സ്വനാശേ നാസ്തി കര്തൃത്വമ് ഇത്യാദ്യാ യുക്തിവാദിനഃ । അവജ്ഞായ ബഹിഃ കാര്യാസ് സ്വാനുഭൂത്യപലാപിനഃ
സ്വയം നശിക്കുന്നതിൽ ചെയ്യുത്വം ഇല്ല എന്നു വാദിക്കുന്നവർ, പുറം ഫലങ്ങൾ അവഗണിച്ച്, സ്വന്തം അനുഭവം നിഷേധിക്കുന്നു.
പ്രത്യക്ഷവദ് അഭാവോ ഽപി പ്രമൈവ രഘുനന്ദന । അഗ്ന്യഭാവോ ഹി ശീതസ്യ പ്രമാണം സര്വജന്തുഷു
രഘുവംശത്തിൽ ജനിച്ചവനേ, ഇല്ലായ്മ പോലും നേരിട്ട് കാണുന്ന അറിവുപോലെ ശരിയായ അറിവാണ്; തീ ഇല്ലെന്നത് തണുപ്പിന്റെ തെളിവാണ് എല്ലാ ജീവികൾക്കും.
അഗ്നേര് ധൂമതയാ ഭാഗോ യഃ പ്രയാതി പയോദതാമ് । സദ്രൂപപരിണാമേന തദ് അഗ്നിസ് സോമകാരണമ്
അഗ്നിയുടെ ഒരു ഭാഗം പുകയായി മാറി മേഘത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുമ്പോള്, അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നതിലൂടെ അഗ്നി തന്നെ ചന്ദ്രന്റെ കാരണമായി മാറുന്നു.
അഗ്നിര് നാശാത്മകതയാ ശൈത്യാദ് അപ്താം പ്രയാതി യത് । വിനാശപരിണാമേന തദ് അഗ്നിസ് സോമകാരണമ്
അഗ്നി നശ്വരത്വം സ്വീകരിച്ച് തണുപ്പിലും വെള്ളത്തിലുമെത്തുമ്പോള്, അതിന്റെ നാശം മൂലം അഗ്നി തന്നെ ചന്ദ്രന്റെ കാരണമായി മാറുന്നു.
സപ്താമ്ബുധിപയഃ പീത്വാ ധൂമോദ്ഗാരേണ വാഡവഃ । പയോദതാം പ്രയാതേന തദ് ഏവ ജനയത്യ് അലമ്
സപ്തസമുദ്രങ്ങളുടെ വെള്ളം കുടിച്ചുവിളിച്ച് പുക പുറന്തള്ളുന്ന വാഡവാഗ്നി, മേഘത്തിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുമ്പോള് അതുവഴി മേഘം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അര്കഃ പീത്വാ നിശാനാഥമ് അമാവസ്യാം പുനഃ പുനഃ । ഉദ്ഗിരത്യ് അമലേ പക്ഷേ മൃണാലമ് ഇവ സാരസഃ
സൂര്യന് അമാവാസ്യയില് വീണ്ടും വീണ്ടും രാത്രിയുടെ നാഥനെ കുടിച്ചെടുക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ശുദ്ധമായ പക്ഷത്തില് കാളിദളത്തില് നിന്ന് ഹംസയെ പോലെ അവനെ പുറത്ത് വിടുന്നു.
പീത്വാമൃതോപമം ശീതം പ്രാണസ് സോമം മുഖാഗ്രഗം । അബ്ഭാഗമ് ആപൂരയതി ശരീരേ ഽപാനതാം ഗതഃ
അമൃതംപോലെയുള്ള തണുത്ത സോമം വായിന്റെ അറ്റത്ത് ആസ്വദിച്ചശേഷം, ആ ശ്വാസം അപാനമായി മാറി ശരീരത്തിനുള്ളിലെ ജലഭാഗം നിറയ്ക്കുന്നു.
ജലാദ് അണുതയാ ഭാഗോ യഃ പ്രയാത്യ് അര്കരശ്മിതാമ് । സദ്രൂപപരിണാമേന തജ് ജലം വഹ്നികാരണമ്
ജലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ഭാഗം സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ രൂപം കൈവരുമ്പോൾ, അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റി അഗ്നിയായി മാറുന്നു.
