സര്വദാ സര്വതസ് സത്യം ചിത്സംവിദ് വിദ്യതേ ഽനഘ । കിം ത്വ് അസ്യാ ഭൂതതന്മാത്രവശാദ് അഭ്യുദയഃ ക്വചിത്
എപ്പോഴും എല്ലായിടത്തും സത്യമായ ബോധം നിലനില്ക്കുന്നു, പാപമില്ലാത്തവനേ. എന്നാല് അതിന്റെ ചില പ്രത്യേക ഉത്ഭവങ്ങള് മൂലഭൂതങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്താലാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
സര്വത്ര വിദ്യമാനാ ചിദ് ദേഹേഷു തരലായതേ । സര്വഗോ ഽപ്യ് ആതപസ് സാരരത്നേഷ്വ് അതിവിജൃമ്ഭതേ
എല്ലായിടത്തും ഉള്ള ബോധം ശരീരങ്ങളില് അശാന്തമായ രൂപത്തില് പ്രകടമാകുന്നു. എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രകാശത്തിന്റെ മൂല്യരത്നങ്ങളില് അതു അതിവിശാലമായി വിരിയുന്നു.
ക്വചിന് നഷ്ടം ക്വചിത് സുപ്തം ക്വചിദ് ഉച്ഛൂനതാം ഗതമ് । വസ്തു വസ്തുനി യദ് ദൃഷ്ടം തത് സ്വഭാവവിജൃമ്ഭിതമ്
ചിലിടങ്ങളിൽ അത് നഷ്ടപ്പെടുന്നു, ചിലിടങ്ങളിൽ ഉറങ്ങുന്നു, മറ്റിടങ്ങളിൽ പൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തുന്നു; ഓരോ വസ്തുവിലും കാണുന്നതെല്ലാം അതിന്റെ സ്വഭാവം പ്രകാശിക്കുന്നതാണു.
ഏതദ് ഭൂയഃ ക്രമേണാഹം ശൃണു വക്ഷ്യാമി തേ ഽനഘ । ദേഹേഷ്വ് ഏവ യഥോദേതി ഭൃശം സംവിന്മയഃ ക്രമഃ
നിഷ്പാപനായവനേ, ഞാൻ ഇതിനെ കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിശദമായി പറയാം; ശരീരങ്ങളിൽ അവബോധത്തിന്റെ ക്രമം എങ്ങനെ ശക്തമായി ഉദയിക്കുന്നു എന്ന് നീ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കു.
ചേതനാചേതനം ഭൂതജാതം വ്യോമ തഥാഖിലമ് । സര്വം ചിന്മാത്രസന്മാത്രം ശൂന്യമാത്രം യഥാ നഭഃ
ചേതനയും അചേതനയുമായ സകല ജീവികളും, ആകാശവും, എല്ലാം ശുദ്ധബോധവും ശുദ്ധസത്തയും മാത്രമാണ്; ആകാശം ശൂന്യമായതുപോലെ.
തദ് ധി ചിന്മാത്രസന്മാത്രമ് അവികാരാദ്യ് അനാമയമ് । ക്വചിത് സ്ഥിതം സംവിദൈവ കൃതതന്മാത്രപഞ്ചകമ്
അത് ശുദ്ധബോധവും ശുദ്ധസത്തയും മാത്രമാണ്, മാറ്റമില്ലാത്തതും ദുഃഖരഹിതവും; ചിലിടങ്ങളിൽ ബോധം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു, അതിൽ നിന്ന് അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ ഉരുത്തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തത് പഞ്ചകം ഗതം ദ്വിത്വം ലിക്ഷാദ്യന്തം സ്വസംവിദാ । അന്തര്ഭൂതവികാരാദി ദീപാദ് ദീപശതം യഥാ
അത് അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ രണ്ടായി മാറി, ഏറ്റവും ചെറുതായിരുന്നതിന്റെ ആരംഭത്തിൽ നിന്നു അവസാനംവരെ, അതിന്റെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളോടും കൂടി, സ്വന്തം ബോധം അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒരു വിളക്കിൽ നിന്ന് നൂറ് വിളക്കുകൾ തെളിയുന്നതുപോലെ.
