സച് ചിത് പ്രകാശം വിദ്യാദി സൂര്യമ് അഗ്നിം വിദുര് ബുധാഃ । അസജ് ജാഡ്യം തമോ ഽവിദ്യാദ്യ് ആഹുസ് സോമം മണീഷിണഃ
ബുദ്ധിമാന്മാർ ശുദ്ധമായ ചൈതന്യത്തെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തെയും സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെ അറിയുന്നു; അവിദ്യ, മന്ദത, ഇരുട്ട്, അജ്ഞാനം എന്നിവയെ ചിന്താശീലികൾ ചന്ദ്രനായി പറയുന്നു.
വഹ്നിര് വാര്യാത്മനസ് സോമാദ് ഉദേതീതി മുനേ ശ്രുതമ് । സോമസ്യോത്പത്തിമ് അധുനാ വദ മേ വദതാം വര
മഹർഷേ, ജലംകൊണ്ടു അഗ്നി ഉദിക്കുന്നു എന്നും അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിക്കുന്നു എന്നും കേട്ടിട്ടുണ്ട്. വാചാലന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ, ചന്ദ്രന്റെ ഉത്ഭവം എങ്ങനെയാണെന്ന് എനിക്ക് പറയൂ.
അഗ്നീഷോമൌ മിഥഃ കാര്യേ കാരണേ ച സ്വസംസ്ഥിതേഃ । പര്യായേണ സമൌ ചൈതൌ പ്രജായേതേ പരസ്പരമ്
അഗ്നിയും ചന്ദ്രനും പരസ്പരം കാരണഫലഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം ഒരൊറ്റത്തുനിന്നും ഉദിക്കുന്നു.
ജന്മാങ്ഗ ബീജാങ്കുരവത് തഥാ ദിവസരാത്രിവത് । സ്ഥിതിശ് ഛായാതപസമാ കേവലാ ചൈതയോര് ഭവേത്
അവയുടെ ജനനം വിത്തും മുളയും പോലെ, അല്ലെങ്കിൽ പകലും രാത്രിയും പോലെ ആണ്; അവയുടെ നിലനിൽപ്പ് നിഴലും വെളിച്ചവും പോലെ അല്ലെങ്കിൽ സ്വതന്ത്രമായും ആകാം.
തുല്യകാലോപലമ്ഭാ ഹി മിഥശ് ഛായാതപസ്ഥിതിഃ । കേവലൈകോപലമ്ഭാ സ്യാത് സ്ഥിതിര് ദിവസരാത്രിവത്
രണ്ടും ഒരേസമയം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ നില നിഴലും വെളിച്ചവും ഒരുമിച്ച് കാണുന്നതുപോലെയാണ്. ഒരൊന്ന് മാത്രം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ നില പകലോ രാത്രിയോ പോലെ വേറിട്ടതായിരിക്കും.
കാര്യകാരണഭാവശ് ച ദ്വിവിധഃ കഥിതോ ഽനയോഃ । സദ്രൂപപരിണാമോത്ഥോ വിനാശപരിണാമജഃ
ഈ രണ്ടിനും ഇടയിലെ കാരണഫലബന്ധം രണ്ടുതരത്തിലാണ് എന്ന് പറയുന്നു. ഒന്നിന് അതേ സ്വഭാവം മാറ്റം വരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്നതും, മറ്റൊന്ന് നശിച്ചപ്പോൾ മാറ്റം വരുന്നതുമാണ്.
ഏകസ്മാദ് യദ് ദ്വിതീയസ്യ സമ്ഭവോ ഽങ്കുരബീജവത് । കാര്യകാരണഭാവോ ഽസൌ സദ്രൂപപരിണാമജഃ
ഒന്നിൽ നിന്ന് രണ്ടാമത്തേത് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, വിത്തിൽ നിന്ന് മുള പൊടിയുന്നതുപോലെ, അതാണ് അതേ സ്വഭാവം മാറ്റം വരുത്തിയ കാരണഫലബന്ധം.
