കാഞ്ചനാമ്ഭോജമുകുലസുന്ദരൈസ് സ്തനമണ്ഡലൈഃ । പരിവേല്ലിതമ് അന്യോഽന്യം ഫലൈഃ കാന്തദ്രുമം യഥാ
പൊന്നിൻ കമലത്തിന്റെ മുക്കളെപ്പോലെയുള്ള മനോഹരമായ അവരുടെ മുലകൾ തമ്മിൽ ചേർന്ന്, മനോഹരമായ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കായ്കൾപോലെ ഒരുമിച്ച് കലർന്നിരുന്നു.
ദ്രുതഹേമരസാപൂരനിര്ഝരാഭോഗഭാസുരൈഃ । കുര്വന്തമ് ഊരുഭിഃ കാമമന്ദിരസ്തമ്ഭവിഭ്രമമ്
പൊന്നുപോലെത്തിളങ്ങുന്ന അമൃതം നിറഞ്ഞ ഒഴുക്കുകളെപ്പോലെയുള്ള അവരുടെ തോളുകൾ, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ മന്ദിരത്തിലെ തൂണുകൾ പോലെ ഭ്രമം സൃഷ്ടിച്ചു.
നിര്മലീകൃതചന്ദ്രേണ വ്യാപ്തവ്യോമ്നാ വിലാസിനാ । ലാവണ്യരസപൂരേണ തര്ജയന്തമ് ഇവാപഗാമ്
ശുദ്ധമായ ചന്ദ്രനാൽ നിറഞ്ഞ പ്രകാശമുള്ള ആകാശം, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ സാരമൊഴുകി, നദികളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ തിളങ്ങുന്നു.
പ്രാകാരൈര് അമരോദ്യാനേ രഥചക്രൈര് മനോഭുവഃ । ഉത്പഥാര്പിതഗങ്ഗാമ്ബുനിതമ്ബതടസേതുഭിഃ
ദേവതകളുടെ തോട്ടത്തിൽ കോട്ടമതിലുകൾ പോലെ, മനസ്സിൽ ജനിച്ച ദേവന്റെ രഥചക്രങ്ങൾ പോലെ, വഴിതിരിച്ചുപോകുന്ന പാതകളിൽ നദീജലം ചേർത്ത് കെട്ടിയ പാലങ്ങൾ പോലെ.
സര്വത്ര ദൃഷ്ടസര്വാങ്ഗം വിശ്വരൂപമ് ഇവാസ്ഥിതമ് । പ്രതിബിമ്ബിതസര്വാര്ഥമ് അന്യോഽന്യാദര്ശതാം ഗതമ്
എവിടെയും എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും കാണാവുന്ന വിധത്തിൽ, സർവ്വവിശ്വരൂപം പോലെ നിലകൊണ്ടു, എല്ലാം പ്രതിഫലിപ്പിച്ച് പരസ്പരം കണ്ണാടിപോലെയായി.
കാലകല്പതരോര് വര്ഷവിടപാത് പക്ഷപല്ലവാത് । വിവിധര്തുലതാജാലാദ് ദിനശ്രീകലികാകുലാത്
കാലം എന്ന ഇഷ്ടവൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പുകളും ഇലകളും, പലവിധം നൂലുപോലെയുള്ള ജാലങ്ങളും, പകലിന്റെ ഭംഗിയുടെ കുരുമുലകളും.
ആലോകപുഷ്പരജസോ ജാതാദ് ഗഗനകാനനേ । സ്ഫുരജ്ജഗത്ഖഗവ്രാതാത് സപ്താബ്ധ്യേകാലവാലകാത്
ആകാശവനത്തിൽ ജനിച്ച പ്രകാശമുള്ള പുഷ്പങ്ങളുടെ പൊടി, ലോകത്ത് പറക്കുന്ന പക്ഷികളുടെ കൂട്ടം, ഏഴു സമുദ്രങ്ങളുടെ ഒരു മുടികഷണം — ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉദിച്ചിരിക്കുന്നത്.
മാസസ്തബകവൃന്തേഷു വൃദ്ധിം യാന്തം രസാന്വിതമ് । ഉദ്ധൃത്യോദ്ധൃത്യ സമ്പൂര്ണം ചാലിതാമ്ഭോദപല്ലവമ്
മാസംതോറും വളരുന്ന തണ്ടുകളിൽ രസം നിറഞ്ഞതും, വീണ്ടും വീണ്ടും എടുത്തു നിറച്ചതും, നീങ്ങുന്ന ജലമേഘങ്ങളുടെ മുളകളും അതിലുണ്ട്.
