യഥോഷസി പ്രവൃത്തായാമ് ആലോകോ ഽവശ്യമ് ഏഷ്യതി । അസ്യാം വാ ചിതിമാത്രായാം സ്വവിവേകസ് തഥൈഷ്യതി
വിളക്കു തെളിയുമ്പോൾ പ്രകാശം നിർബന്ധമായും വരുന്നതുപോലെ, ഈ ശുദ്ധമായ ബോധത്തിൽ നിന്നും സ്വയം വിവേകം ഉറപ്പായും ഉദിക്കും.
ശ്രുതായാം പ്രാജ്ഞവദനാദ് ബുദ്ധായാം സ്വയമ് ഏവ വാ । ശനൈശ് ശനൈര് വിചാരേണ ബുദ്ധൌ സംസ്കാര ആഗതേ
പണ്ഡിതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം മനസ്സിലാക്കിയാലോ, ക്രമേണ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ബുദ്ധിയിൽ ആലോചനയുടെ അടയാളങ്ങൾ ഉറപ്പു വരും.
പൂര്വം താവദ് ഉദേത്യ് അന്തര് ഭൃശം സംസ്കൃതവാക്യതാ । ശുദ്ധാ മുക്താലതേവോച്ചൈര് യാ സഭാസ്ഥാനഭൂഷണമ്
ആദ്യം മനസ്സിനുള്ളിൽ വളരെ മനോഹരമായ, ശുദ്ധവും ഉയർന്നതുമായ സംസാരശൈലി ഉദയിക്കുന്നു. മുത്തുകളുടെ മാലപോലെ assembly-യിലേക്കുള്ള ഒരു അലങ്കാരമായി അത് മാറുന്നു.
പരാ വിരാഗതോദേതി മഹത്ത്വഗുണശാലിനീ । സാ യയാ സ്നേഹമ് ആയാന്തി രാജാനോ ഽജഗരാ അപി
അതിനുശേഷം, മഹത്തായ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ പരമവൈരാഗ്യം ഉദയിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു, പാമ്പുപോലെ ഭയങ്കരരായ രാജാക്കന്മാരും സൗഹൃദത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു.
പൂര്വാപരജ്ഞസ് സര്വത്ര നരോ ഭവതി ബുദ്ധിമാന് । പദാര്ഥാനാം യഥാ ദീപഹസ്തോ നിശി സുലോചനഃ
മുന്പും ശേഷവും അറിയുന്നവൻ എല്ലായിടത്തും ബുദ്ധിമാനാകുന്നു. രാത്രിയിൽ ദീപം കൈവശമുള്ളവൻ വസ്തുക്കളെ എളുപ്പത്തിൽ കാണുന്നതുപോലെ അവൻ കാര്യങ്ങളെ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കുന്നു.
ലോഭമോഹാദയോ ദോഷാസ് താനവം യാന്ത്യ് അലം ശനൈഃ । ധിയോ ദിശസ് സമാസന്നശരദോ മിഹികാ യഥാ
ലോഭം, മോഹം തുടങ്ങിയ ദോഷങ്ങൾ ക്രമേണ കുറയുന്നു. ശരത്കാലം അടുത്തുവന്നപ്പോൾ മഞ്ഞ് ദിശകളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ മനസ്സിൽ നിന്നുമവ ചുരുങ്ങുന്നു.
കേവലം സമപേക്ഷന്തേ വിവേകാഭ്യസനം ധിയഃ । ന കാചന ഫലം ധത്തേ സ്വഭ്യാസേന വിനാ ക്രിയാ
ബുദ്ധിക്ക് സത്യസന്ധതയുടെ അഭ്യാസം മാത്രമേ ആശ്രയിക്കാനാകൂ; സ്വയം ആവർത്തിച്ചുള്ള ശ്രമം ഇല്ലാതെ യാതൊരു പ്രവർത്തിക്കും ഫലം ലഭിക്കില്ല.
മനഃ പ്രസാദമ് ആയാതി ശരദീവ മഹത് സരഃ । പരം സാമ്യമ് ഉപാദത്തേ നിര്മന്ദര ഇവാര്ണവഃ
മനസ്സ് ശരത്കാലത്തെ വലിയ തടാകം പോലെ ശുദ്ധിയും, തിരമാലകൾ ഇല്ലാത്ത സമുദ്രം പോലെ പരമമായ സമാധാനവും നേടുന്നു.
