ഭ്രമാകൃതി യദ് അസ്തീഹ ദൃശ്യതേ ഽലാതചക്രവത് । മൃഗതൃഷ്ണാദ്വിചന്ദ്രാദിബാലവേതാലകാദിവത്
ഇവിടെ കാണുന്ന എല്ലാ ഭ്രമങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളും, കയ്യിൽ ചുറ്റുന്ന ദീപം പോലെ തീയുടെ വട്ടം, മരുഭൂമിയിലെ മായാജലം, ഇരട്ടചന്ദ്രൻ, കുട്ടികൾക്ക് കാണുന്ന ഭയങ്കര കാഴ്ചകൾ എന്നിവ പോലെ തന്നെയാണ്.
തത് കഥം കില നാമ സ്യാത് സത്യം ഭ്രമഭരാത്മകമ് । അജ്ഞാനഭ്രാന്തിര് ഏവാതശ് ചിത്തമ് ഇത്യ് ഏവ കഥ്യതേ
ഇങ്ങനെ ഭ്രമയാൽ നിറഞ്ഞതിനെ എങ്ങനെ യഥാർത്ഥമെന്ന് പറയാൻ കഴിയും? അതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണെന്ന് പറയുന്നു.
അജ്ഞാനമ് ഉച്യതേ ചിത്തമ് അസത് സദ് ഇവ സംസ്ഥിതമ് । മിഥ്യാഭ്രമം നിരാകാരം കേശോണ്ഡുകമ് ഇവാമ്ബരേ
മനസ്സ് അജ്ഞാനമാണെന്ന് പറയുന്നു, യഥാർത്ഥമല്ലാത്തത് യഥാർത്ഥം പോലെ നിലകൊള്ളുന്നത്. ആ ഭ്രമം രൂപമില്ലാത്തതും അസത്യവുമാണ്, ആകാശത്ത് കേശത്തുണ്ട് കാണുന്നതുപോലെ.
ഏവമ് അജ്ഞാനമ് ഏവൈതച് ചിത്തശബ്ദേന കഥ്യതേ । തന്നാശശ് ചേതസോ നാശശ് ചിത്തത്യാഗസ് സ ഏവ ച
ഇങ്ങനെ, അജ്ഞാനമേ 'മനസ്സ്' എന്ന പദത്തിൽ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. അതിന്റെ നാശം മനസ്സിന്റെ നാശവും, മനസ്സിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അതേ അർത്ഥം തന്നെയാണ്.
അജ്ഞാനം കീദൃശം ദേവ കഥം ചൈതദ് വിനശ്യതി । സമാസേനേതി ഭഗവന് വദ മേ വദതാം വര
ദേവാ, അജ്ഞാനം എങ്ങനെയാണെന്ന്, അതെങ്ങനെ അവസാനിക്കുന്നു എന്നതും ദയവായി എനിക്ക് സംക്ഷിപ്തമായി പറയാമോ? സംസാരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാനേ, ദയവായി പറയൂ.
യദ് അസംവേദനം സമ്യഗ് വസ്തുനോ രാജസത്തമ । ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടസ്യ കുമ്ഭാദേസ് തദ് അജ്ഞാനമ് ഇതി സ്മൃതമ്
രാജാവേ, കാണുന്നതോ കാണാത്തതോ ആയ ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ച് പൂർണ്ണമായ അജ്ഞതയുണ്ടെങ്കിൽ അതാണ് അജ്ഞാനം എന്ന് പറയുന്നു. ഒരു കലശം പോലുള്ളത് പോലും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അസംവേദനമ് അജ്ഞാനം ജ്ഞാനം സംവേദനം ഭവേത് । അജ്ഞാനസ്യ ത്വ് അസംവിത്തേര് ജ്ഞാനാത് സംവേദനാത് ക്ഷയഃ
അറിയാത്തത് അജ്ഞാനമാണ്; അറിയുന്നത് ജ്ഞാനമാണ്. അജ്ഞതയായ അറിയാതിരിപ്പ് ജ്ഞാനത്താൽ, അറിവിനാൽ, ഇല്ലാതാകുന്നു.