ആലോലാലകകേശാക്ഷിതാരകാദിമധുവ്രതമ് । അമൃതാപദ്വിഘാതായ കോശസഞ്ചയകാരിഭിഃ
അലയുന്ന മുടിയും നക്ഷത്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള പുഷ്പങ്ങളിൽ അമൃതം തേടി വരുന്ന തേൻച്ചീറ്റകളാൽ, അമൃതപഥം തടയാൻ കൂമ്പാരങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ദുഷ്പ്രാപേ ഭൂതസങ്ഘാനാം വികസത്കനകാമ്ബുജേ । പദ്മപല്ലവസഞ്ഛന്നം ഗുപ്തം മേരോര് ഗുഹാന്തരേ
ഭൂതഗണങ്ങൾക്ക് എളുപ്പത്തിൽ എത്താനാകാത്തതും, പൊന്നുപൊലിഞ്ഞ താമരകൾ വിരിയുന്നതും, താമരയുടെ ഇലകൾ കൊണ്ട് മറച്ചതും, മേരു പർവതത്തിന്റെ ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞതുമാണ് അത്.
ശീതലേ സ്വര്ധുനീതീരേ യത്നോത്സൃഷ്ടമലം പുരഃ । ചന്ദ്രബിമ്ബഫലാപൂരമ് ഏകത്രൈവോപസമ്ഭൃതമ്
തണുത്ത സ്വർഗ്ഗനദിയുടെ കരയിൽ, അവന്റെ മുന്നിൽ പുതുതായി ക്രമീകരിച്ച, മിനുക്കമുള്ള പഴങ്ങൾ ഒരു ചന്ദ്രബിംബത്തിന്റെ കൂട്ടംപോലെയും പഴക്കൂട്ടംപോലെയും ഒരുമിച്ച് വെച്ചിരിക്കുന്നു.
സ്ത്രൈണമ് ആലോക്യ തത് കാന്തം സഹസൈവ മനോ മുനേഃ । അനാശ്രിതവിവേകാംശം ബഭൂവാനന്ദിതം സ്ഫുരത്
ആ സുന്ദരിയായ സ്ത്രീയെ കണ്ടപ്പോൾ, മുനിയുടെ മനസ്സ് അപ്രതീക്ഷിതമായി ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു; വിവേകമെന്നുള്ള ആശ്രയം ഇല്ലാതെ അതു സന്തോഷത്തിലും പ്രകാശത്തിലും നിറഞ്ഞു.
ആനന്ദവലിതേ ചിത്തേ ക്ഷുബ്ധേ പ്രാണാനിലേ സ്ഥിതേ । ബഭൂവ തസ്യ തുഷ്ടസ്യ മദനസ്ഖലിതം തദാ
ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകിയ മനസ്സും അശാന്തമായ ശ്വാസവും ഉണ്ടായപ്പോൾ, ആ തൃപ്തിയുടെ നിമിഷത്തിൽ, മോഹം കൊണ്ടുള്ള ഒരു തളർച്ച അവനുണ്ടായി.
ഫലം രസാപൂര്ണമ് ഇവ ഗ്രീഷ്മാന്ത ഇവ തോയദഃ । പ്രത്യഗ്രഃ പാദപശ് ഛിന്നലതാവൃന്ത ഇവോത്തമഃ
പുതിയ രസത്തോടെ നിറഞ്ഞ പഴംപോലും, വേനലാവസാനത്തിലെ മഴമേഘംപോലും, വള്ളി വെട്ടിയെടുത്ത യുവവൃക്ഷംപോലും, അവൻ അതിന്റെ ഉന്നതിയിൽ ആയിരുന്നു.
അവശ്യായകണസ്യന്ദീ ശശാങ്ക ഇവ വാ മുനിഃ । ബിസം ദ്വിധാ യാതമ് ഇവ ഗലത്സാരരസോ ഽഭവത്
മഹർഷി, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് അമൃതം തുളുമ്പുന്നതുപോലെ, ഒരു താമരത്തണ്ടു രണ്ടായി പിളർന്നതുപോലെ, അതിന്റെ സാരം ഒഴുകിപ്പോകുന്നപോലെ, അത്യാവശ്യമായ ആ ഒഴുക്കിനെ തടയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.
