന് പ്രസ്പന്ദതേ ദേഹേ ചിത്തം സ ഹി മുഹുര് മുഹുഃ । ഹര്ഷഗ്ലപനസമ്മോഹവശമ് ഏതി രഘൂദ്വഹ
രഘുവംശജനായ രാമാ, മനസ്സ് ചഞ്ചലമായിരിക്കുന്ന ശരീരത്തിൽ, അതു വീണ്ടും വീണ്ടും സന്തോഷത്തിലും ക്ഷീണത്തിലും മായയിലും ആകുന്നു.
ചിത്തേ പ്രശമമ് ആയാതേ കായോ യസ് സത്ത്വവാന് സ്ഥിതഃ । ബാധതേ നാമ്ബരസ്യേവ തസ്യ ഭാവവികാരഭൂഃ
മനസ്സിൽ സമാധാനം വന്നാൽ, ആ മനസ്സുറപ്പുള്ളവന്റെ ശരീരം ആകാശം മേഘങ്ങൾ കൊണ്ടു അലറാത്തതുപോലെ, യാതൊരു വ്യതിയാനങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നില്ല.
വീച്യാദി ന യഥോദേതി സമായാ ജലസന്തതേഃ । തഥാ ന ദൃശ്യതേ ദോഷസ് സമായാസ് സത്ത്വസംസ്ഥിതേഃ
നിശ്ചലമായ വെള്ളത്തിൽ തിരകളും മറ്റും ഉയരാത്തതുപോലെ, സമതയിലിരിക്കുന്നവനിൽ ദോഷങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
സത്ത്വസ്യാനുപലമ്ഭോ ഽസ്തി നാന്യസ് സ്വോപശമാദ് ഋതേ । യാവദ് ഭാവി സമം സത്ത്വം കാലാച് ഛാമ്യതി കേവലമ്
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയിലൂടെ മാത്രമേ സത്ത്വം കാണാതാകൂ; സമതം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, സത്ത്വം മാത്രം കാലക്രമേണ ശാന്തമാകുന്നു.
ദേഹേ യസ്മിംസ് തു നോ ചിത്തം നാപി സത്ത്വം ച വിദ്യതേ । സ താപഹിമവദ് രാമ പഞ്ചത്വേന വിലീയതേ
ശരീരത്തിൽ മനസ്സോ സത്ത്വമോ ഇല്ലാത്തപോൾ, രാമ, അതു ചൂടിൽ ഹിമം ഉരുകുന്നതുപോലെ, അഞ്ചു ഘടകങ്ങളിലേക്കു ലയിച്ചുപോകുന്നു.