യോ ഽസൌ വിന്ധ്യവനേ ഹസ്തീ സോ ഽസ്മിന് ഭൂമിതലേ ഭവാന് । യൌ വൈരാഗ്യവിവേകൌ തേ തൌ തസ്യ ദശനൌ ശിതൌ
വിന്ധ്യകാടിലെ ആ ആന ഈ ഭൂമിയിൽ നീ തന്നെയാണ്. അവന്റെ രണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള ദന്തങ്ങൾ നിന്റെ വൈരാഗ്യവും വിവേകവുമാണ്.
യശ് ചാസൌ വാരണാക്രാന്തിതത്പരോ ഹസ്തിപസ് സ്ഥിതഃ । തദ് അജ്ഞാനം ത്വദാക്രാന്തിതത്പരം തവ ദുഃഖദമ്
ആ ആനയെ കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവൻ ആനപ്പിടിയെന്നപോലെ, നിന്നെ കീഴടക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന അജ്ഞാനമാണ് നിനക്ക് ദുഃഖം നൽകുന്നത്.
അതിശക്തോ ഽപ്യ് അശക്തേന ദുഃഖാദ് ദുഃഖം ഭയാദ് ഭയമ് । ഹസ്തീ ഹസ്തിപകേനേവ രാജന് മൌര്ഖ്യേണ നീയസേ
നിനക്ക് വലിയ ശക്തിയുണ്ടെങ്കിലും, ശക്തിയില്ലാത്തവരുടെ കൈയിൽ നീ ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് ദു:ഖത്തിലേക്കും, ഭയത്തിൽ നിന്ന് ഭയത്തിലേക്കും നയിക്കപ്പെടുന്നു, രാജാവേ. ഒരു ആനയെ അതിന്റെ കാവലുകാരൻ എങ്ങനെ നയിക്കുമോ, അങ്ങനെ തന്നെ നീ മൗഢ്യത്തിന്റെ പിടിയിൽ ആകുന്നു.
യല് ലോഹരജ്ജുസാരേണ വാരണഃ പരിയന്ത്രിതഃ । തദ് ആശാപാശജാലേന ഭവാന് ആപദമ് ആഗതഃ
ഇരുമ്പ് ചങ്ങല കൊണ്ട് ആനയെ എങ്ങനെ പിടിച്ചിടുമോ, അങ്ങനെ തന്നെ ആശയുടെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ട് നീ കഷ്ടത്തിലേക്ക് എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ആശാ ഹി ലോഹരജ്ജുഭ്യോ വിഷമാ വിപുലാ ദൃഢാ । കാലേന ക്ഷീയതേ ലോഹം തൃഷ്ണാ തു പരിവര്ധതേ
ആശയെന്നത് ഇരുമ്പ് ചങ്ങലകളേക്കാൾ ഭയങ്കരവും, വലിയതും, ശക്തവുമാണ്. കാലം കടന്നാൽ ഇരുമ്പ് ചോർന്നുപോകും, പക്ഷേ തൃശ്യ മാത്രം കാലം കൂടുമ്പോൾ കൂടിവരും.
യദ് ബദ്ധം പ്രേക്ഷതേ വൈരീ ഗജമ് ആരാദ് അലക്ഷിതഃ । പ്രേക്ഷതേ ത്വാം തദ് അജ്ഞാനം ക്രീഡാര്ഥം ബദ്ധമ് ഏകകമ്
ബദ്ധനായ ആനയെ ശത്രു ദൂരത്ത് നിന്ന് ഒളിച്ചുനോക്കുന്നതുപോലെ, നീ ബദ്ധനായി ഒറ്റയ്ക്കിരിക്കുമ്പോൾ അജ്ഞാനം നിന്നെ കളിയാക്കാൻ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
യദ് ബഭഞ്ജ ഗജശ് ശസ്ത്രശൃങ്ഖലാജാലബന്ധനമ് । തത് തത്യാജ ഭവാന് ഭോഗഭൂമിം രാജ്യമ് അകണ്ടകമ്
യാന്നാ ആന പിഴിഞ്ഞു കളഞ്ഞ ആയുധങ്ങളുടെ ചങ്ങലകളും വലകളും ആയിരുന്നുവോ, അതുപോലെ ഭവാൻ ആ സുഖഭൂമിയും തടസ്സങ്ങളില്ലാത്ത രാജ്യവും ഉപേക്ഷിച്ചു.