നിരന്തഃകാലിമാ വജ്രശിഖേവാസ്തതമഃപടാ । പരിജ്വലത്യ് അലം പ്രജ്ഞാ പദാര്ഥപ്രവിഭാഗിനീ
അകത്തുള്ള ഇരുണ്ടതയൊക്കെയും ഇടിച്ചുതകർക്കുന്ന ഇടിമിന്നലുപോലെ, വസ്തുക്കളുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്ന വിവേകം തെളിച്ചം പകർന്നു പ്രകാശിക്കുന്നു.
ദൈന്യദാരിദ്ര്യദുഃഖാദ്യാ ദൃഷ്ടയോ ദര്ശിതാന്തരാഃ । ന നികൃന്തന്തി മര്മാണി സസന്നാഹമ് ഇവേഷവഃ
ദു:ഖം, ദാരിദ്ര്യം തുടങ്ങിയ കാഴ്ചകൾ വെറും ഭ്രമങ്ങൾ മാത്രമാണ്; മുളകെട്ടുപോയ അമ്പുകൾ ശരീരത്തിന്റെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങളെ തൊടാത്തതുപോലെ, അവ മനസ്സിന്റെ ആഴം തൊടുന്നില്ല.
ഹൃദയം നാവലുമ്പന്തി ഭീമാസ് സംസൃതിഭീതയഃ । പുരസ്സ്ഥിതമ് അപി പ്രാജ്ഞം മഹോപലമ് ഇവാഖവഃ
ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ലോകഭയങ്ങൾ നേരിൽ വന്നാലും, ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സ് അതിനാൽ അലയാറില്ല; വലിയ കല്ലിനെ പക്ഷികൾ എത്രയോ ചുറ്റിയാലും അതിന് ഒന്നും സംഭവിക്കാത്തതുപോലെയാണ്.
കഥം സ്യാദ് ആദിതാ ജന്മകര്മണോര് ദൈവപുംസ്ത്വയോഃ । ഇത്യാദിസംശയഗണശ് ശാമ്യത്യ് അഹ്നി യഥാ തമഃ
ജന്മവും പ്രവൃത്തിയും എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു? വിധി എന്ത്? മനുഷ്യശക്തി എന്ത്? എന്നിങ്ങനെയുള്ള സംശയങ്ങൾ, പകലിൽ ഇരുണ്ടിരിപ്പ് അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ, അകന്നുപോകുന്നു.
സര്വഥാ സര്വഭാവേഷു സങ്ഗതിര് ഹ്യ് ഉപശാമ്യതി । യാമിന്യാമ് ഇവ യാതായാം പ്രജ്ഞാലോക ഉപാഗതേ
എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും ബുദ്ധിയുടെ പ്രകാശം ഉദിച്ചാൽ, ബന്ധം അകന്നു പോകുന്നു; രാത്രിക്ക് പകരം പുലരികാലം വരുന്നതുപോലെയാണ്.
സമുദ്രസ്യേവ ഗാമ്ഭീര്യം സ്ഥൈര്യം മേരോര് ഇവ സ്ഥിരമ് । അന്തശ്ശീതലതാ ചേന്ദോര് ഇവോദേതി വിചാരിണഃ
ആഴത്തിൽ സമുദ്രംപോലെയും, സ്ഥിരതയിൽ മേരു മലപോലെയും, ഉള്ളിൽ തണുപ്പിൽ ചന്ദ്രനുപോലെയും, ആലോചനയുള്ളവനിൽ ഈ ഗുണങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു.
സാ ജീവന്മുക്തതാ തസ്യ ശനൈഃ പരിണതിം ഗതാ । ശാന്താശേഷവികല്പസ്യ ഭവത്യ് ആവിശ്യ യോഗിനഃ
അവനിൽ ജീവൻമുക്തിയുടെ അവസ്ഥ ക്രമേണ വളർന്ന്, എല്ലാ സംശയങ്ങളും ശാന്തമായ യോഗിക്ക് അതു പൂർണ്ണമായി സ്ഥിരമാകുന്നു.
