തുച്ഛാദിനാ പദാര്ഥേന ദുഃഖം കേനചിദ് ഏതി ഹി । തമോ മേഘപടേനേവ സ്വഭാവോ ഹ്യ് അത്ര കാരണമ്
നിസ്സാരമായ വസ്തുക്കൾ കൊണ്ടു ചിലർക്കു ദുഃഖം വരുന്നു, മേഘം സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ; ഇതിൽ കാരണം സ്വന്തം സ്വഭാവം തന്നെയാണ്.
സ്വരൂപേ നിര്മലേ സത്യേ നിമേഷമ് അപി വിസ്മൃതേ । ദൃശ്യമ് ഉല്ലാസമ് ആപ്നോതി പ്രാവൃഷീവ പയോധരഃ
സ്വന്തം ശുദ്ധമായ സത്യം ഒരുപോഴും മറന്നാൽ, കാണുന്ന ലോകം മഴക്കാലത്തെ മേഘം പോലെ പ്രകാശം പിടിക്കും.
അനാരതാനുസന്ധാനാദ് അനുന്മേഷമ് അവിസ്തൃതേ । സ്വരൂപേ നോല്ലസത്യ് ഏഷ ചിതി ദൃശ്യപിശാചകഃ
തുടർച്ചയുള്ള ധ്യാനത്തിലൂടെ, ഒരു പിളർച്ചിലോ ചിതറലോ ഇല്ലാതെ, ഈ ഭ്രമമായ അനുഭവം ശുദ്ധമായ സ്വഭാവത്തിൽ ഉദിക്കാറില്ല.
യഥാ തമഃപ്രകാശാഭ്യാമ് അഹോരാത്രം സ്ഥിതിം ഗതമ് । തഥൈവ സുഖദുഃഖാഭ്യാം ശരീരം സ്ഥിതിമ് ആഗതമ്
അന്ധകാരവും വെളിച്ചവും ചേർന്ന് പകലും രാത്രിയും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, സന്തോഷവും ദു:ഖവും ചേർന്നാണ് ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഏതേ ഹി സുഖദുഃഖേ ദ്വേ ജന്മകാരണദര്ശനാത് । അജ്ഞസ്യ ലഗതശ് ശുക്ലപടകുങ്കുമവദ് ദൃഢമ്
സന്തോഷവും ദു:ഖവും ജന്മത്തിന്റെ കാരണമെന്നു അജ്ഞാനികൾ കരുതുന്നതിനാൽ, വെളുത്ത തുണിയിലും കുങ്കുമം ചേർത്തതുപോലെ ഇവ രണ്ടും ഉറപ്പായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
തജ്ജ്ഞസ്യ ത്വ് അങ്ഗ ലഗതോ മനാഗ് അപി ചിതേര് വശാത് । യഥാ ശുഭാശുഭൌ രാഗാവ് അനാക്രാന്താന്തരൌ മണേഃ
സത്യം അറിയുന്നവർക്കോ, പ്രിയമേ, ഇവ രണ്ടും ഒപ്പം ചേരുന്നത് വളരെ ചെറുതാണ്; ചിതയുടെ ശക്തിയാൽ ആകർഷണവും വിരോധവും അകത്തുള്ള മാണിക്യത്തെ സ്പർശിക്കാറില്ല.
പുരസ്സ്ഥവസ്ത്വഭാവേന രഞ്ജനാം സ്ഫടികോ യഥാ । തജ്ജ്ഞസ് ത്യജതി ഹേ സാധോ ജീവന്മുക്തമതിര് മുനിഃ
പുറത്തുള്ള വസ്തുവിന്റെ അഭാവത്തിൽ സ്ഫടികം നിറം വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ, മഹാനായ സദ്ഗുരുവേ, മോക്ഷബുദ്ധിയുള്ള മഹാത്മാവും ആകർഷണം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
വസ്തു സംശ്ലേഷമാത്രേണ ഘനം രഞ്ജിതചേതസഃ । ഗതേ ഽപി വസ്തുനി ദൃഢം ദുര്ധിയഃ പരിതാപിനഃ
വസ്തുവുമായി ചേർന്ന മനസ്സു ശക്തമായി ആ വസ്തുവിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ ആകുമ്പോൾ, വസ്തു ഇല്ലാതായാലും സ്ഥിരതയില്ലാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവർ ആ ഓർമ്മകളാൽ വേദനിക്കുന്നു.