കദാചിത് സുകരം ശസ്ത്രശൃങ്ഖലാജാലഭേദനമ് । ന ത്വ് അസ്യ മനസസ് സാധോ ഭോഗാശാവിനിവാരണമ്
ചിലപ്പോഴൊക്കെ ആയുധങ്ങളുടെ ചങ്ങലകളും വലകളും പൊട്ടിച്ചെരിയുന്നത് എളുപ്പമാണ്; പക്ഷേ, സദ്ഗുണശാലിയായവനേ, മനസ്സിലെ ആസ്വാദനാശയെ വിട്ടുകളയുക അത്ര എളുപ്പമല്ല.
യദ് ഇഭേ പാടയത്യ് ഉച്ചൈര് ബന്ധം ഹസ്തിപകോ ഽപതത് । ത്വയി ത്യജതി തദ് രാജ്യമ് അജ്ഞാനം പതിതം ക്ഷതമ്
ആന അതിന്റെ ബന്ധനം ശക്തിയായി പൊട്ടിച്ചെരിയുമ്പോൾ ആനപ്പാപ്പൻ നിലംചൊരിയുന്നതുപോലെ, ഭവാൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ അജ്ഞാനം വീണു, പരാജയപ്പെട്ടു.
യദാ വിരക്തഃ പുരുഷോ ഭോഗാശാം ത്യക്തുമ് ഇച്ഛതി । തദാ പ്രകമ്പതേ ഽജ്ഞാനം ഛേദ്യവൃക്ഷപിശാചവത്
ഒരു മനുഷ്യൻ വൈരാഗ്യത്തോടെ ആസ്വാദനാശയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, വെട്ടാൻ പോകുന്ന മരത്തിൽ കെട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്ന ഭൂതംപോലെ അജ്ഞാനം വിറയ്ക്കുന്നു.
യദാ വിവേകീ പുരുഷോ ഭോഗാന് സന്ത്യജ്യ തിഷ്ഠതി । തദാ പലായതേ ഽജ്ഞാനം ഛിന്നവൃക്ഷപിശാചവത്
യുക്തിയുള്ള ഒരാൾ ആസ്വാദനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനം വെട്ടിയെടുത്ത വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു പിശാച് ഓടിപ്പോകുന്നതുപോലെ ഒഴിഞ്ഞുപോകുന്നു.
ഭോഗൌഘേ നൂനമ് ഉന്മുക്തേ പതത്യ് അജ്ഞാനമ് അസ്ഥിതി । പാദപേ ക്രകചച്ഛിന്നേ കുലായസ് തദ്ഗതോ യഥാ
ആസ്വാദനങ്ങളുടെ പ്രവാഹം തടഞ്ഞാൽ, അജ്ഞാനം ഉറപ്പായി വീഴുന്നു; വൃക്ഷം വെട്ടിയാൽ അതിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന കുരുവീട് നിലംപതിക്കുന്നതുപോലെ.
യദാ വനം പ്രയാതസ് ത്വം തദാജ്ഞാനം ക്ഷതം ത്വയാ । പതിതം സന് ന വിഹതം മനസ്ത്യാഗമഹാസിനാ
നീ കാടിലേക്ക് പോയപ്പോൾ അജ്ഞാനം നിന്റെ കൈകൊണ്ട് പരിക്കേറ്റു; അതു വീണുവെങ്കിലും മനസ്സിന്റെ വെടിപ്പെന്ന മഹാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ പൂര്ണമായും നശിപ്പിച്ചില്ല.
തേന ഭൂയസ് സമുത്ഥായ സ്മൃത്വാ പരിഭവഃ കൃതഃ । തപഃപ്രപഞ്ചഖാതേ ഽസ്മിന് ഗഹനേ ത്വം നിയോജിതഃ
അതിനാൽ, വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു, നേരിട്ട അപമാനം ഓർത്തുകൊണ്ട്, ഈ കഠിനമായ തപസ്സിന്റെ കാടിൽ നിന്നെ ഏർപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.
തദൈവാഘാതയിഷ്യസ് ത്വം യദ്യ് അജ്ഞാനം യദാ പതത് । രാജ്യത്യാഗവിധൌ തത് ത്വാം നാഹനിഷ്യത് ക്ഷയം ഗതമ്
അപ്പോള് അജ്ഞാനം ഉദിച്ച സമയത്തുതന്നെ നീ അതിനെ നശിപ്പിച്ചിരുന്നെങ്കില്, രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ട സമയത്ത് അതു നേരത്തെ തന്നെ ഇല്ലാതായിരിക്കും; അതിനാല് പിന്നെ അതു നിന്നെ ബാധിക്കുമായിരുന്നില്ല.
യത് ഖാതവലയസ് തേന വൈരിണാ ഹസ്തിനഃ കൃതഃ । തത് തപോദുഃഖമ് അതുലമ് അജ്ഞാനേന തവാര്പിതമ്
ആ കുഴിയുടെ വളയത്തില് ആന എന്ന ശത്രു നിന്നെ അനുഭവിപ്പിച്ച അതുല്യമായ തപസ്സിന്റെ ദു:ഖം, അജ്ഞാനമാണ് നിനക്കു നല്കിയതും കാരണം.
യാം തസ്യ രാജസാമഗ്രീം ഗജാരേര് ആഹരന് നൃപഃ । സാ ത്വദജ്ഞാനനൃപതേശ് ചിത്തഭൂതിര് വിസാരിണീ
ആ ആനയുടെ കുഴിയില് നിന്ന് രാജാവു കൊണ്ടുവന്ന രാജസമ്പത്ത്, വാസ്തവത്തില് നിന്റെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രകടനമാണ്, പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നതായും.
ത്വം ഗജേന്ദ്രസ് തപഃഖാതേ ദീര്ഘേ വനഗതോ ഽപി സന് । അജ്ഞാനവൈരിണാ തേന നിക്ഷിപ്തസ് തരസാചിതി
നീ ആനകളുടെ രാജാവിനെപ്പോലെ ദീര്ഘകാലം വനത്തില് തപസ്സിന്റെ കുഴിയില് കഴിഞ്ഞിരുന്നാലും, അജ്ഞാനം എന്ന ശത്രു നിന്നെ അതില് ശക്തിയായി തള്ളിയിട്ടതാണ്.
യത് ഖാതവലയോ ബാലലതാഭിര് അവഗുണ്ഠിതഃ । ആവൃതം തത് തപോദുഃഖമ് ഈഷത്സജ്ജനവൃത്തിഭിഃ
ബാല്യത്തിലെ কোমലമായ തണ്ടുകൾ കൊണ്ട് മറച്ചുപൂട്ടപ്പെട്ടിരുന്ന ആ തപസ്സിന്റെ ദു:ഖം, നല്ലവരുടെ പെരുമാറ്റം കൊണ്ട് അല്പം മാത്രം മറഞ്ഞിരുന്നു.
ഇത്യ് അദ്യാപി തപഃഖാതേ ദുഃഖേ ഹ്യ് അസ്മിന് സുദാരുണേ । സ്ഥിതോ ഽസി പാതാലതലേ നൃപ ബദ്ധോ യഥാ ബഡിഃ
ഇങ്ങനെ ഇന്നും നീ ഈ തപസ്സിന്റെ കുഴിയിലോ, അത്യന്തം കഠിനമായ ഈ ദു:ഖത്തിലോ, രാജാവേ, പാതാളത്തിൽ കുടുങ്ങിയ മീനുപോലെ ബന്ധിതനായി നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഗജസ് ത്വമ് ആശാ നിഗഡാനി വൈരീ മോഹോ നിഖാതഃ പുനര് ഉഗ്രബന്ധഃ । മഹീതലം വിന്ധ്യ ഉദന്ത ഇത്ഥം ത്വദീയ ഉക്തഃ കുരു യത് കരോഷി
നീ ആനയാണ്; ആസയാണ് കെട്ട്; ശത്രു മോഹമാണ്; കുഴി കഠിനമായ ബന്ധനമാണ്; ഭൂമി വിന്ധ്യപർവ്വതം പോലെ. ഇങ്ങനെ നിന്റെ കഥ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നീ ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്യുക.
യദ് ഉക്തം നയശാലിന്യാ തയാ വിദിതവേദ്യയാ । തദാ ചൂഡാലയാ ജ്ഞാനം തത് കസ്മാന് നോരരീകൃതമ്
നയത്തിൽ നിപുണയുമായ, അറിയേണ്ടത് അറിഞ്ഞിരുന്ന ചൂഡാലാ പറഞ്ഞ ആ ജ്ഞാനം അപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടില്ല?