നാശാത്മകതയാ തോയമ് ഔഷ്ണ്യാദ് യാതി യദ് അഗ്നിതാമ് । വിനാശപരിണാമേന തത് തോയം വഹ്നികാരണമ്
നശിക്കുന്ന സ്വഭാവം കൊണ്ടും ചൂട് മൂലവും ജലം അഗ്നിയായി മാറുന്നു; നാശം മൂലമുള്ള പരിവർത്തനത്തിലൂടെ ആ ജലം അഗ്നിയുടെ കാരണമാകുന്നു.
അഗ്നേര് വിനാശേ സദ്രൂപഃ പരിണാമോ നിശാകരഃ । ഇന്ദോര് നാശേ നിഘര്ഷോത്ഥപരിണാമോ ഹുതാശനഃ
അഗ്നി നശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവം നിലനിൽക്കുന്ന പരിവർത്തനം ചന്ദ്രനാകുന്നു; ചന്ദ്രൻ നശിക്കുമ്പോൾ ഘർഷണത്തിൽ നിന്നുള്ള പരിവർത്തനം അഗ്നിയായി മാറുന്നു.
ഹുതാശോ നാശമ് ആഗത്യ സോമോ ഭവതി വൈ തഥാ । ദിവസോ നാശമ് ആഗത്യ രാത്രിര് ഭവതി വൈ യഥാ
അഗ്നി നശിച്ചാൽ അതു സോമമായി മാറുന്നതുപോലെയും, പകൽ അവസാനിച്ചാൽ അതു രാത്രിയായി മാറുന്നതുപോലെയും ആണ്.
തമഃപ്രകാശയോശ് ഛായാതപയോര് ദിനരാത്രയോഃ । മധ്യേ വിലക്ഷണം രൂപം പ്രാജ്ഞൈര് അപി ന ലഭ്യതേ
അന്ധകാരത്തിനും വെളിച്ചത്തിനും, നിഴലിനും ചൂടിനും, പകലിനും രാത്രിക്കും ഇടയിൽ ഉള്ള വ്യത്യസ്തമായ രൂപം, ഏറ്റവും ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും പിടികൂടാൻ കഴിയില്ല.
സന്ധിര് അപ്യ് ആബിലോ യസ് സ്യാദ് ഏതയോര് ഏവ തദ് വപുഃ । ഭാവാഭാവൌ യഥൈകസ്യ ശ്ലിഷ്ടാവ് ഏതൌ തഥൈവ ഹി
ഇവ രണ്ടിനും ഇടയിൽ ഉള്ള സംഗമം പോലും വ്യക്തമായതല്ല; അതാണ് ഇവയുടെ സ്വഭാവം. ഒരാളുടെ ഉണ്ട്-ഇല്ല എന്നത് ചേർന്ന് നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ ഇവ രണ്ടും അങ്ങനെ തന്നെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ദ്വാഭ്യാം ചൈതന്യജാഡ്യാഭ്യാം ഭൂതാനി പ്രസ്ഫുരന്തി ഹി । യഥാ തമഃപ്രകാശാഭ്യാമ് അഹോരാത്രാ മഹീതലേ
ചൈതന്യവും ജഡതയും ചേർന്ന് എല്ലാ ഭൗതിക വസ്തുക്കളും ഉദിക്കുന്നു; അങ്ങനെ തന്നെ, ഭൂമിയിൽ അന്ധകാരവും വെളിച്ചവും ചേർന്ന് പകലും രാത്രിയും ഉണ്ടാകുന്നു.
ചിദ്രൂപജഡരൂപാഭ്യാമ് ആരബ്ധേയം ജഗത്സ്ഥിതിഃ । ജലാമൃതാഭ്യാം മിശ്രാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം തനുര് ഇവൈന്ദവീ
ഈ ലോകത്തിന്റെ നില ചൈതന്യവും ജഡതയും ചേർന്നുണ്ടായതാണ്. വെള്ളവും അമൃതവും കലർന്നുണ്ടാകുന്ന ചന്ദ്രന്റെ ശരീരത്തെപ്പോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
പ്രകാശമ് അനലം സൂര്യം ചിദ്രൂപം വിദ്ധി രാഘവ । ജഡാത്മകം തമോരൂപം വിദ്ധി സോമശരീരകമ്
രാഘവാ, അഗ്നിയും പ്രകാശവും സൂര്യനും ചൈതന്യത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത, അതായത് ജഡസ്വഭാവമുള്ളത്, ചന്ദ്രന്റെ ശരീരമാണെന്ന് അറിയണം.
