ചിത്തസ്യാദൌ സ്വരൂപം മേ യഥാവദ് ഭഗവന് വദ । തതശ് ചിത്തപരിത്യാഗം യഥാവദ് ഭഗവന് വദ
ഭഗവനേ, മനസ്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ആദ്യം എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ. അതിന് ശേഷം, മനസ്സിനെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാമെന്ന് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കിക്കൊടുക്കൂ.
വാസനൈവ മഹാരാജ സ്വരൂപം വിദ്ധി ചേതസഃ । ചിത്തശബ്ദസ് തു പര്യായോ വാസനായാ ഉദാഹൃതഃ
മഹാരാജാവേ, മനസ്സിന്റെ സാരമായത് വാസനകളാണ് എന്നു അറിഞ്ഞിരിക്കണം. 'മനം' എന്നത് വാസനകൾക്കുള്ള മറ്റൊരു പേരാണ്.
ത്യാഗസ് ത്വ് അസ്യാതിസുകരസ് സുസാധസ് സ്പന്ദനാദ് അപി । രതാദ് അപ്യ് അധികാനന്ദഃ കുസുമാദ് അപി സുന്ദരഃ
മനസ്സിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അത്യന്തം എളുപ്പമാണ്, ഒരു ഹൃദയസ്പന്ദനത്തേക്കാൾ പോലും എളുപ്പം. അതിൽ നിന്നുള്ള സന്തോഷം ആസ്വാദനത്തേക്കാൾ കൂടുതലാണ്, ഒരു പുഷ്പത്തേക്കാൾ മനോഹരവുമാണ്.
മൂര്ഖസ്യ തു മനസ്ത്യാഗോ നൂനം ദുസ്സാധതാം ഗതഃ । പുക്കസസ്യേവ സാമ്രാജ്യം തൃണസ്യേവ സുമേരുതാ
പക്ഷേ, അജ്ഞാനിക്ക് മനസ്സിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അത്യന്തം പ്രയാസമാണ്—ഒരു ചണ്ഡാളന് രാജ്യം കിട്ടുന്നതുപോലെയും, ഒരു പുല്ലിന് സുമേരു പർവതം ആകുന്നതുപോലെയും.
സ്വരൂപം വേദ്മി ചിത്തസ്യ വാസനാമയമ് ആകുലമ് । ത്യാഗോ ഽസ്യ മന്യേ ദുസ്സാധോ വജ്രനിര്ദലനാദ് അപി
ചിത്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എനിക്ക് അറിയാം; അതു വാസനകളാൽ നിറഞ്ഞു, ചഞ്ചലമായിരിക്കുന്നു. ഈ ചിതം ഉപേക്ഷിക്കുക വജ്രം പൊട്ടിക്കുന്നതിലും കഠിനമാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
സംസൃത്യാമോദപുഷ്പസ്യ ദുഃഖതൈലതിലസ്യ ച । ജഗദ്വാലമൃണാലസ്യ മോഹമാരുതഖസ്യ ച
ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ പുഷ്പങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു മാലപോലെയാണ് ഈ ലോകം; ദുഃഖം നിറഞ്ഞ എള്ളുണ്ട പോലെ, ഭവാഗ്നിയിൽ കത്തുന്ന താമരത്തണ്ട് പോലെ, മോഹത്തിന്റെ കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന ആകാശം പോലെ.
ശരീരയന്ത്രവാഹസ്യ ഹൃത്പദ്മഭ്രമരസ്യ ച । അയത്നാച് ചേതസസ് ത്യാഗോ യഥാ ഭവതി തദ് വദ
ഈ ശരീരം ഒരു യന്ത്രംപോലെയും ഹൃദയം താമരയിൽ ഇരിക്കുന്ന തേനീച്ചപോലെയും ആണ്. മനസിനെ എളുപ്പത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എങ്ങനെ സാധിക്കും എന്ന് ദയവായി പറയൂ.