ഏകനാശേ ദ്വിതീയസ്യ യദ് ഭാവോ ദിനരാത്രിവത് । കാര്യകാരണഭാവോ ഽസൌ വിനാശപരിണാമജഃ
ഒന്ന് നശിച്ചപ്പോൾ രണ്ടാമത്തേത് ഉണ്ടാകുന്നത്, പകലും രാത്രിയും പോലെ, അതാണ് നാശം മൂലം മാറ്റം വരുത്തിയ കാരണഫലബന്ധം.
സദ്രൂപപരിണാമസ്യ മൃദ്ഘടക്രമസംസ്ഥിതേഃ । അക്ഷോപലമ്ഭാദ് ഇതരത് പ്രമാണം നോപയുജ്യതേ
കല്ല് മണ്ണ് പാത്രമാകുന്ന ക്രമത്തിൽ ഒരേ സ്വഭാവത്തിലുള്ള മാറ്റം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, നേരിട്ട് കാണുന്ന അറിവ് ഇല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും അറിവ് ഉപയോക്താവില്ല.
വിനാശപരിണാമസ്യ ദിനരാത്രിക്രമസ്ഥിതേഃ । അഭാവോ ഽപ്യ് ഏകവസ്തൂത്ഥോ ഗതോ മുഖ്യപ്രമാണതാമ്
ദിവസം രാത്രിയാകുന്ന പോലെ നശിച്ചുപോകുന്ന മാറ്റം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, ഒരേ വസ്തുവിൽ നിന്നുള്ള ഇല്ലായ്മ പോലും പ്രധാനമായ അറിവ് ആകുന്നു.
സ്വനാശേ നാസ്തി കര്തൃത്വമ് ഇത്യാദ്യാ യുക്തിവാദിനഃ । അവജ്ഞായ ബഹിഃ കാര്യാസ് സ്വാനുഭൂത്യപലാപിനഃ
സ്വയം നശിക്കുന്നതിൽ ചെയ്യുത്വം ഇല്ല എന്നു വാദിക്കുന്നവർ, പുറം ഫലങ്ങൾ അവഗണിച്ച്, സ്വന്തം അനുഭവം നിഷേധിക്കുന്നു.
പ്രത്യക്ഷവദ് അഭാവോ ഽപി പ്രമൈവ രഘുനന്ദന । അഗ്ന്യഭാവോ ഹി ശീതസ്യ പ്രമാണം സര്വജന്തുഷു
രഘുവംശത്തിൽ ജനിച്ചവനേ, ഇല്ലായ്മ പോലും നേരിട്ട് കാണുന്ന അറിവുപോലെ ശരിയായ അറിവാണ്; തീ ഇല്ലെന്നത് തണുപ്പിന്റെ തെളിവാണ് എല്ലാ ജീവികൾക്കും.
അഗ്നേര് ധൂമതയാ ഭാഗോ യഃ പ്രയാതി പയോദതാമ് । സദ്രൂപപരിണാമേന തദ് അഗ്നിസ് സോമകാരണമ്
അഗ്നിയുടെ ഒരു ഭാഗം പുകയായി മാറി മേഘത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുമ്പോള്, അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നതിലൂടെ അഗ്നി തന്നെ ചന്ദ്രന്റെ കാരണമായി മാറുന്നു.
അഗ്നിര് നാശാത്മകതയാ ശൈത്യാദ് അപ്താം പ്രയാതി യത് । വിനാശപരിണാമേന തദ് അഗ്നിസ് സോമകാരണമ്
അഗ്നി നശ്വരത്വം സ്വീകരിച്ച് തണുപ്പിലും വെള്ളത്തിലുമെത്തുമ്പോള്, അതിന്റെ നാശം മൂലം അഗ്നി തന്നെ ചന്ദ്രന്റെ കാരണമായി മാറുന്നു.
സപ്താമ്ബുധിപയഃ പീത്വാ ധൂമോദ്ഗാരേണ വാഡവഃ । പയോദതാം പ്രയാതേന തദ് ഏവ ജനയത്യ് അലമ്
സപ്തസമുദ്രങ്ങളുടെ വെള്ളം കുടിച്ചുവിളിച്ച് പുക പുറന്തള്ളുന്ന വാഡവാഗ്നി, മേഘത്തിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുമ്പോള് അതുവഴി മേഘം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അര്കഃ പീത്വാ നിശാനാഥമ് അമാവസ്യാം പുനഃ പുനഃ । ഉദ്ഗിരത്യ് അമലേ പക്ഷേ മൃണാലമ് ഇവ സാരസഃ
സൂര്യന് അമാവാസ്യയില് വീണ്ടും വീണ്ടും രാത്രിയുടെ നാഥനെ കുടിച്ചെടുക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ശുദ്ധമായ പക്ഷത്തില് കാളിദളത്തില് നിന്ന് ഹംസയെ പോലെ അവനെ പുറത്ത് വിടുന്നു.