ജലജ്ഞാനം മുധാഭ്രാന്തിസ് സാധോ മരുമരീചിഷു । നൈതജ് ജലമ് ഇതി ജ്ഞാനാത് സംവിത്തിഃ പ്രവിലീയതേ
മരുഭൂമിയിലെ മായാജലത്തിൽ വെള്ളം ഉണ്ടെന്നു തോന്നുന്നത് തെറ്റായ ധാരണയാണ്, മഹാനേ. 'ഇത് വെള്ളമല്ല' എന്ന അറിവ് വരുമ്പോൾ ആ തെറ്റായ ധാരണ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ഇദം ചിത്തമ് ഇതി പ്രൌഢം യദ് അജ്ഞാനമ് അലം ഹൃദി । നാസ്തി ചിത്തമ് ഇതി ജ്ഞാനാത് തത് സമൂലം വിനശ്യതി
ഹൃദയത്തിൽ 'ഇതാണ് മനസ്സ്' എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം അജ്ഞാനമാണ്. 'മനസ്സ് ഇല്ല' എന്ന ജ്ഞാനം ഉദിച്ചാൽ അതു പൂർണ്ണമായും നശിക്കുന്നു.
യഥാ രജ്ജ്വാം ഭുജങ്ഗത്വമ് അജ്ഞാനഭ്രമസമ്ഭവമ് । ന സര്പോ ഽയമ് ഇതി ജ്ഞാനാദ് ധൃദി രൂഢാത് പ്രണശ്യതി
കയറ്റിൽ പാമ്പ് കാണുന്നു എന്ന ഭ്രമം അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. 'ഇത് പാമ്പല്ല' എന്ന ഉറച്ച അറിവ് വന്നാൽ ആ ഭ്രമം അകറ്റപ്പെടുന്നു.
ചിത്തം മനോ ഽഹമ് ഇത്യ് അന്തര് യാവദ് അജ്ഞാനസമ്ഭവഃ । താവച് ചിത്തം മനോ മായാ ഭവത്യ് ഏവ ന സംശയഃ
അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള 'മനസ്സ്', 'ബുദ്ധി', 'ഞാൻ' എന്നുള്ള ഉള്ളിലത്തെ ധാരണ ഉണ്ടാകുന്നിടത്തോളം മനസും ബുദ്ധിയും മായയും നിലനിൽക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ചിത്തം നാസ്ത്യ് അഹമ് ഇത്യ് അന്തര് യാവജ് ജ്ഞാനോദയോ ഭവേത് । താവച് ചിത്തം മനോ മായാ നാസ്ത്യ് ഏവാത്ര ന സംശയഃ
'മനസ്സ് ഇല്ല', 'ഞാൻ ഇല്ല' എന്നുള്ള ഉള്ളിലത്തെ ജ്ഞാനം ഉദിച്ചാൽ മനസും ബുദ്ധിയും മായയും ഇല്ലാതാകും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
മിഥ്യായക്ഷഭ്രമോ യാവത് താവദ് യക്ഷോ ഹി ദൃശ്യതേ । മിഥ്യായക്ഷഭ്രമേ ശാന്തേ കുതോ യക്ഷസ്യ സമ്ഭവഃ
യക്ഷനെക്കുറിച്ചുള്ള തെറ്റായ ധാരണ ഉണ്ടാകുന്നവരെ വരെ, യക്ഷൻ കാണപ്പെടുന്നു. ആ തെറ്റായ ധാരണ ശാന്തമായാൽ, പിന്നെ യക്ഷൻ എവിടെ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകാൻ പോകുന്നത്?
ന ചിത്തമ് അസ്തി നോ ചൈത്തമ് അഹങ്കാരാദിസംയുതമ് । കിഞ്ചിദ് ഏവ ജഗത്യ് അസ്മിന് സംവിദ് ഏകാസ്തി നിര്മലാ
ഇവിടെ മനസ്സോ അതിന്റെ ഭാവങ്ങളോ, അഹംഭാവം മുതലായവയോ ഒന്നുമില്ല. ഈ ലോകത്ത് ഒരു നിർമലമായ ബോധം മാത്രമേ ഉള്ളൂ.
തയാ സങ്കല്പചിത്താദി കൃതമ് ആസീദ് വിമൂഢയാ । യദ് യത് സങ്കല്പ്യ തത് സര്വം പരിത്യക്തം പ്രബുദ്ധയാ
അവിടെയുള്ള അജ്ഞതയാൽ, മനസ്സും, ചിന്തകളും മറ്റും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. എന്തെല്ലാം ചിന്തിച്ചു സൃഷ്ടിച്ചുവോ, അതെല്ലാം ഉണർന്നവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
സങ്കല്പേന യദ് ആയാതി തത് സങ്കല്പേന ഗച്ഛതി । പവനേന മഹാബാഹോ ജ്വാലാജാലമ് ഇവാനലേ
ചിന്തയാൽ ഉണ്ടാകുന്നതെന്തും, അതേ ചിന്തയാൽ തന്നെ അകന്നുപോകുന്നു. മഹാബാഹുവേ, തീയിൽ കാറ്റ് എങ്ങനെ ജ്വാലകളെ പടർന്നു വിടർത്തുന്നുവോ അതുപോലെ.