ഗതേ ഽപി കുങ്കുമേ ഭസ്ത്രാ തദീയമ് അനുരഞ്ജനമ് । ന ജഹാതി യഥാ മൂഢസ് തഥാ വിഷയരഞ്ജനമ്
കുങ്കുമം മാറിയാലും കൂഞ്ഞി അതിന്റെ ചുവപ്പ് നിറം നിലനിർത്തുന്നതുപോലെ, മൂടിയ മനസ്സുള്ളവരും വിഷയങ്ങളുടെ ആകർഷണം ഉപേക്ഷിക്കാറില്ല.
അനേനൈവ ക്രമേണൈതൌ ബന്ധമോക്ഷൌ വ്യവസ്ഥിതൌ । ഭാവനാതാനവം മോക്ഷോ ബന്ധോ ഹി ദൃഢഭാവനമ്
ഇങ്ങനെ തന്നെ ബന്ധവും മോക്ഷവും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഭാവന ക്ഷയിച്ചാൽ മോക്ഷം, ഭാവന ശക്തമായാൽ ബന്ധമാണ്.
സ്വോത്പത്തികാരണപ്രാപ്തൌ കഥം ദുഃഖം സുഖം ച വാ । അഭ്യുദേതീതി വദ മേ ദൂരസ്ഥായാമ് അപി പ്രഭോ
പ്രഭോ, ഒരാളുടെ ജനനത്തിനുള്ള കാരണം ലഭിച്ചപ്പോള്, അതു എത്ര ദൂരെയായാലും, എങ്ങനെ സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടാകാം എന്ന് ദയവായി പറയൂ.
അത്യുദാരമ് അതീവാച്ഛം ബഹ്വര്ഥം വചനം തവ । ശ്രോതും തൃപ്തിം ന ഗച്ഛാമി മയൂരോ ഽഭ്രരവേഷ്വ് ഇവ
നിന്റെ വാക്കുകള് അത്യന്തം ഉന്നതവും ശുദ്ധവും അര്ത്ഥസമ്പന്നവുമാണ്; അവ കേള്ക്കുമ്പോള് മയിലിന് മേഘഗര്ജ്ജനത്തില് തൃപ്തിയില്ലാത്തതുപോലെ എനിക്ക് ഒരിക്കലും മതിപ്പില്ല.
സ്വോത്പത്തികാരണം ഹൃദ്യം വസ്ത്വ് ആദായാക്ഷപാണിഭിഃ । സുഖസംവിദ് ഇയം ബാലാ നൂനമ് ഉല്ലസതി സ്വതഃ
സ്വന്തം ജനനകാരണം ഇന്ദ്രിയങ്ങള് കൊണ്ടു ആസ്വദിച്ച്, ഈ സന്തോഷം ഒരു കുഞ്ഞുപോലെ സ്വാഭാവികമായി ഉദിക്കുന്നു.
ഹൃദ്ഗതാ ക്ഷോഭമ് ആയാതാ ജീവം കുണ്ഡലിനീഗതമ് । സോമ്യമ് ഉദ്ബോധയത്യ് അന്തസ് സിംഹമ് അഭ്രരവോ യഥാ
ഹൃദയത്തില് കലഹം ഉണരുമ്പോള്, അത് കുണ്ഡലിനിയില് വിശ്രമിച്ചിരിക്കുന്ന ജീവശക്തിയെ അകത്തുനിന്ന് സാവധാനം ഉണര്ത്തുന്നു; മേഘഗര്ജ്ജനം സിംഹത്തെ ഉണര്ത്തുന്നതുപോലെ.