സര്വാര്ഥശീതലാ ശുദ്ധാ പരമാലോകദാ സുധീഃ । പരം പ്രകാശമ് ആയാതി ജ്യോത്സ്നേവ സകലൈന്ദവീ
അവന്റെ ബുദ്ധി എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും തണുപ്പും, ശുദ്ധിയും, പരമപ്രകാശവും നൽകുന്നതും ആകുന്നു; അതു മുഴുവൻ ചന്ദ്രന്റെ വെളിച്ചംപോലെ പരമപ്രകാശം നേടുന്നു.
ഹൃദ്യാകാശേ വിവേകാര്കേ ശമാലോകിനി നിര്മലേ । അനര്ഥസാര്ഥകര്താരോ നോദ്യന്തി കലികേതവഃ
ഹൃദയത്തിന്റെ ആകാശത്ത് വിവേകസൂര്യൻ പ്രകാശിക്കുന്നതും, ശാന്തിയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ശുദ്ധമായതും ആകുമ്പോൾ, ദുരിതത്തിന്റെ വിത്തുകൾ അവിടെ ഉദയിക്കാറില്ല.
ശാമ്യന്തി ശുദ്ധിമ് ആയാന്തി സൌമ്യാസ് തിഷ്ഠന്തി സൂന്നതേ । അചഞ്ചലേ ജഡാസ് തൃഷ്ണാശ് ശരദീവാഭ്രമാലികാഃ
ആശകൾ ശമിച്ചു, ശുദ്ധിയും, സൌമ്യതയും, വിനയവും നിലനിൽക്കുന്നു; അവ അചഞ്ചലവും ജഡവുമാകുന്നു, ശരദ്കാലത്തെ മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾപോലെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
യത്കിഞ്ചനകരീ ക്രൂരാ ഗ്രാമ്യതാ വിനിവര്തതേ । ദീനാനനാ പിശാചാനാം ലീലേവ ദിവസാഗമേ
ഏത് ക്രൂരമായ പ്രവർത്തിയാണെങ്കിലും, അതുകൊണ്ട് മന്ദമായ പെരുമാറ്റം വിട്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അതു പകലെത്തുമ്പോൾ ദു:ഖിതമായ മുഖങ്ങളോടെ കിടക്കുന്ന ഭൂതങ്ങളെ പോലെ അകറ്റുന്നതുപോലെയാണ്.
ധര്മഭിത്തൌ ഭൃശം ലഗ്നാം ധിയം ധൈര്യധുരം ഗതാമ് । ആധയോ ന വിലുമ്പന്തി വാതാശ് ചിത്രലതാമ് ഇവ
ധർമ്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ഉറപ്പായി പിടിച്ച മനസ്സും ധൈര്യത്തിന്റെ കെട്ടിയുള്ള മനസ്സും, കാറ്റ് അത്ഭുതലതയെ തകർപ്പിക്കുന്നില്ലാത്തതുപോലെ, കഷ്ടതകൾ കൊണ്ടു തകർപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
ന പതത്യ് അവടേ ജന്തുര് വിഷയാസങ്ഗരൂപിണി । കഃ കില ജ്ഞാതസരണിശ് ശ്വഭ്രേ സമനുധാവതി
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അകപ്പെടുന്ന ആഴത്തിലുള്ള കുഴിയിലേക്കു ഒരുവൻ വീഴുന്നില്ല; വഴികാണുന്നവൻ ആ ആഴത്തിൽ ഓടിപ്പോകാൻ ശ്രമിക്കുമോ?
സച്ഛാസ്ത്രസാധുവൃത്താനാമ് അവിരോധിനി കര്മണി । രമതേ ധീര് യഥാപ്രാപ്തേ സാധ്വീവാന്തഃപുരാജിരേ
സത്യമായ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും നല്ലവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെയും വിരുദ്ധമല്ലാത്ത പ്രവൃത്തികളിൽ ധീരൻ സന്തോഷിക്കുന്നു; ഒരു സദ്വധു അകത്തുള്ള മുറികളിൽ സന്തോഷിക്കുന്നതുപോലെ.