താദൃശോ ഽപി ബഹുജ്ഞോ ഽപി ജീവന്മുക്തോ ഽപ്യ് അസൌ മുനിഃ । നിരിച്ഛോ ഽപി നിരാസ്ഥോ ഽപി നകിഞ്ചിദുപമോ ഽപ്യ് അലമ്
അവൻ അങ്ങനെയൊരാൾ ആയിരുന്നെങ്കിലും, വളരെ അറിവുള്ളവനും ജീവൻപോലും മോചിതനും, ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനും അകറ്റം നിൽക്കുന്നവനും, മറ്റൊന്നുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്താനാകാത്തവനും ആയിരുന്നെങ്കിലും, ആ മഹർഷി അതിനാൽ കീഴടങ്ങി.
സബാഹ്യാഭ്യന്തരം നിത്യമ് ആകാശവിശദോ ഽപി ച । നാരദോ ഽപി കഥം ബ്രഹ്മന് മദനസ്ഖലിതോ ഽഭവത്
ബ്രഹ്മൻ, അകത്തും പുറത്തും എപ്പോഴും ശുദ്ധിയുള്ളവനും ആകാശംപോലെ വ്യക്തമായവനും ആയ നാരദനും എങ്ങനെയാണ് ആഗ്രഹത്തിൽ വീഴാൻ ഇടയായത്?
സര്വസ്യാ ഏവ രാജേന്ദ്ര ഭൂതജാതേര് ജഗത്ത്രയേ । ദേവാദേര് അപി ദേഹോ ഽയം ദ്വയാത്മൈവം സ്വഭാവതഃ
രാജാധിരാജാ, ഈ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലുമുള്ള എല്ലാ ജീവജാതികൾക്കും—even ദേവന്മാർക്കും—ഈ ശരീരം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ഇരട്ടത്വം ഉള്ളതാണ്.
അജ്ഞമ് അസ്ത്വ് അഥ വാ തജ്ജ്ഞം യാവന് മത്തം ശരീരകമ് । സര്വമ് ഏവ ജഗത്യ് അങ്ഗ സുഖദുഃഖമയം സ്മൃതമ്
അറിയാത്തവനോ അറിവുള്ളവനോ ആയാലും, മനസ്സിൽ മായയുണ്ടെങ്കിൽ, പ്രിയനേ, ഈ ലോകം മുഴുവൻ സുഖവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞതാണെന്ന് തോന്നും.
ഹൃദ്യാദിനാ പദാര്ഥേന കേനചിദ് വര്ധതേ സുഖമ് । ആലോക ഇവ ദീപേന മഹാമ്ബുധിര് ഇവേന്ദുനാ
ഹൃദയസുഖം പോലെയുള്ള വസ്തുക്കൾ കൊണ്ടു ചിലർക്കു സന്തോഷം കൂടുന്നു, വിളക്കിന്റെ പ്രകാശം പോലെ, അല്ലെങ്കിൽ ചന്ദ്രനാൽ കടൽ നിറയുന്നതുപോലെ.
തുച്ഛാദിനാ പദാര്ഥേന ദുഃഖം കേനചിദ് ഏതി ഹി । തമോ മേഘപടേനേവ സ്വഭാവോ ഹ്യ് അത്ര കാരണമ്
നിസ്സാരമായ വസ്തുക്കൾ കൊണ്ടു ചിലർക്കു ദുഃഖം വരുന്നു, മേഘം സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ; ഇതിൽ കാരണം സ്വന്തം സ്വഭാവം തന്നെയാണ്.
സ്വരൂപേ നിര്മലേ സത്യേ നിമേഷമ് അപി വിസ്മൃതേ । ദൃശ്യമ് ഉല്ലാസമ് ആപ്നോതി പ്രാവൃഷീവ പയോധരഃ
സ്വന്തം ശുദ്ധമായ സത്യം ഒരുപോഴും മറന്നാൽ, കാണുന്ന ലോകം മഴക്കാലത്തെ മേഘം പോലെ പ്രകാശം പിടിക്കും.