പീത്വാമൃതോപമം ശീതം പ്രാണസ് സോമം മുഖാഗ്രഗം । അബ്ഭാഗമ് ആപൂരയതി ശരീരേ ഽപാനതാം ഗതഃ
അമൃതംപോലെയുള്ള തണുത്ത സോമം വായിന്റെ അറ്റത്ത് ആസ്വദിച്ചശേഷം, ആ ശ്വാസം അപാനമായി മാറി ശരീരത്തിനുള്ളിലെ ജലഭാഗം നിറയ്ക്കുന്നു.
ജലാദ് അണുതയാ ഭാഗോ യഃ പ്രയാത്യ് അര്കരശ്മിതാമ് । സദ്രൂപപരിണാമേന തജ് ജലം വഹ്നികാരണമ്
ജലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ഭാഗം സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ രൂപം കൈവരുമ്പോൾ, അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റി അഗ്നിയായി മാറുന്നു.
നാശാത്മകതയാ തോയമ് ഔഷ്ണ്യാദ് യാതി യദ് അഗ്നിതാമ് । വിനാശപരിണാമേന തത് തോയം വഹ്നികാരണമ്
നശിക്കുന്ന സ്വഭാവം കൊണ്ടും ചൂട് മൂലവും ജലം അഗ്നിയായി മാറുന്നു; നാശം മൂലമുള്ള പരിവർത്തനത്തിലൂടെ ആ ജലം അഗ്നിയുടെ കാരണമാകുന്നു.
അഗ്നേര് വിനാശേ സദ്രൂപഃ പരിണാമോ നിശാകരഃ । ഇന്ദോര് നാശേ നിഘര്ഷോത്ഥപരിണാമോ ഹുതാശനഃ
അഗ്നി നശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവം നിലനിൽക്കുന്ന പരിവർത്തനം ചന്ദ്രനാകുന്നു; ചന്ദ്രൻ നശിക്കുമ്പോൾ ഘർഷണത്തിൽ നിന്നുള്ള പരിവർത്തനം അഗ്നിയായി മാറുന്നു.
ഹുതാശോ നാശമ് ആഗത്യ സോമോ ഭവതി വൈ തഥാ । ദിവസോ നാശമ് ആഗത്യ രാത്രിര് ഭവതി വൈ യഥാ
അഗ്നി നശിച്ചാൽ അതു സോമമായി മാറുന്നതുപോലെയും, പകൽ അവസാനിച്ചാൽ അതു രാത്രിയായി മാറുന്നതുപോലെയും ആണ്.
തമഃപ്രകാശയോശ് ഛായാതപയോര് ദിനരാത്രയോഃ । മധ്യേ വിലക്ഷണം രൂപം പ്രാജ്ഞൈര് അപി ന ലഭ്യതേ
അന്ധകാരത്തിനും വെളിച്ചത്തിനും, നിഴലിനും ചൂടിനും, പകലിനും രാത്രിക്കും ഇടയിൽ ഉള്ള വ്യത്യസ്തമായ രൂപം, ഏറ്റവും ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും പിടികൂടാൻ കഴിയില്ല.