ജഗതാം കോടിലക്ഷ്യേഷു യാവന്തഃ പരമാണവഃ । തേഷാമ് ഏകൈകശോ ഽന്തസ്സ്ഥാന് സര്ഗാന് പശ്യത്യ് അസര്ഗധീഃ
ലോകങ്ങളുടെ അനന്തമായ കൂട്ടങ്ങളിൽ അനേകം അണുക്കളിൽ ഓരോന്നിലും ഉള്ള സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിയില്ലാത്ത മനസ്സ് കാണുന്നു.
മോക്ഷോപായാവബോധേന ശുദ്ധാന്തഃകരണം ജനമ് । ന ഖേദയതി ഭോഗൌഘോ ന ചാനന്ദയതി ക്വചിത്
മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാർഗ്ഗം മനസ്സിലാക്കി ഉള്ളിൽ ശുദ്ധിയുള്ളവനെ അനുഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്കു ദുഃഖിപ്പിക്കുകയോ എപ്പോഴും ആനന്ദിപ്പിക്കുകയോ ഇല്ല.
പരമാണൌ പരമാണൌ സര്ഗവര്ഗാ നിരര്ഗലമ് । യേ പതന്ത്യ് ഉത്പതന്ത്യ് അമ്ബുവീചിവത് താന് സ പശ്യതി
ഓരോ അണുവിലും വെള്ളത്തിലെ തിരകളെപ്പോലെ തടസ്സമില്ലാതെ ഉയർന്ന് വീഴുന്ന സൃഷ്ടികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ അവൻ കാണുന്നു.
ന ദ്വേഷ്ടി സമ്പ്രവൃത്താനി ന നിവൃത്താനി കാങ്ക്ഷതി । കാര്യാണ്യ് ഏഷ പ്രബുദ്ധോ ഽപി നിഷ്പ്രബുദ്ധ ഇവ ദ്രുമഃ
ഉദിച്ച പ്രവർത്തികളെ അവൻ വെറുക്കുന്നില്ല, അവസാനിച്ചവയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഉണർന്നിട്ടും, ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്യുമ്പോൾ ഒരു മരമുപോലെ അവൻ അനാസക്തനാണ്.
ദൃശ്യതേ ലോകസാമാന്യോ യഥാപ്രാപ്താനുവൃത്തിമാന് । ഇഷ്ടാനിഷ്ടഫലപ്രാപ്തൌ ഹൃദയേനാപരാജിതഃ
ലോകത്തിലെ സാധാരണ മനുഷ്യൻ, നേരിൽ വരുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇഷ്ടഫലമോ അനിഷ്ടഫലമോ ലഭിച്ചാലും, ഹൃദയം തോറ്റുപോകാതെ അവൻ നിലനിൽക്കുന്നു.
ബുദ്ധ്വേദമ് അഖിലം ശാസ്ത്രം വാചയിത്വാ വിവേച്യ വാ । അനുഭൂയത ഏവൈതന് ന തൂക്തം വരശാപവത്
ഈ ഗ്രന്ഥം മുഴുവനും മനസ്സിലാക്കി, വായിച്ചോ പരിശോധിച്ചോ കഴിഞ്ഞാൽ, അതിന്റെ സത്യാവസ്ഥ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കണം. ഇത് വെറും വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞ അനുഗ്രഹമോ ശാപമോ പോലെയല്ല.
ശാസ്ത്രം സുബോധമ് ഏവേദം നാനാലങ്കാരഭൂഷിതമ് । കാവ്യം രസഘനം ചാരു ദൃഷ്ടാന്തൈഃ പ്രതിപാദകമ്
ഈ ഗ്രന്ഥം വളരെ എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാവുന്നതും, വിവിധ അലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭൂഷിതവും, കാവ്യസമൃദ്ധിയും, രസപൂർണ്ണവും, മനോഹരവുമായ ഉദാഹരണങ്ങൾകൊണ്ട് വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്.
ബുധ്യതേ സ്വയമ് ഏവേദം കിഞ്ചിത്പദപദാര്ഥവിത് । സ്വയം യസ് തു ന വേത്തീദം ശ്രോതവ്യം തേന പണ്ഡിതാത്
വാക്കുകളുടെ അർത്ഥവും ആശയവും അറിയുന്നവൻ ഈ ഗ്രന്ഥം സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നു. എന്നാൽ അതറിയാത്തവർ ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് ഇത് കേൾക്കണം.