സാ ഹി തത്ത്വവിദാം മുഖ്യാ യദ് യദ് വക്തി കരോതി ച । തത് സര്വം സത്യമ് ഏവാങ്ഗ തദ് അനുഷ്ഠേയമ് ആദരാത്
അവളാണ് സത്യത്തെ അറിയുന്നവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനി. അവൾ പറയുന്നതും ചെയ്യുന്നതും എല്ലാം സത്യമാണ്, പ്രിയനേ, അതെല്ലാം ആദരപൂർവ്വം അനുസരിക്കണം.
അഥ ചേദ് വചനം തസ്യാസ് ത്വയാ നാനുഷ്ഠിതം നൃപ । തത് സ സര്വപരിത്യാഗഃ കസ്മാന് ന നിപുണീകൃതഃ
രാജാവേ, അവളുടെ വാക്കുകൾ നീ പാലിച്ചില്ലെങ്കിൽ, പിന്നെ ഈ സമ്പൂർണ്ണ ത്യാഗം നീ എന്തുകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി നടത്താത്തത്?
രാജ്യം ത്യക്തം ഗൃഹം ത്യക്തം ദേശസ് ത്യക്തസ് തഥാവിധഃ । ദാരാസ് ത്യക്താസ് തഥാപ്യ് അങ്ഗ സര്വത്യാഗോ ന കിം കൃതഃ
രാജ്യം വിട്ടു, വീട് വിട്ടു, ദേശവും വിട്ടു, ഭാര്യയെയും വിട്ടു—എന്നിട്ടും, പ്രിയനേ, സമ്പൂർണ്ണ ത്യാഗം എന്തുകൊണ്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടില്ല?
ധനം ദാരാ ഗൃഹം രാജ്യം ഭൂമിശ് ഛത്ത്രം ച ബാന്ധവാഃ । ഇതി സര്വം ന തേ രാജന് സര്വത്യാഗോ ഽത്ര കസ് തവ
ധനം, ഭാര്യ, വീട്, രാജ്യം, ഭൂമി, കുട, ബന്ധുക്കൾ—ഇവയെല്ലാം നിന്റെതല്ല, രാജാവേ. അങ്ങനെ വന്നാൽ, ഇവിടെ നിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ത്യാഗം എന്താണ്?
തവാസ്ത്യ് ഏവാപരിത്യക്തസ് സര്വസ്മാദ് ഭാഗ ഉത്തമഃ । തം പരിത്യജ്യ നിശ്ശേഷം പരാമ് ആയാസ്യ് അശോകതാമ്
നിനക്കൊരുപാട് ഉന്നതമായൊരു ഭാഗം ഇനിയും എല്ലാത്തിലും നിന്ന് വിട്ടുവിടാനുണ്ട്. അതും മുഴുവനായി വിട്ടുവിട്ടാൽ, നീ പരമമായ ദുഃഖരഹിതാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തും.
രാജ്യം ചേന് മമ നോ സര്വം തത് സര്വം വനമ് ഏവ മേ । സാലവൃക്ഷാദിഗുല്മാഢ്യം തദ് അപ്യ് ഏതത് ത്യജാമ്യ് അഹമ്
രാജ്യം മുഴുവൻ എനിക്ക് ഇല്ലെങ്കിൽ, ഈ കാടൊക്കെയും എന്റേതാണ്; സാലവൃക്ഷങ്ങളാലും മറ്റും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ കാടും ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിട്ടുവിടുന്നു.
ഇതി രാമ വദന്ന് ഏവ കുമ്ഭവാക്യപ്രചോദിതഃ । നിമേഷാന്തരമാത്രേണ വശീ വീരശ് ശിഖിധ്വജഃ
ഇങ്ങനെ രാമൻ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, കുംഭന്റെ വാക്കുകൾക്കനുസരിച്ച്, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള വീരനായ ശിഖിധ്വജൻ ഒരു നിമിഷം പോലും വൈകാതെ—
പ്രമമാര്ജ വനാസ്ഥാം താം ഹൃദസ് സുദൃഢനിശ്ചയഃ । പ്രാവൃഡ്വാതസ് തടഗതാം രജോരേഖാമ് ഇവാത്മനഃ
ഹൃദയത്തിൽ ഉറച്ച തീരുമാനത്തോടെ, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നതിലുള്ള ആസ്വാദനം അവൻ പൂർണ്ണമായി കളഞ്ഞുകളഞ്ഞു; മഴക്കാലത്തിലെ കാറ്റ് നദീതീരത്തെ പൊടിരേഖയെ പോലെ അതെല്ലാം അകറ്റി.