സന്ധിര് അപ്യ് ആബിലോ യസ് സ്യാദ് ഏതയോര് ഏവ തദ് വപുഃ । ഭാവാഭാവൌ യഥൈകസ്യ ശ്ലിഷ്ടാവ് ഏതൌ തഥൈവ ഹി
ഇവ രണ്ടിനും ഇടയിൽ ഉള്ള സംഗമം പോലും വ്യക്തമായതല്ല; അതാണ് ഇവയുടെ സ്വഭാവം. ഒരാളുടെ ഉണ്ട്-ഇല്ല എന്നത് ചേർന്ന് നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ ഇവ രണ്ടും അങ്ങനെ തന്നെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ദ്വാഭ്യാം ചൈതന്യജാഡ്യാഭ്യാം ഭൂതാനി പ്രസ്ഫുരന്തി ഹി । യഥാ തമഃപ്രകാശാഭ്യാമ് അഹോരാത്രാ മഹീതലേ
ചൈതന്യവും ജഡതയും ചേർന്ന് എല്ലാ ഭൗതിക വസ്തുക്കളും ഉദിക്കുന്നു; അങ്ങനെ തന്നെ, ഭൂമിയിൽ അന്ധകാരവും വെളിച്ചവും ചേർന്ന് പകലും രാത്രിയും ഉണ്ടാകുന്നു.
ചിദ്രൂപജഡരൂപാഭ്യാമ് ആരബ്ധേയം ജഗത്സ്ഥിതിഃ । ജലാമൃതാഭ്യാം മിശ്രാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം തനുര് ഇവൈന്ദവീ
ഈ ലോകത്തിന്റെ നില ചൈതന്യവും ജഡതയും ചേർന്നുണ്ടായതാണ്. വെള്ളവും അമൃതവും കലർന്നുണ്ടാകുന്ന ചന്ദ്രന്റെ ശരീരത്തെപ്പോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
പ്രകാശമ് അനലം സൂര്യം ചിദ്രൂപം വിദ്ധി രാഘവ । ജഡാത്മകം തമോരൂപം വിദ്ധി സോമശരീരകമ്
രാഘവാ, അഗ്നിയും പ്രകാശവും സൂര്യനും ചൈതന്യത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത, അതായത് ജഡസ്വഭാവമുള്ളത്, ചന്ദ്രന്റെ ശരീരമാണെന്ന് അറിയണം.
ചിത്സൂര്യേ നിര്മലേ ദൃഷ്ടേ തമോ നശ്യേദ് ഭവാമയഃ । വ്യോമസൂര്യേ ബഹിര് ദൃഷ്ടേ യഥാ കൃഷ്ണനിശാതമഃ
ശുദ്ധമായ ചൈതന്യസൂര്യനെ കാണുമ്പോൾ ലോകമായ ഇരുണ്ടത അപ്രത്യക്ഷമാകും. ആകാശത്ത് സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നപ്പോൾ രാത്രിയുടെ ഇരുണ്ടത ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
സോമദേഹേ ജഡേ ദൃഷ്ടേ ചിത്തേജോ ഽസത്യവദ് ഭവേത് । നിശീഥേ വിലസച്ചന്ദ്രേ യഥാ സൌരഃ പ്രഭാഭരഃ
ജഡമായ ചന്ദ്രന്റെ ശരീരം മാത്രം കാണുമ്പോൾ, ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം സത്യമല്ലെന്നതുപോലെ തോന്നും. അർദ്ധരാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ സൂര്യന്റെ പ്രകാശം ഇല്ലാതായതുപോലെ.
സോമം പ്രകടയത്യ് അഗ്നിശ് ചിദ് ദേഹം സുചിരപ്രഭാ । അഗ്നിം ഭാസയതീന്ദുശ് ച ദേഹം സ്വം രൂപമ് അര്പയന്
അഗ്നി ചന്ദ്രനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, അതുപോലെ ദീർഘകാലം പ്രകാശമുള്ള ചൈതന്യം ശരീരത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, ചന്ദ്രൻ അഗ്നിയെ വെളിച്ചം നൽകുന്നു, തന്റെ രൂപം ശരീരത്തിലേക്ക് നൽകുന്ന പോലെ.
ചിന് നിഷ്ക്രിയാ ത്വ് അനാഭാസാ കേവലാ നോപലഭ്യതേ । ആലോക ഇവ ദീപേന ദേഹേനൈവാവഗമ്യതേ
ചൈതന്യം പ്രവർത്തിയില്ലാത്തതും രൂപമില്ലാത്തതും ഒറ്റയ്ക്കു കാണാനാവാത്തതുമാണ്. ദീപം കൊണ്ടു വെളിച്ചം അറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിലൂടെ മാത്രമേ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ.