യേനായം ക്ഷോഭ്യതേ ദേഹോ മത്തേഭേനേവ പാദപഃ । തത് സന്ത്യജസി ചേത് പാപം തന് മഹാത്യാഗവാന് ഭവാന്
ഈ ശരീരം ഒരു പൈങ്കിളി ആനയാൽ കുലുങ്ങുന്ന വൃക്ഷംപോലെ കുലുങ്ങുന്ന കാരണത്തെ നീ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, നീ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, മഹത്തായ ത്യാഗശീലിയായിത്തീരും.
തസ്മിംസ് ത്യക്തേ ഭവേത് ത്യക്തം സര്വം ദേഹാദി ഭൂപതേ । നോ ചേന് നിര്ദഗ്ധമ് അപ്യ് ഏതദ് ഭൂയോ ഭൂയഃ പ്രരോഹതി
അത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, രാജാവേ, ശരീരം ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചതായിത്തീരും. അതല്ലെങ്കിൽ, ഇതെത്രയൊക്കെ ചുട്ടുനശിപ്പിച്ചാലും, വീണ്ടും വീണ്ടും മുളച്ചു വരും.
കേനായം ചാല്യതേ ദേഹഃ കിം ബീജം ജന്മകര്മണാമ് । കസ്മിംസ് ത്യക്തേ പരിത്യക്തം സര്വം ഭവതി സുന്ദര
ഈ ശരീരം എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ ഉണർന്നു കുലുങ്ങുന്നത്? ജനനത്തിന്റെയും പ്രവൃത്തിയുടെയും വിത്ത് എന്താണ്? അതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, സുന്ദരനേ, എല്ലാം സത്യത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ചതായിത്തീരും.
സാധോ ന ദേഹത്യാഗേന ന രാജ്യത്യജനേന ച । ന ചോടജാദിപ്ലോഷേണ സര്വത്യാഗോ ഭവേന് നൃണാമ്
സദ്ഗുണശാലിയായവനേ, ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചാലോ, രാജ്യം വിട്ടാലോ, കുടിലും മറ്റും ചുട്ടുനശിപ്പിച്ചാലോ, മനുഷ്യർക്കു പൂർണ്ണമായ ത്യാഗം ഉണ്ടാവുന്നില്ല.
യത് സര്വം സര്വതോ യച് ച തസ്മിന് സര്വൈകകാരണേ । സര്വസ്മിന് സമ്പരിത്യക്തേ സര്വത്യാഗഃ കൃതോ ഭവേത്
സകലവും എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതും, എല്ലാറ്റിനും കാരണമാകുന്ന ആ ഏകത്വത്തിൽ സമ്പൂർണ്ണമായി വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചവനാകുമ്പോൾ മാത്രമേ യഥാർത്ഥമായ ഉപേക്ഷണം സിദ്ധിക്കൂ.
സര്വം സര്വഗതം സാര്വം ഹേയം ത്യാജ്യം ച സര്വഥാ । സര്വം കിമ് ഉച്യതേ ബ്രൂഹി സര്വതത്ത്വവിദാം വര
എല്ലായിടത്തും നിലനിൽക്കുന്നതും, എല്ലാതരത്തിലും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതും, ഉപേക്ഷിക്കാൻ യോഗ്യമായതും, 'എല്ലാം' എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണെന്ന് പറയൂ, സകലതത്ത്വങ്ങൾക്കുമേൽ അറിവുള്ളവനേ.
സാധോ സര്വകലാധാരം ജീവപ്രാണാദിനാമകമ് । ന ജഡം നാജഡം ഭ്രാന്തം ചിത്തം സര്വമ് ഇതി സ്മൃതമ്
സദ്ഗുണമുള്ളവനേ, സകലശക്തികൾക്കും ആധാരമായതും, ജീവൻ, പ്രാണൻ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നതും, ജഡമല്ലാത്തതും, ജഡമല്ലാത്തതുമായ മനസ്സാണ് 'എല്ലാം' എന്ന് പറയുന്നത്, കാരണം അത് ഭ്രമിതമായിരിക്കുന്നു.
രാജ്യാദേര് അഥ ദേഹാദേര് ആശ്രമാദേര് മഹീപതേ । സര്വസ്യൈവ മനോ ബീജം തരുബീജം തരോര് ഇവ
രാജാവേ, രാജ്യം, ശരീരം, ആശ്രമം എന്നിവയെപ്പോലെ എല്ലാറ്റിനും കാരണമാകുന്നത് മനസ്സാണ്. ഒരു വൃക്ഷത്തിന് വിത്ത് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ മനസ്സാണ് എല്ലാറ്റിനും വിത്ത്.
സര്വസ്യ ബീജേ സന്ത്യക്തേ സര്വം ത്യക്തം ഭവത്യ് അലമ് । സമ്ഭവാസമ്ഭവാദ് ഭൂയസ് സര്വത്യാഗോ ഭവേദ് ഇതി
എല്ലാവിഷയങ്ങളുടെയും വിത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, എല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ചതായിരിക്കും. കാരണം വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, മുഴുവൻ ഉപേക്ഷണം സംഭവിക്കുന്നു.
സര്വം ധര്മാദ്യ് അധര്മാദി രാജ്യാദി വിപിനാദി ച । സചിത്തസ്യ പരം ദുഃഖം നിശ്ചിത്തസ്യ പരം സുഖമ്
ധർമ്മം, അധർമ്മം, രാജ്യം, കാട് — ഇവയെല്ലാം മനസ്സുള്ളവർക്കു വലിയ ദു:ഖം നൽകുന്നു; മനസ്സില്ലാത്തവർക്കു അത്യുത്തമമായ സന്തോഷം നൽകുന്നു.
ഇദം വിവര്തതേ സര്വം ചിത്തമ് ഏവ ജഗത്തയാ । ദേഹാദ്യാകാരജാലേന ബീജം വൃക്ഷതയാ യഥാ
ഈ മനസ്സാണ് ശരീരാദികൾ പോലുള്ള രൂപങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ലോകവും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്; വിത്ത് വൃക്ഷമായി വളരുന്നതുപോലെ.
പാദപഃ പവനേനേവ ഭൂകമ്പേനേവ പര്വതഃ । ഭസ്ത്രാ ഭസ്ത്രാഹിനേവായം ദേഹശ് ചിത്തേന ചാല്യതേ
കാറ്റ് മരത്തെ ഇളക്കുന്നതുപോലെയും, ഭൂകമ്പം പർവതത്തെ ഇളക്കുന്നതുപോലെയും, കുഴലിൽ വായുവിടുന്നവൻ കുഴലിനെ ഇളക്കുന്നതുപോലെയും, ഈ ശരീരം മനസ്സാണ് ഇളക്കുന്നത്.
സര്വഭൂതോപഭോഗ്യാനാം ജരാമരണജന്മനാമ് । മഹാമണീനാം സുദൃഢം ചിത്തം വിദ്ധി സമുദ്ഗകമ്
സകല ജീവികളുടെ അനുഭവങ്ങളും, ജനനം, വയസ്സാകൽ, മരണം എന്നിവയുമാണ് മഹാമാണിക്യങ്ങൾ. ഈ മഹാമാണിക്യങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന ശക്തമായ പെട്ടിയാണ് മനസെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
ചിത്തം ജീവോ മനോ മായാ പ്രാണശ് ചേത്യാദിഭിര് മുനേ । ക്രിയാനുരൂപൈര് അഭിധാവ്യാപാരൈശ് ചിത്തമ് ഉച്യതേ
മഹർഷേ, മനസിനെ ജീവൻ, ബുദ്ധി, മായ, പ്രാണൻ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു. അതിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഇങ്ങനെ പല പേരുകളും ഉപയോഗിക്കുന്നു.
ചിത്തം സര്വമ് ഇതി പ്രാഹുസ് തസ്മിംസ് ത്യക്തേ മഹീപതേ । സര്വാധിവ്യാധിസീമാന്തേ സര്വത്യാഗഃ കൃതോ ഭവേത്
എല്ലാം മനസാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു. രാജാവേ, ആ മനസിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അതിന്റെ எல்லകളും വിട്ടുപോകുന്നു; അപ്പോൾ സകലത്യാഗവും സിദ്ധീകരിക്കുന്നു.
ചിത്തത്യാഗം വിദുസ് സര്വത്യാഗം ത്യാഗവിദാം വര । തസ്മിന് സിദ്ധേ മഹാബാഹോ സത്യം കേനാപി ഭൂയതേ
മനസിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണെന്ന് യഥാർത്ഥ ത്യാഗം അറിയുന്നവർ പറയുന്നു. മഹാബാഹുവേ, അതിൽ സിദ്ധി ലഭിച്ചാൽ, പിന്നെ ആരും അറിയേണ്ട സത്യം ഒന്നുമില്ല.
ചിത്തേ ത്യക്തേ ലയം യാതി ദ്വൈതമ് ഐക്യം ച സര്വതഃ । കേനചിദ് ഭൂയതേ ശാന്തം സ്വച്ഛമ് ഏകമ് അനാമയമ്
ചിത്തം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, എല്ലായിടത്തും ഇരട്ടത്വം ഒറ്റയാകുന്നു; അപ്പോൾ ആര്ക്കും ശേഷിക്കുന്നത് സമാധാനവും, നിർമ്മലവും, ഏകത്വവും, ദുഃഖരഹിതവുമായ അവസ്ഥ മാത്രമാണ്.
അസ്യാഃ ക്ഷേത്രം വിദുശ് ചിത്തം സംസൃതേസ് സസ്യസന്തതേഃ । ക്ഷേത്രേ ത്വ് അക്ഷേത്രതാം യാതേ ശാലേഃ ക ഇവ സമ്ഭവഃ
ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ അനന്ത വിളവിനുള്ള നിലമാണ് ചിത്തമെന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നു; പക്ഷേ, ആ നില തന്നെ ഇല്ലാതായാൽ, നെല്ലിന് എങ്ങനെയാണ് വളരാൻ കഴിയുക?
ചിത്തമ് ഏവ വിചിത്രേഹം ഭാവാഭാവവിലാസിനാ । വിവര്തതേ ഽര്ഥഭാവേന ജലമ് ഊര്മിതയാ യഥാ
ഇവിടെ, ചിത്തം തന്നെ ഭാവവും അഭാവവും എന്ന കളിയായി പ്രകടമാകുന്നു; അതു വസ്തുതകളായി മാറുന്നു, ജലം തിരകളായി മാറുന്നതുപോലെ.
ചിത്തോത്സാദനരൂപേണ സര്വത്യാഗേന ഭൂപതേ । സര്വമ് ആസാദ്യതേ സമ്യക് സാമ്രാജ്യേനേവ സര്വദാ
ഭൂപതേ, ചിത്തം പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ, എല്ലാം സത്യത്തിൽ പ്രാപ്യമാണ്; സമ്രാജ്യത്തെപ്പോലെ എല്ലാം എപ്പോഴും സ്വന്തമാകുന്നു.
സര്വത്യാഗസ്യ വിഷയോ യഥൈവാന്യോ ഽസ്തി തേ തഥാ । ത്വമ് അപ്യ് അന്യസ്യ ഭവസി ത്യാഗിന് ഗൃഹ്ണാസി ചേന് നൃപ
സർവ്വം വിട്ടുനിൽക്കുന്നതിന് എങ്ങിനെയോ ഒരു ലക്ഷ്യം ഉണ്ടെന്നതുപോലെ, രാജാവേ, നീ എന്തെങ്കിലും സ്വീകരിച്ചാൽ, നീ മറ്റൊരാളുടെ ആകുന്നു; അപ്പോൾ നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ വിട്ടുനിൽക്കുന്നവൻ അല്ല.
സൂത്രം മുക്താഫലേനേവ ജഗജ്ജാലം ത്രികാലഗമ് । സര്വമ് അന്തഃകൃതം തേന യേന സര്വം സമുജ്ഝിതമ്
മുത്തുകൾക്ക് ഇടയിൽ സൂത്രം എങ്ങനെയോ, മൂന്ന് കാലങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ലോകത്തിന്റെ ജാലം മുഴുവൻ അകത്തുനിന്ന് ആ സർവ്വം വിട്ടുപോയതാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
യേന സര്വം പരിത്യക്തം തസ്മിഞ് ശൂന്യേ ഽപി സംസ്ഥിതം । ജഗത് സര്വം ത്രികാലസ്ഥം തന്തുര് മുക്താഫലേ യഥാ
ആൾ എല്ലാം വിട്ടുകളഞ്ഞാൽ, ശൂന്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടാലും, മൂന്ന് കാലങ്ങളിലും നിലനിൽക്കുന്ന ലോകം മുഴുവൻ അവൻ താങ്ങുന്നു, മുത്തുകൾ സൂത്രത്തിൽ തങ്ങുന്നതുപോലെ.