പ്രാണാവപൂരിതാ നാഡീര് ജീവ ആക്രമതി സ്ഫുരന് । സമ്യക്സേകപ്രബുദ്ധാത്മാ രസോ ദ്രുമലതാ ഇവ
പ്രാണവായു നിറഞ്ഞ നാഡികളിൽ ജീവൻ കയറി ഉണരുന്നു; ഉണർന്ന മനസ്സ് വൃക്ഷങ്ങളിലെയും വിളരുകളിലെയും രസം പോലെ ശരിയായ വഴി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സുഖപ്രബോധസഞ്ചാരേ ദുഃഖബോധഗമേ തഥാ । ജീവസ്യ നിയതാ നാഡ്യഃ പൃഥഗ് ദേഹേ സ്ഥിതിം ഗതാഃ
സന്തോഷം ഉണരുകയും പടർന്നു പോകുകയും ചെയ്യുമ്പോഴും, ദു:ഖബോധം വരുമ്പോഴും, ജീവന്റെ നാഡികൾ ശരീരത്തിൽ ഓരോന്നും തങ്ങളുടേതായ സ്ഥാനം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
സുഖിതഃ പ്രസ്ഫുരത്യ് ഏഷ യാസു താസു ന ദുഃഖിതഃ । യേ ഹി മാര്ഗാസ് സുവേഷസ്യ കുവേഷസ്യ ന തേ ശുഭാഃ
സന്തോഷം ഉള്ള നാഡികളിലാണ് ജീവൻ ഉല്ലാസത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നത്; ദു:ഖം ഉള്ളവയിൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കില്ല. നല്ല രീതിയിൽ അലങ്കരിച്ചവരുടെ വഴികളാണ് ശുഭം, മോശമായി അലങ്കരിച്ചവരുടെ വഴികൾ അങ്ങനെയല്ല.
ജീവസ് സദൈവ സര്വത്ര ദേഹേ തിഷ്ഠതി വൈ കില । തസ്യ ദുഃഖേ സുഖേ വാപി നിയതം സ്ഫുരിതം കുതഃ
ജീവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ശരീരത്തിന്റെ എല്ലിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു; എങ്കിൽ സന്തോഷമോ ദു:ഖമോ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ചലനം എന്തുകൊണ്ടാണ് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നത്?
യാവത്പ്രമാണം ജീവോ ഽയം സംശാമ്യത്യ് അപരിസ്ഫുരന് । താവത്പ്രമാണമ് ഏവൈനം മുക്തം മുക്തമ് അവൈഹി വൈ
ഈ ജീവൻ എത്രത്തോളം ശാന്തമായി, അശാന്തിയില്ലാതെ വിശ്രമിക്കുമ്പോഴും, ആ സമയമൊക്കെയും അവൻ മോചിതനാണ്, സത്യത്തിൽ മോചിതനാണെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം.
യാവത്പ്രമാണമ് അധികം സ്ഫുരതി ക്ഷുബ്ധമാരുതമ് । താവത്പ്രമാണമ് ഏവൈനം ബദ്ധം ബദ്ധമ് അവൈഹി മേ
ശ്വാസം അത്യന്തം അശാന്തമായി ഉണരുമ്പോഴും, ആ സമയമൊക്കെയും അവൻ ബന്ധത്തിലാണെന്ന്, സത്യത്തിൽ ബന്ധത്തിലാണെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.
സുഖദുഃഖകലാസ്പന്ദോ ബന്ധോ ജീവസ്യ നേതരഃ । തദഭാവോ ഹി മോക്ഷസ് സ്യാദ് ബോധാത് സമ്പദ്യതേ ച സഃ
സുഖവും ദു:ഖവും മാറിമാറി അനുഭവപ്പെടുന്നത് ജീവന്റെ ബന്ധനമാണ്, മറ്റൊന്നുമല്ല; അതിന്റെ അഭാവം തന്നെയാണ് മോക്ഷം, അതു ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു.
സുഖദുഃഖദശേ യാവദ് ആനീതേ നേന്ദ്രിയൈശ് ശഠൈഃ । താവത് സുപ്തസമസ് സോമ്യോ ജീവസ് തിഷ്ഠതി ശാന്തവത്
സുഖം അല്ലെങ്കിൽ ദു:ഖം എന്ന അവസ്ഥ കപടമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉണർത്താതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, സ്നേഹമുള്ള ജീവൻ ഉറക്കത്തിലിരിക്കുന്നതുപോലെ ശാന്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സുഖമ് ആലോക്യ വാ ദുഃഖമ് അക്ഷാനീതം ചലദ്വപുഃ । സമുത്ഫലതി ജീവോ ഽന്തര് ദൃഷ്ടേന്ദുര് ഇവ തോയധിഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വഴി ഈ ശരീരം സുഖമോ ദു:ഖമോ അനുഭവിക്കുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള ആത്മാവ് ജലത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപോലെ ഉദിക്കുന്നു.