സര്വനാശോ ഽസ്യ യസ് സാധോ ചേതസസ് സംസൃതിക്ഷയഃ । സ ഏവ ചിത്തസന്ത്യാഗ ഇത്യ് ഉക്തം ദീര്ഘദര്ശിഭിഃ
സദോ, മനസ്സിന്റെ പൂർണ്ണനാശം, അതായത് ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ അവസാനമാണ്, ദീര്ഘദര്ശികളായവർ മനസ്സിനെ ഉപേക്ഷിക്കൽ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ചിത്തത്യാഗാദ് അഹം മന്യേ ചിത്തനാശസ് സ്വസിദ്ധയേ । അഭാവശ് ചേതസോ വ്യാധേഃ കഥമ് അസ്യാനുഭൂയതേ
ചിത്തത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ ചിത്തനാശം സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നതിനുള്ള മാർഗമാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ, മനസ്സിന്റെ രോഗം ഇല്ലാതാകുന്നത് എങ്ങനെ അനുഭവിക്കാമെന്ന് അറിയാമോ?
അഹമ്ബീജദ്രുമം ചിത്തം സശാഖാഫലപല്ലവമ് । ഉന്മൂലയ സമൂലം ത്വമ് ആകാശവിശദോ ഭവന്
'ഞാൻ' എന്ന ബീജം ഉള്ള മനസ്സെന്ന വൃക്ഷം അതിന്റെ ശാഖകളും ഫലങ്ങളും ഇലകളും ഉൾപ്പെടെ പൂർണ്ണമായും വേരോടെ നീക്കംചെയ്യുക; അങ്ങനെ നീ ആകാശംപോലെ നിർമ്മലനാകണം.
ചേതസഃ കിം മുനേ മൂലം കോ ഽങ്കുരഃ കശ് ച സമ്ഭവഃ । കാശ് ശാഖാഃ കേ ച വാ സ്കന്ധാഃ കഥമ് ഉന്മൂല്യതേ ച തത്
മഹർഷേ, മനസ്സിന്റെ വേരെന്താണ്? അതിന്റെ മുള എന്താണ്? അതിന്റെ ഉത്ഭവം എവിടെയാണ്? അതിന്റെ ശാഖകളും തണ്ടുകളും എന്തൊക്കെയാണ്? അതിനെ എങ്ങനെ വേരോടെ നീക്കംചെയ്യാം?
അഹമര്ഥോദയോ യോ ഽയം ചിദാത്മാ വേദനാത്മകഃ । ഏതച് ചിത്തദ്രുമസ്യാസ്യ വിദ്ധി ബീജം ജഗദ്ഗതമ്
ചൈതന്യവും അനുഭവസ്വഭാവവും ഉള്ള 'ഞാൻ' എന്ന ബോധം ഉദയിക്കുന്നത് ഈ ലോകമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ ബീജമാണെന്ന് നീ അറിയണം.
അഹമ്ഭാവാത്മകം വിത്ത്വം ചിത്തബീജമ് ഉദാഹൃതമ് । പരമാത്മപദക്ഷേത്രം നേത്രം മായാമയസ്യ തത്
സ്വയം എന്ന ബോധം തന്നെയാണ് മനസ്സിന്റെ വിത്ത് എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. അതാണ് പരമാത്മാവിന്റെ നിലം, മായയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന അതിന്റെ കണ്ണ്.
ഏതസ്മാത് പ്രഥമോദ്ഭിന്നാദ് യോ ഽങ്കുരോ ഽനുഭവാകൃതിഃ । നിശ്ചയാത്മാ നിരാകാരോ ബുദ്ധിര് ഇത്യ് ഏവ സോച്യതേ
ഇതിൽ നിന്നു ആദ്യം മുളപ്പുള്ളത്, അനുഭവത്തിന്റെ രൂപം dharikkunna, ഉറപ്പിന്റെ സ്വഭാവമുള്ള, ആകൃതിയില്ലാത്തത്, ബുദ്ധി എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
അസ്യ ബുദ്ധ്യഭിധാനസ്യ യാങ്കുരസ്യ പ്രപീനതാ । സങ്കല്പരൂപിണീ തസ്യാശ് ചിത്തം നാമ മനോ ഽഭിധാ
ഈ ബുദ്ധി എന്ന മുളയുടെ പുഷ്ടി ആലോചനയുടെ രൂപമാണ്. അതിന് ചിത്തം എന്ന പേരും മനസ്സും എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
ജീവോ മിഥ്യോപലമ്ഭാത്മാ ശൂന്യാത്മാപ്യ് ഉപലോപമഃ । സ്തമ്ഭഃ കായോ ഽയമ് ഏതസ്യ സ്നായ്വസ്ഥിരസരഞ്ജിതഃ
ജീവൻ എന്നത് തെറ്റായ ബോധവും ശൂന്യമായ സ്വഭാവവുമുള്ള ഒരു നിഴലുപോലെയാണ്. ഈ ശരീരം അതിന്റെ തൂണാണ്, സ്നായു, അസ്ഥി, രക്തം എന്നിവ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ദേശാദ് ദേശാന്തരേ ദൂരേ ദേശകാലവിദോ ഽസ്യ യാഃ । ശാഖാസ് താശ് ചിത്തവൃക്ഷസ്യ ദീര്ഘാ ദൂരതരാസ് തതാഃ
ഈ മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകള് ദേശം വിട്ട് ദേശങ്ങളിലേക്കും ദൂരത്തേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ഇവയാണ് സ്ഥലവും സമയവും അറിയാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവ്, അവ ഇനിയും ദൂരത്തേക്കും നീണ്ടുപോകുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണ്യ് അഥ ഭോഗാശ് ച ഭാവാഭാവമയോര്മയഃ । വിടപൌഘാ മഹാന്തോ ഽസ്യ ശുഭാശുഭഫലാകുലാഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങള്, അനുഭവങ്ങള്, ഉണ്ട് എന്നതും ഇല്ല എന്നതുമായ ഭാവങ്ങള് — ഇവയാണ് ഈ വൃക്ഷത്തിന്റെ വലിയ ഇലക്കൂട്ടങ്ങള്. ഇവയില് നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള ഫലങ്ങള് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ഈദൃശസ്യാസ്യ ചിത്തസ്യ ദുര്വൃക്ഷസ്യ പ്രതിക്ഷണമ് । ശാഖാവിലവനം കുര്വന് മൂലകാഷേ ഭരം കുരു
ഇങ്ങനെ ദോഷകരമായ ഈ മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകള് ഓരോ നിമിഷവും വെട്ടിക്കളയണം; അതിന്റെ വേരില് തന്നെ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് അതിനെ മുറിച്ചുനശിപ്പിക്കേണ്ടതാണ്.
ചിത്തദ്രുമസ്യ ശാഖാദേഃ കുര്വാണോ ഽഹം വികര്തനമ് । കഥം കരോമി മൂലസ്യ നിശ്ശേഷം കഷണം മുനേ
മഹർഷേ, ഈ മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖകള് ഞാന് വെട്ടിക്കളയുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിന്റെ വേരെ പൂര്ണമായി മുറിച്ചുനശിപ്പിക്കാന് എങ്ങനെ കഴിയുമെന്നു ഞാന് അറിയുന്നില്ല.
വാസനാ വിവിധാശ് ശാഖാഃ ഫലസ്കന്ധാദിനാന്വിതാഃ । അഭാവിതാ ഭവന്ത്യ് അന്തര് ലൂനാസ് സംവിദ്ബലേന തേ
വാസനകൾ പലതരത്തിലുള്ള ശാഖകളെപ്പോലെയാണ്, പലവിധ ഫലങ്ങളും മറ്റും അവയിൽ ഉണ്ടാകും. അവയെ വളർത്താതെ, അകത്തുള്ള ബോധത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ അവ മുറിച്ചുകളയപ്പെടും.
അസംസക്തമനാ മൌനീ ശാന്തവാദവിചാരണഃ । സമ്പ്രാപ്തകാരീ യസ് സോ ഽന്തര് ലൂനചിത്തലതോ ഭവേത്
മനസ്സ് ആകർഷണമില്ലാതെ, മിണ്ടാതെയും വാദങ്ങൾ അവസാനിപ്പിച്ചവനും, ആവശ്യമായതെല്ലാം ചെയ്യുന്നതും ആയാൽ, അങ്ങനെയുള്ളവൻ അകത്തുനിന്ന് മനസ്സിന്റെ കലഹത്തിന്റെ വേരുകൾ മുറിച്ചവനാകുന്നു.
ചിത്തദ്രുമലതാജാലം പൌരുഷേണ വികര്തയന് । യസ് തിഷ്ഠതി സ മൂലസ്യ യോഗ്യോ നികഷണേ ഭവേത്
മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിൽ വളരുന്ന വള്ളികൾ പരിശ്രമത്തോടെ മുറിച്ചുകളയുന്നവൻ, അതിന്റെ വേരുകൾ തന്നെ പൂർണ്ണമായി നീക്കം ചെയ്യാൻ യോഗ്യനാണ്.
ഗൌണം ശാഖാവിലവനം മുഖ്യം മൂലവികര്തനമ് । ചിത്തവൃക്ഷസ്യ തേന ത്വം മൂലകാഷപരോ ഭവ
ശാഖകൾ മുറിക്കുന്നത് രണ്ടാമതാണ്; പ്രധാനമായത് വേരുകൾ മുറിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ, മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരുകൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നതിൽ നീ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കണം.
മുഖ്യത്വേന മഹാബുദ്ധേ മൂലദാഹമ് അലം കുരു । ചിത്തകണ്ടകഷണ്ഡസ്യ ഭവത്യ് ഏവമ് അചിത്തതാ
മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, പ്രധാനമായും മനസ്സിന്റെ വേരുകൾ പൂർണ്ണമായി കത്തിച്ചേരണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ, മനസ്സിന്റെ കട്ടക്കാടായ കുരുക്കുകൾ ഇല്ലാതായി മനസ്സില്ലാത്ത അവസ്ഥയാകും.
അഹമ്ഭാവാത്മനശ് ചിത്തദ്രുമബീജസ്യ ഹേ മുനേ । കോ ഽനലോ ദാഹ്യദഹനസമര്ഥോ ഽര്ഥകരോ ഭവേത്
മഹർഷേ, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം ഉള്ള മനസ്സിന്റെ വൃക്ഷത്തിന്റെ വിത്ത് കത്തിക്കാൻ യോജിച്ചും ഫലപ്രദവുമായ തീയെന്നാൽ ഏതാണ്?
രാജന് സ്വാത്മവിചാരോ ഽയം കോ ഽഹം സ്യാമ് ഇതി രൂപധൃത് । ചിത്തദുര്ദ്രുമബീജസ്യ ദഹനേ ദഹനസ് സ്മൃതഃ
രാജാവേ, 'ഞാൻ ആരാണ്?' എന്ന സ്വാത്മവിചാരം തന്നെയാണ് മനസ്സെന്ന കഠിനമായ വൃക്ഷത്തിന്റെ വിത്ത് കത്തിക്കുന്ന തീയെന്ന് പറയുന്നു.
മുനേ മയാ മഹാബുദ്ധ്യാ ബഹുശഃ പ്രവിചാരിതമ് । യാവന് നാഹം ജഗന് നോര്വീ ന ച മണ്ഡലമണ്ഡലമ്
മഹർഷേ, ഞാൻ വലിയ ബുദ്ധിയോടെ പലതവണ ആലോചിച്ചു: ഞാൻ ലോകവും അല്ല, ഭൂമിയും അല്ല, അനേകം ലോകങ്ങളിലൊന്നും അല്ല.
നാദ്രേസ് തടം ന വിപിനം ന പര്ണസദനാദി വാ । ജഡത്വാന് ന ച ദേഹാദി ന മാംസാസ്ഥ്യസൃഗാദി ച
അവിടെ ഒരു നദീതടമില്ല, കാടുമില്ല, ഇലകൊട്ടാരമോ മറ്റേതെങ്കിലും ഇല്ല; ജഡത്വം കൊണ്ടു ശരീരമോ, മാംസം, അസ്ഥി, രക്തം എന്നിവയോ ഒന്നും ഇല്ല.
കര്മേന്ദ്രിയാണ്യ് അപി ന ച ന ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ച । ന മനോ നാപി ച മതിര് നാഹമ്ഭാവശ് ച ജാഡ്യതഃ
അവിടെ കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങളോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങളോ ഇല്ല; മനസ്സോ ബുദ്ധിയോ 'ഞാന്' എന്ന ഭാവമോ ഒന്നും ജഡത്വം കൊണ്ടു ഇല്ല.