ചിത്സൂര്യേ നിര്മലേ ദൃഷ്ടേ തമോ നശ്യേദ് ഭവാമയഃ । വ്യോമസൂര്യേ ബഹിര് ദൃഷ്ടേ യഥാ കൃഷ്ണനിശാതമഃ
ശുദ്ധമായ ചൈതന്യസൂര്യനെ കാണുമ്പോൾ ലോകമായ ഇരുണ്ടത അപ്രത്യക്ഷമാകും. ആകാശത്ത് സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നപ്പോൾ രാത്രിയുടെ ഇരുണ്ടത ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
സോമദേഹേ ജഡേ ദൃഷ്ടേ ചിത്തേജോ ഽസത്യവദ് ഭവേത് । നിശീഥേ വിലസച്ചന്ദ്രേ യഥാ സൌരഃ പ്രഭാഭരഃ
ജഡമായ ചന്ദ്രന്റെ ശരീരം മാത്രം കാണുമ്പോൾ, ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം സത്യമല്ലെന്നതുപോലെ തോന്നും. അർദ്ധരാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ സൂര്യന്റെ പ്രകാശം ഇല്ലാതായതുപോലെ.
സോമം പ്രകടയത്യ് അഗ്നിശ് ചിദ് ദേഹം സുചിരപ്രഭാ । അഗ്നിം ഭാസയതീന്ദുശ് ച ദേഹം സ്വം രൂപമ് അര്പയന്
അഗ്നി ചന്ദ്രനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, അതുപോലെ ദീർഘകാലം പ്രകാശമുള്ള ചൈതന്യം ശരീരത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, ചന്ദ്രൻ അഗ്നിയെ വെളിച്ചം നൽകുന്നു, തന്റെ രൂപം ശരീരത്തിലേക്ക് നൽകുന്ന പോലെ.
ചിന് നിഷ്ക്രിയാ ത്വ് അനാഭാസാ കേവലാ നോപലഭ്യതേ । ആലോക ഇവ ദീപേന ദേഹേനൈവാവഗമ്യതേ
ചൈതന്യം പ്രവർത്തിയില്ലാത്തതും രൂപമില്ലാത്തതും ഒറ്റയ്ക്കു കാണാനാവാത്തതുമാണ്. ദീപം കൊണ്ടു വെളിച്ചം അറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിലൂടെ മാത്രമേ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ.
ചിതശ് ചേത്യോന്മുഖത്വേന ലാഭസ് സൈവ ച സംസൃതിഃ । നിശ്ചേത്യായാസ് തു നോ ലാഭോ നിര്വാണം ച തദ് ഏവ ഹി
ചൈതന്യം വസ്തുക്കളിലേക്കു തിരിഞ്ഞാൽ അതാണ് ലഭ്യമായതും, അതാണ് തന്നെ ജന്മമരണചക്രവും. എന്നാൽ വസ്തുക്കളിൽ ലയിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ ലഭ്യമായതൊന്നുമില്ല, അതാണ് യഥാർത്ഥ മോക്ഷം.
അന്യോഽന്യലബ്ധസത്താകാവ് ഏവം കുഡ്യപ്രകാശവത് । അഗ്നീഷോമാവ് ഇമൌ വിദ്ധി സമ്പൃക്തൌ ദേഹദേഹിനൌ
രണ്ടു മതിലുകൾ പരസ്പരം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ, അഗ്നിയും ചന്ദ്രനും—അഥവാ ചൈതന്യവും ജഡത്വവും—ശരീരവും അതിലെ ജീവനും തമ്മിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അതിശായിനി നിര്വാണേ ജാഡ്യേ ചൈവാതിശായിനി । അഗ്നേസ് സോമസ്യ ചൈവാങ്ഗ സ്ഥിതിര് ഭവതി കേവലാ
പരമമായ മോക്ഷത്തിലും അതീവ ജഡതയിലുമാണ് അഗ്നിയും സോമവും എന്നിങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നത്, പ്രിയവേ.