ആത്മതത്ത്വൈകഘനയാ തത് തയാ ബ്രഹ്മസത്തയാ । ജഗത് സര്വമ് അഭിവ്യാപ്തം സമുദ്ര ഇവ വാരിണാ
ആത്മാവിന്റെ ഏകസാരമായ ബ്രഹ്മസ്വരൂപം ഈ ലോകം മുഴുവൻ സമുദ്രം വെള്ളത്തിൽ നിറയുന്നതുപോലെ മുഴുവനായി നിറക്കുന്നു.
നാഹമ് അസ്മി ന ചാന്യോ ഽസ്തി ന ത്വം നൈതേ ന ചിത്തകമ് । നേന്ദ്രിയാണി ന ചാകാശമ് ആത്മൈവൈകോ ഽസ്തി നിര്മലഃ
ഞാനും ഇല്ല, മറ്റൊരാളും ഇല്ല, നീയും ഇവയും മനസ്സും ഇല്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആകാശവും ഇല്ല — നിർമലമായ ആത്മാവു മാത്രമേ ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഘടാദ്യാകാരരൂപേണ സ ഏവായം വിലോക്യതേ । ഇദം ചിത്തമ് അയം ചാഹമ് ഇതി കേവ കുകല്പനാ
കുടം മുതലായവയുടെ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നത് അതേ ആത്മാവാണ്; 'ഇതാണ് മനസ്സ്', 'ഇതാണ് ഞാൻ' എന്നൊക്കെയുള്ള ധാരണകൾ വെറും വിഡംബനകളാണ്.
ന ജായതേ ന മ്രിയതേ കിഞ്ചിദ് അസ്മിഞ് ജഗത്ത്രയേ । കേവലം വിലസത്യ് ആത്മാ സദസദ്ഭാവനാത്മനാ
ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഒന്നും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; സതാസത്ഭാവത്തിന്റെ സ്വരൂപമായി ആത്മാവു മാത്രം പ്രകാശിക്കുന്നു.
സര്വമ് ആത്മാ പരം ബ്രഹ്മ സകൃത് പ്രകടമ് ആതതമ് । ദ്വിത്വൈകത്വേ ന വിദ്യേതേ നിര്ഭ്രാന്തിര് ഭവ സത്യതഃ
എല്ലാമാണ് ആത്മാവും പരമബ്രഹ്മവും, എല്ലായ്പ്പോഴും തെളിഞ്ഞും വ്യാപിച്ചും നിലകൊള്ളുന്നു. ഇരട്ടത്വമോ ഏകത്വമോ ഇല്ല; സംശയമില്ലാതെ ഇതാണ് സത്യമായുള്ളത്.
സര്വേന്ദ്രിയഗുണാകാരസ് സന്ന് ഏവാസി സഖേ നഭഃ । ന ദഹ്യസേ മഹാബുദ്ധേ ന ച ക്വചന ലിപ്യസേ
സുഹൃത്തെ, നീ ആകാശംപോലെയാണ്, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങളും രൂപങ്ങളും പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മഹത്തായ മനസ്സുള്ളവനേ, നീ എപ്പോഴും ദഹിക്കപ്പെടുന്നില്ല, എവിടെയും മലിനമാകുന്നുമില്ല.
ന തേ വിനശ്യതി സഖേ ന ച കിഞ്ചിദ് വിവര്ധതേ । നിര്മലാകാശരൂപസ്യ ചൈകസ്യാനന്തരൂപിണഃ
സുഹൃത്തെ, നിന്റെ ഒന്നും നശിക്കുന്നില്ല, ഒന്നും വർദ്ധിക്കുന്നുമില്ല; നീ ശുദ്ധമായ ആകാശംപോലെയുള്ളവൻ, ഏകത്വമുള്ളവനും അനന്തമായ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നവനും ആണല്ലോ.