സ്വസത്താമാത്രകേണൈവ സങ്കല്പലവരൂപിണാ । പഞ്ചകാനി വ്രജന്തീഹ ദേവത്വം താനി കാനിചിത്
സ്വന്തം സാന്നിധ്യം മാത്രം, സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ആഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ, ഇവ അഞ്ചു ഘടകങ്ങളിൽ ചിലത് ദൈവസ്വഭാവം നേടുന്നു.
കാനിചിത് തിര്യഗാദിത്വം ഹേമാദിത്വം ച കാനിചിത് । കാനിചിദ് ദൃഷദാദിത്വം ദ്രവ്യാദിത്വം ച കാനിചിത്
ചിലത് മൃഗാദികളായിത്തീരും, ചിലത് പൊന്നായും മറ്റും മാറും, ചിലത് കല്ലായും മറ്റും, ചിലത് മറ്റേതെങ്കിലും വസ്തുവായും മാറുന്നു.
ഏവം ഹി പഞ്ചകം സ്പന്ദമാത്രം ജഗദ് ഇതി സ്ഥിതമ് । ചിത്സംവിദ് അത്ര സര്വത്ര വിദ്യതേ രഘുനന്ദന
ഇങ്ങനെ, ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ വെറും സ്പന്ദനമായാണ് ലോകം എന്ന നിലയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്. ഇതിൽ എല്ലായിടത്തും ബോധം ഉണ്ട്, രഘുവംശത്തിലെ പ്രിയപുത്രാ.
കേവലം പഞ്ചകവശാദ് ദേഹാദൌ ചേതനാഭിധാ । ജഡസ്പന്ദാഭിധാ വാരി സ്ഥാവരാദൌ ജഡാഭിധാ
അഞ്ച് ഘടകങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്താൽ, ശരീരങ്ങളിലും അതിന് സമാനമായവയിലും അതിനെ 'ചൈതന്യം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു; വെള്ളത്തിൽ പോലുള്ളവയിൽ 'ജഡസ്പന്ദനം' എന്നും, അചഞ്ചലമായ വസ്തുക്കളിൽ 'ജഡത്വം' എന്നും പറയുന്നു.
യഥാബ്ധിഷ്വ് അമ്ബ്വ് ഇതോ വീചിര് ഇതസ് തലമ് ഇതി സ്ഥിതമ് । പഞ്ചകേഷു തഥേതശ് ചില് ലോലരൂപാ ജഡാ ത്വ് ഇതഃ
സമുദ്രത്തിൽ വെള്ളം ഇവിടെ, തിര അങ്ങ്, അടിത്തട്ട് മറ്റിടത്ത് എന്നപോലെ, ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങളിലും ചൈതന്യം ചിലിടത്ത് ചഞ്ചലമായി, മറ്റിടത്ത് ജഡമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ഇതസ് സോമ്യ ഇതോ ലോലഃ കിമ് അബ്ധിര് ഇതി നോ യഥാ । വികല്പാര്ഹസ് തഥൈവൈതത് പഞ്ചകം ഹി ജഡാജഡമ്
'ഇത് ചന്ദ്രനോ, ഇത് തിരയോ, ഇത് സമുദ്രമോ?' എന്നപോലെ, ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ ജഡവും ചൈതന്യവും കൂടിയതായതിനാൽ ഇങ്ങനെ വ്യത്യാസപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്നതാണ്.
ദേഹാദിപഞ്ചകം ജീവത്സ്പന്ദി ശൈലാദികം ജഡമ് । സ്ഥാവരാദ്യ് അനിലസ്പന്ദി സ്വഭാവവശതോ ഽനഘ
ശരീരം മുതലായ അഞ്ചു ഘടകങ്ങളിൽ ജീവൻ ഉണ്ട്, ചലനം ഉണ്ട്; പർവതങ്ങളിൽ പോലുള്ളവയിൽ അത് ജഡമാണ്. അചഞ്ചലമായവയിലും മറ്റുള്ളവയിലും അതിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു തന്നെ ചലനം കാണാം, പാപരഹിതനേ.
ന ച പര്യനുയോക്തവ്യാസ് സ്വഭാവാ രഘുനന്ദന । ശീതോഷ്ണം കിം ഹിമാഗ്ന്യാദി വക്തേതി പരിഹസ്യതേ
രഘുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, സ്വഭാവങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടതല്ല. തണുപ്പ് എങ്കിലോ ചൂടോ, ഹിമം അഗ്നി എന്നിവയെന്തിനാണെന്ന് ചോദിച്ചാൽ അതു വെറും പരിഹാസം മാത്രമാണ്.
ഗൃഹീതവാസനാംശാനാം പുഷ്ടഭാവവികാരിണാമ് । സ്ഥിതയഃ പഞ്ചകാനാം ഹി യോഗ്യാഃ പര്യനുയോജനേ
വാസനകൾ ഏറ്റെടുത്ത്, അവ ശക്തമായ അവസ്ഥകളായി മാറുന്നവർക്കാണ് ഈ അഞ്ചു നിലകളും അന്വേഷിക്കാൻ യോജിച്ചത്.
വാസനാംശവിപര്യസ്താ ഇതോ നേതുമ് ഇതശ് ച താഃ । പുംസാ പ്രാജ്ഞേന ശക്യന്തേ സുഖം പര്യനുയോജിനാ
വാസനകൾ കലർന്നിരിക്കുന്നവരെ, ഒരു ജ്ഞാനിയാകുന്നവൻ എളുപ്പത്തിൽ അന്വേഷിച്ച് ഇങ്ങോട്ടോ അങ്ങോട്ടോ നയിക്കാൻ കഴിയും.
അശുഭേ വാ ശുഭേ വാപി തേന പര്യനുയോജ്യതേ । പ്രബുദ്ധവാസനം നാന്യത് പഞ്ചകം സുപ്തവാസനമ്
അന്വേഷണത്തിലൂടെ, ശുഭമായതിലോ അശുഭമായതിലോ, ഉണർന്നിരിക്കുന്ന വാസനകളേ മാത്രം ഉൾപ്പെടുന്നൂ; മറ്റുള്ള അഞ്ചു നിലകൾക്ക്, അവയുടെ വാസനകൾ ഉറങ്ങുകയാണെങ്കിൽ, അതിലില്ല.
യത്ര പര്യനുയോഗസ്യ ഫലം സമനുഭൂയതേ । തത്ര തം സമ്പ്രയുഞ്ജീത നാകാശം മുഷ്ടിഭിഃ ക്ഷിപേത്
ചോദ്യത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവപ്പെടുന്നിടത്താണ് അതിനെ പ്രയോഗിക്കേണ്ടത്; ശൂന്യമായിടത്ത് ശ്രമം കളയരുത്.
തൃണാഗ്രനിഷ്ഠാ മേര്വാദ്യാഃ പഞ്ചകാനാം ഹി രാശയഃ । വിരിഞ്ചനിഷ്ഠാഃ കീടാദ്യാ ഏതേ സ്ഥാവരജങ്ഗമാഃ
പുല്ലിന്റെ അഗ്രം മുതല് മേരു പര്വ്വതം വരെ ഉള്ളവയൊക്കെയും ആഞ്ചു ഘടകങ്ങളുടെ ആധാരങ്ങളാണ്; കീറ്റം മുതലായ സജീവനിര്ജീവജന്തുക്കള് എല്ലാം ബ്രഹ്മാവിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്.
പ്രസുപ്തവാസനാഃ കേചിദ് യഥാ സ്ഥാവരജാതയഃ । പ്രബുദ്ധവാസനാഃ കേചിദ് യഥാ നരസുരാദയഃ
ചിലര്, നിലനില്ക്കുന്ന ജീവികള് പോലെ, ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വാസനകളോടെയാണ്; ചിലര് മനുഷ്യരും ദേവന്മാരും പോലുള്ളവര് ഉണര്ന്ന വാസനകളോടെയാണ്.
സ്വവാസനാബിലാഃ കേചിദ് യഥാ വൈ തിര്യഗാദയഃ । പ്രക്ഷീണവാസനാഃ കേചിദ് യഥൈതേ മോക്ഷഭാഗിനഃ
ചിലര് മൃഗങ്ങള് പോലുള്ളവര് സ്വന്തം വാസനകളില് കുടുങ്ങിയവരാണ്; ചിലര് വാസനകള് തീര്ന്നവരാണ്, അവരാണ് മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നവര്.
യഥാസ്വാസ്വ് ഏവ സംവിത്സു മനോബുദ്ധ്യാദിഭിഃ കൃതാഃ । ഹസ്തപാദാദിസംയുക്തൈഃ സഞ്ജ്ഞാഃ പഞ്ചകരാശിഭിഃ
എങ്ങനെ ഓരോ ജീവിയിലും മനസ്സും ബുദ്ധിയും മുതലായവയിലൂടെ അതിന്റെ ചൈതന്യം തന്നെ കൈകളും കാലുകളും മറ്റു അവയവങ്ങളും ചേർത്ത് അഞ്ചു ഘടകങ്ങളായി വ്യത്യസ്തമായ പേരുകൾ സ്വീകരിക്കാറുണ്ടോ,
തിര്യഗാദിഭിര് അപ്യ് അന്യൈര് അന്യാസ് സഞ്ജ്ഞാഃ പ്രകല്പിതാഃ । സ്ഥാവരാദിഭിര് അപ്യ് അന്യൈര് അന്യഥാ സംവിദഃ കൃതാഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, മൃഗാദികളായ മറ്റു ജീവികളിലും വേറിട്ട പേരുകൾ ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നു; സസ്യങ്ങൾ പോലുള്ള അചേതനങ്ങളിലോ മറ്റുള്ളവയിലോ, അവയുടെ ചൈതന്യം മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു.
ഇതി സാധോ സ്ഫുരന്തീമേ ചിത്രാഃ പഞ്ചകരാശയഃ । രൂപൈര് ആദ്യന്തമധ്യേഷു ചലാചലജഡാജഡൈഃ
ഇങ്ങനെ, മഹാനേ, ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ അതീവ വൈവിധ്യമാർന്നതും ചലനവും അചലവുമായും, ജഡവും ചൈതന്യവുമായും, ആരംഭത്തിലും നടുവിലും അവസാനത്തിലും വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ തെളിയുന്നു.
ഏഷാമ് ഏകോ ഹി സങ്കല്പപരമാണുര് മഹാമതേ । ബീജമ് ആകാശവൃക്ഷാണാം സര്ഗാണാം തേഷ്വ് ഇമാനി തു
ഇവയിൽ, മഹാമനസ്സുള്ളവനേ, ഒരു മനസ്സിന്റെ ചെറിയ ആഗ്രഹം തന്നെ ആകാശവൃക്ഷങ്ങളുടെ വിത്താണ്; അവയിൽ നിന്നാണ് ഈ സൃഷ്ടികൾ ഉദയിക്കുന്നത്.
ഇന്ദ്രിയാണ്യ് അങ്ഗ പുഷ്പാണി വിഷയാമോദവന്തി ഹി । ഇച്ഛാഭ്രമര്യോ രാജന്ത്യോ മഞ്ജര്യശ് ചഞ്ചലാഃ ക്രിയാഃ
അംഗങ്ങളുടെ പൂക്കളാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വിഷയസുഖത്തിന്റെ സുഗന്ധം അവയിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആഗ്രഹങ്ങൾ പ്രകാശമുള്ള വള്ളികളാണ്, പ്രവർത്തികൾ ചഞ്ചലമായ കൊമ്പുകളാണ്.
ലോകാന്തരാണി ഗുച്ഛാനി ഗുല്മാ മലയമേരവഃ । പല്ലവാനീഹ ജലദാ ലതാലീലാ ദിശോ ദശ
മറ്റു ലോകങ്ങൾ പൂക്കുടങ്ങളാണ്, മലകളും മേരുവും വലിയ കാടുകളാണ്, മേഘങ്ങൾ ഇവിടെ ഇലകളാണ്, പത്ത് ദിക്കുകൾ കളിയാടുന്ന വള്ളികളാണ്.
വര്തമാനാനി ഭൂതാനി ഭവിഷ്യന്തി ച യാനി തു । ജഗന്തി താന്യ് അസങ്ഖ്യാനി ഫലാനി രഘുനന്ദന
ഇപ്പോൾ നിലനിൽക്കുന്ന ജീവികളും ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകുന്നവയും, അനേകം ലോകങ്ങളും, രഘുനന്ദനാ, എല്ലാം ഈ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഫലങ്ങളാണ്.
ഏവംബീജാസ് ത ഏതേ ഹി രാമ പഞ്ചകപാദപാഃ । സ്വയം സ്വഭാവാജ് ജായന്തേ സ്വയം നശ്യന്തി കാലതഃ
ഇവയാണ് ഈ അഞ്ചു വക വൃക്ഷങ്ങൾ, രാമാ, ഇങ്ങനെ ഉള്ള വിത്തുകളിൽ നിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദിക്കുന്നു, സമയമായാൽ സ്വയം നശിച്ചുപോകുന്നു.