പ്രാണോ ഽഗ്നിര് ഉഷ്ണപ്രകൃതിര് അപാനശ് ശീതലശ് ശശീ । ഛായാതപവദ് ഇത്യ് ഏതൌ സംസ്ഥിതൌ മുഖമാര്ഗഗൌ
ശ്വാസം അഗ്നിപോലെയാണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം ചൂടാണ്; അപാനവായു ചന്ദ്രനുപോലെയാണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം തണുപ്പാണ്. ഈ രണ്ടും നിഴലും വെളിച്ചവും പോലെ വായിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അപാനേ ശീതലേ സത്താമ് ഏത്യ് ഉഷ്ണഃ പ്രാണപാവകഃ । പ്രതിബിമ്ബമ് ഇവാദര്ശേ സ ച തസ്മിംസ് തഥൈവ ഹി
അപാനവായു തണുപ്പിനെ നേടുമ്പോൾ, പ്രാണന്റെ അഗ്നി ചൂടാകുന്നു; കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിഫലനം കാണുന്നതുപോലെ അതും അതിൽ പ്രത്യക്ഷമാകും.
ചിദഗ്നിഃ പദ്മയന്ത്രസ്ഥം സോമം വാര്യാത്മകം ത്വിഷാ । ജനയത്യ് അനുഭൂത്യേഹ കുഡ്യാലോകം യഥാ ബഹിഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ അഗ്നി, കമലാകാരമായ യന്ത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ജലസ്വഭാവമുള്ള സോമത്തെ അതിന്റെ പ്രകാശംകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അകത്തുള്ള വിളക്ക് ചുമരിൽ വെളിച്ചം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
സംസൃത്യാദൌ ഹി യാ കാചിത് സംവിച് ഛീതോഷ്ണരൂപിണീ । അഗ്നീഷോമാഭിധാം പ്രാപ്താ സൈവ സര്ഗോ നൃണാമ് ഇഹ
സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ ചൂടും തണുപ്പും എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്ന അവബോധം തന്നെയാണ് അഗ്നിയും സോമവും എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇതാണ് ഇവിടെ ജീവികളുടെ സൃഷ്ടി.
യത്ര സോമകലാ ഗ്രസ്താ ക്ഷണം സൂര്യേണ ഷോഡശീ । മുഖാദ് വിതസ്തിമാത്രാഗ്രേ തത്ര ബദ്ധപദോ ഭവ
സൂര്യൻ ഒരു നിമിഷം സോമയുടെ പത്താറാം അംശം പിടിച്ചെടുക്കുന്നിടത്ത്, വായിൽ നിന്ന് ഒരു വിരൽ നീളമുള്ള ദൂരത്തിൽ, അവിടെ ഉറച്ച നിലയിൽ നിലകൊള്ളണം.
നൂനം സൂര്യപദം പ്രാപ്തസ് സോമോ യത്ര ഹൃദമ്ബരേ । നൂനം കേവലയാ സ്ഥിത്യാ തത്ര ബദ്ധപദോ ഭവ
ഹൃദയാകാശത്തിൽ സൂര്യന്റെ സ്ഥാനം ലഭിക്കുകയും സോമം അവിടെ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത്, അതിൽ നിർമലമായ സ്ഥിരതയോടെ ഉറച്ച നിലയിൽ നിലകൊള്ളണം.
ഔഷ്ണ്യമ് അഗ്നിശ് ചിദ് ആദിത്യശ് ശൈത്യം സോമ ഉദാഹൃതഃ । യത്രൈതൌ പ്രതിബിമ്ബസ്ഥൌ തത്ര ബദ്ധപദോ ഭവ
ചൂട് അഗ്നിയാണ്, അവബോധം സൂര്യനാണ്, തണുപ്പ് സോമം എന്നു പറയുന്നു. ഇവ രണ്ടും പ്രതിഫലിക്കുന്നിടത്ത് ഉറച്ച നിലയിൽ നിലകൊള്ളണം.