ഇച്ഛാനിച്ഛാത്മികേ ശക്തീ യേ തവാപി ത്വമ് ഏവ തേ । ന ഹ്യ് അംശുവ്യതിരേകേണ ശശാങ്ക ഉപലഭ്യതേ
ഇച്ഛയും അനിച്ഛയും സ്വഭാവമായ ശക്തികൾ നിനക്കുണ്ട്, അതുപോലെ നീ തന്നെയാണ് ആ ശക്തികളും. കിരണങ്ങൾക്കു പുറമെ ചന്ദ്രനെ വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയില്ലല്ലോ.
ത്വമ് അജരമ് അപരം പരസ്വഭാവം സകൃദ് അമലം സതതം സദ് ഏകരൂപമ് । വിഗലിതകലനം കലാഖ്യലീലം സമുദിതമ് ആദ്യമ് അജം തദ് ആത്മതത്ത്വമ്
നീ കാൽമറയാത്തവനും അതിരില്ലാത്തവനും പരമസ്വഭാവമുള്ളവനും എപ്പോഴും നിർമ്മലനും ഒരേ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവനും ആണു. കണക്കുകൾക്കും കാലത്തിനും അതീതമായ കളികൾക്കുമപ്പുറം, പൂർണ്ണമായി പ്രകടമായത്, ആദിമം, ജനനം ഇല്ലാത്തത് — അതാണ് ആത്മാവിന്റെ സാരാംശം.
ഇതി കുമ്ഭവചോ രാജാ ഭാവയംസ് തദ് അകൃത്രിമമ് । സ്വ ഏവാത്മപദേ തസ്മിന് ക്ഷണം പരിണതോ ഽഭവത്
ഇങ്ങനെ കുംഭന്റെ വാക്കുകൾ രാജാവ് ആലോചിച്ച്, ആ കൃത്രിമമല്ലാത്ത സത്യം മനസ്സിൽ ആഴമായി ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, ഒരു നിമിഷം അവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവിൽ ലയിച്ചു.
ബഭൂവാമീലിതമനോലോചനശ് ശാന്തവാഗ് അഭീഃ । ശിലാതലാദ് ഇവോത്കീര്ണോ നിസ്സ്പന്ദാവയവാകൃതിഃ
അവൻ മനസ്സും കണ്ണുകളും അടച്ച നിലയിൽ, വാക്കുകൾ ഇല്ലാതെ, ഭയമില്ലാതെ, കല്ലിൽ കൊത്തിയ പ്രതിമപോലെ അചഞ്ചലമായ രൂപത്തിൽ മാറി.
തതോ മുഹൂര്തമാത്രേണ പ്രബുദ്ധം സ്ഫാരിതേക്ഷണമ് । തമ് ഉവാച മഹാബാഹോ ചൂഡാലാ കുമ്ഭരൂപിണീ
അതിനുശേഷം കുറച്ചു നേരം കഴിഞ്ഞ്, അവൻ കണ്ണുകൾ വലുതായി തുറന്ന് ഉണർന്നു; ശക്തനായ ചൂഡാലാ, കുംഭന്റെ രൂപത്തിൽ, അവനോട് പറഞ്ഞു.
കച്ചിദ് അസ്മിന് പദേ സ്ഫാരേ ശുദ്ധേ മൃദുനി നിര്മലേ । സുതല്പേ നിര്വികല്പാനാം സുഖം വിശ്രാന്തവാന് അസി
നീ ഈ വിശാലവും ശുദ്ധവും മൃദുവും കളങ്കരഹിതവുമായ നിലത്തിലും, നിർവികാരന്മാരുടെ അത്യുത്തമമായ വിശ്രമശയ്യയിലുമാണ്, സുഖമായി വിശ്രമം കണ്ടെത്തിയതോ?
കച്ചിദ് അന്തഃ പ്രബുദ്ധോ ഽസി കച്ചിദ് ഭ്രാന്തിസ് ത്വയോജ്ഝിതാ । കച്ചിജ് ജ്ഞേയം പരിജ്ഞാതം ദൃഷ്ടം ദ്രഷ്ടവ്യമ് ഏവ വാ
നിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്നെ നീ ഉണർത്തിയോ? ഭ്രമ നിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു വിട്ടുപോയോ? അറിയേണ്ടതെല്ലാം നീ മനസ്സിലാക്കിയോ, അല്ലെങ്കിൽ കാണേണ്ടതെങ്കിലും നീ കണ്ടോ?