അനാരതാനുസന്ധാനാദ് അനുന്മേഷമ് അവിസ്തൃതേ । സ്വരൂപേ നോല്ലസത്യ് ഏഷ ചിതി ദൃശ്യപിശാചകഃ
തുടർച്ചയുള്ള ധ്യാനത്തിലൂടെ, ഒരു പിളർച്ചിലോ ചിതറലോ ഇല്ലാതെ, ഈ ഭ്രമമായ അനുഭവം ശുദ്ധമായ സ്വഭാവത്തിൽ ഉദിക്കാറില്ല.
യഥാ തമഃപ്രകാശാഭ്യാമ് അഹോരാത്രം സ്ഥിതിം ഗതമ് । തഥൈവ സുഖദുഃഖാഭ്യാം ശരീരം സ്ഥിതിമ് ആഗതമ്
അന്ധകാരവും വെളിച്ചവും ചേർന്ന് പകലും രാത്രിയും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, സന്തോഷവും ദു:ഖവും ചേർന്നാണ് ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഏതേ ഹി സുഖദുഃഖേ ദ്വേ ജന്മകാരണദര്ശനാത് । അജ്ഞസ്യ ലഗതശ് ശുക്ലപടകുങ്കുമവദ് ദൃഢമ്
സന്തോഷവും ദു:ഖവും ജന്മത്തിന്റെ കാരണമെന്നു അജ്ഞാനികൾ കരുതുന്നതിനാൽ, വെളുത്ത തുണിയിലും കുങ്കുമം ചേർത്തതുപോലെ ഇവ രണ്ടും ഉറപ്പായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
തജ്ജ്ഞസ്യ ത്വ് അങ്ഗ ലഗതോ മനാഗ് അപി ചിതേര് വശാത് । യഥാ ശുഭാശുഭൌ രാഗാവ് അനാക്രാന്താന്തരൌ മണേഃ
സത്യം അറിയുന്നവർക്കോ, പ്രിയമേ, ഇവ രണ്ടും ഒപ്പം ചേരുന്നത് വളരെ ചെറുതാണ്; ചിതയുടെ ശക്തിയാൽ ആകർഷണവും വിരോധവും അകത്തുള്ള മാണിക്യത്തെ സ്പർശിക്കാറില്ല.
പുരസ്സ്ഥവസ്ത്വഭാവേന രഞ്ജനാം സ്ഫടികോ യഥാ । തജ്ജ്ഞസ് ത്യജതി ഹേ സാധോ ജീവന്മുക്തമതിര് മുനിഃ
പുറത്തുള്ള വസ്തുവിന്റെ അഭാവത്തിൽ സ്ഫടികം നിറം വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ, മഹാനായ സദ്ഗുരുവേ, മോക്ഷബുദ്ധിയുള്ള മഹാത്മാവും ആകർഷണം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
വസ്തു സംശ്ലേഷമാത്രേണ ഘനം രഞ്ജിതചേതസഃ । ഗതേ ഽപി വസ്തുനി ദൃഢം ദുര്ധിയഃ പരിതാപിനഃ
വസ്തുവുമായി ചേർന്ന മനസ്സു ശക്തമായി ആ വസ്തുവിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ ആകുമ്പോൾ, വസ്തു ഇല്ലാതായാലും സ്ഥിരതയില്ലാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവർ ആ ഓർമ്മകളാൽ വേദനിക്കുന്നു.
ഗതേ ഽപി കുങ്കുമേ ഭസ്ത്രാ തദീയമ് അനുരഞ്ജനമ് । ന ജഹാതി യഥാ മൂഢസ് തഥാ വിഷയരഞ്ജനമ്
കുങ്കുമം മാറിയാലും കൂഞ്ഞി അതിന്റെ ചുവപ്പ് നിറം നിലനിർത്തുന്നതുപോലെ, മൂടിയ മനസ്സുള്ളവരും വിഷയങ്ങളുടെ ആകർഷണം ഉപേക്ഷിക്കാറില്ല.
അനേനൈവ ക്രമേണൈതൌ ബന്ധമോക്ഷൌ വ്യവസ്ഥിതൌ । ഭാവനാതാനവം മോക്ഷോ ബന്ധോ ഹി ദൃഢഭാവനമ്
ഇങ്ങനെ തന്നെ ബന്ധവും മോക്ഷവും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഭാവന ക്ഷയിച്ചാൽ മോക്ഷം, ഭാവന ശക്തമായാൽ ബന്ധമാണ്.