സസ്നേഹേനേവ ദീപേന തേന സര്വം പ്രകാശിതമ് । സ്ഥിതസ് സര്വം പരിത്യജ്യ യശ് ശാന്തോ ഽസ്നേഹദീപവത്
എണ്ണയുള്ള വിളക്ക് എല്ലാം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം വിട്ടുനിൽക്കുന്ന ആ ശാന്തൻ എണ്ണയില്ലാത്ത വിളക്കുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു, എന്നാൽ അവനാൽ എല്ലാം പ്രകാശിതമാകുന്നു.
അസ്നേഹേനേവ ദീപേന യേന സര്വം തിരോഹിതമ് । സ രാജതേ പ്രകാശാത്മാ സമസ് സസ്നേഹദീപവത്
എണ്ണയില്ലാത്ത വിളക്കുപോലെ ഒരാൾക്ക് എല്ലാം മറഞ്ഞുപോകുന്നു; എന്നിരുന്നാലും, അവൻ വെളിച്ചത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവനായി, എല്ലാവരോടും ഒരുപോലെ, എണ്ണയുള്ള വിളക്കുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സമസ്തവസ്തുനിഷ്കാസേ യഥാ ഖമ് അവശിഷ്യതേ । സര്വത്യാഗേ കൃതേ താദൃഗ് വിജ്ഞാനമ് അവശിഷ്യതേ
എല്ലാ വസ്തുക്കളും മാറ്റിയാൽ ആകാശം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അത്തരം ജ്ഞാനം മാത്രം ശേഷിക്കും.
സമസ്തവസ്തൂദാസോ ഹി യഥാ ഖം നേതരന് നൃപ । സര്വസന്ത്യാഗ ഏവാങ്ഗ തഥാ നിര്വാണമ് ഉച്യതേ
രാജാവേ, ആകാശം എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാവസ്തുക്കളോടും അസംഗതമായിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, എല്ലാം വിട്ടൊഴിയുമ്പോഴാണ് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നത്.
സര്വത്യാഗോ ഹി ശൂന്യാത്മാപ്യ് ആശ്രയസ് സര്വസമ്പദാമ് । അനന്താനാമ് ഉദാരാണാം ഖമ് ഇവേദം ദിവൌകസാമ്
എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കൽ ശൂന്യമായിരിക്കും, പക്ഷേ അതാണ് എല്ലാ സമ്പത്തുക്കളുടെയും ആധാരം; ആകാശം ദേവന്മാർക്ക് എത്ര വിശാലവും ഉജ്ജ്വലവുമാണോ, അതുപോലെയാണ്.
സര്വത്യാഗരസാപാനാജ് ജരാമരണഭീതയഃ । ന കാശ്ചന പ്രബാധന്തേ ഖസ്യേവ മലലേഖികാഃ
സർവ്വം ഉപേക്ഷിച്ചവരുടെ മനസ്സിൽ വൃദ്ധാവസ്ഥയുടെയും മരണത്തിന്റെയും ഭയം ഒന്നും വരികയില്ല. ആകാശത്ത് മലയുടെ രേഖകൾ പതിയാത്തതുപോലെ, അവരെ ഒന്നും ബാധിക്കില്ല.
സര്വത്യാഗോ മഹത്ത്വസ്യ കാരണം നിര്മലദ്യുതേഃ । സര്വം ത്യജതി ഖം യസ്മാത് തസ്മാച് ഛുദ്ധം സ്ഥിരം ബൃഹത്
സർവ്വം ഉപേക്ഷിക്കൽ മഹത്വത്തിന്റെയും നിർമ്മലമായ പ്രകാശത്തിന്റെയും കാരണം ആകുന്നു. ആകാശം എല്ലാം വിട്ടുകളയുന്നതുകൊണ്ടാണ് അതു ശുദ്ധവും സ്ഥിരവുമായും വിശാലവുമായിരിക്കുന്നു.