ജീവഃ ക്ഷുഭ്യതി ദൃഷ്ടേന സംവിദാങ്ഗ സുഖാദിനാ । ആമിഷേണേവ മാര്ജാരോ മൌര്ഖ്യമ് ഏവാത്ര കാരണമ്
സുഖം മുതലായ അനുഭവങ്ങൾ കൊണ്ടു ജീവൻ അശാന്തനാകുന്നു, ഒരു പൂച്ച ആഹാരത്തിന് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ. ഇതിന് കാരണം അജ്ഞാനമാത്രമാണ്.
ബോധേന ബോധ്യതേ ജീവ ആത്മജ്ഞാനാത്മനാത്മനാ । സുഖദുഃഖാദി നാസ്തീതി തേനാസൌ യാതി സോമ്യതാമ്
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ, ആത്മാവിനെ ആത്മജ്ഞാനം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സുഖവും ദു:ഖവും ഒന്നുമില്ലെന്നു മനസ്സിലാവുന്നു, അതിനാൽ ആത്മാവ് സമാധാനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.
ന സത് സുഖാദി നൈതന് മേ മുധാ ചായമ് അഹം സ്ഥിതഃ । ഇതി ജീവഃ പ്രബുദ്ധോ ഽന്തര് നിര്വാണം യാതി ശാമ്യതി
സുഖം മുതലായവ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ല, ഞാൻ അവയിൽ വെറുതെ നിലകൊള്ളുന്നവനുമല്ല. അങ്ങനെ ഉണർന്ന ആത്മാവ് അകത്തുള്ള ശാന്തിയും സമാധാനവും പ്രാപിക്കുന്നു.
സുഖാദിവസ്ത്വ് അസദ്രൂപമ് ഇത്യ് അന്തര്ബോധസംവിദാ । ന തദുന്മുഖതാം യാതി ജീവശ് ശാമ്യതി കേവലമ്
ആനന്ദം പോലുള്ള വസ്തുക്കൾ യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് ഉള്ളിലെ ബോധം കൊണ്ടു മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ അവയിലേക്കു തിരിയാതെ ശാന്തനായി നിൽക്കുന്നു.
സര്വമ് ഏവ ചിദാകാശം ബ്രഹ്മേതി ഘനനിശ്ചയേ । സ്ഥിതിം യാതേ ശമം യാതി ജീവോ നിസ്സ്നേഹദീപവത്
എല്ലാം ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം, അതായത് ബ്രഹ്മം തന്നെയാണെന്ന് ഉറച്ച വിശ്വാസം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ജീവൻ എണ്ണയില്ലാത്ത വിളക്കുപോലെ ശാന്തനാകും.
ദീപവച് ഛമമ് ആയാതി സുഖാദിസ്നേഹസങ്ക്ഷയേ । സര്വമ് ഏകമ് ഇതി ജ്ഞാത്വാ ജീവോ ദ്വിത്വാവിഭാവനാത്
ആനന്ദാദികളോടുള്ള ആസക്തി തീർന്നപ്പോൾ, ജീവൻ വിളക്കുപോലെ ശാന്തനാകും; എല്ലാം ഒന്നാണെന്ന് അറിഞ്ഞാൽ, രണ്ടായുള്ള ഭാവന ജീവനിൽ ഇല്ലാതാകും.
സര്വമ് ആകാശമ് ഏവേതി ബുദ്ധ്വാ ക്സോഭം ന ഗച്ഛതി । ജീവശ് ശൂന്യേന ശൂന്യസ്യ കഃ കില ക്ഷോഭവിഭ്രമഃ
എല്ലാം ആകാശം തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയാൽ, ജീവൻ അലറി കുലുങ്ങുന്നില്ല; ശൂന്യത്തിൽ ശൂന്യമായതിനാൽ, അവിടെ എന്ത് കലഹമോ ഭ്രമമോ ഉണ്ടാകാൻ കഴിയും?