പുരാന്തേഷു വനാന്തേഷു ദിഗന്തേഷു സരസ്സു ച । ജങ്ഗലേഷു ദിനാന്തേഷു ജമ്ബൂജമ്ബീരശാലിഷു
നഗരത്തിന്റെ അതിരുകളിൽ, കാടിന്റെ ആഴങ്ങളിൽ, ദിക്കുകളുടെ അറ്റങ്ങളിൽ, തടാകങ്ങൾക്കരികിലും, മരുഭൂമിയിലെ വൈകുന്നേരങ്ങളിലും, ജാമ്പൂ, ജമ്പീര, അരി എന്നിവയുടെ തോട്ടങ്ങളിൽ—
ബഭൂവാഹ്ലാദകം സര്വം തയോര് അന്യോഽന്യചേഷ്ടിതമ് । സദ്വര്ഷണാധ്വരാചാരൈര് ദ്യുഭൂമ്യോര് ഇവ കാന്തയോഃ
അവരിൽ പരസ്പരം ചെയ്യുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും, എല്ലാം ആനന്ദം നിറഞ്ഞതായി മാറി; മഴയും യാഗവും കൊണ്ടു ആകാശവും ഭൂമിയും സന്തോഷിക്കുന്നതുപോലെ.
നിത്യമ് ഏവാവിയുക്തത്വാത് പ്രിയത്വാച് ചേഷ്ടിതസ്യ ച । മിഥഃ കലാകലാപസ്യ കോവിദൌ തൌ ബഭൂവതുഃ
എപ്പോഴും വേർപെടാതെ, പരസ്പരം പ്രിയപ്പെട്ടവരായി, അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ, കളിയും സംഭാഷണവും കൊണ്ടു ഇരുവരും വളരെ നിപുണരായി.
സ്വരൂപമ് ഏകമ് ഏവൈതൌ ദധതുര് മിശ്രതാം ഗതൌ । അന്യോഽന്യം ഹൃദയസ്ഥത്വാദ് ഇവ സങ്ക്രാന്തമ് അക്ഷതമ്
അവർക്കു പരസ്പരം ഇളകിപ്പൊന്ത്, ഒരേ രൂപംപോലെയായി, ഒരാളുടെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരാൾ പൂർണ്ണമായി ചേർന്നതുപോലെ, അവരിൽ ഒന്നായിത്തീർന്നു.
സര്വശാസ്ത്രാദിവൈദഗ്ധ്യം ചിത്രാദ്യ് അപി മുഖാത് പ്രഭോഃ । ബാലാ ഭാണ്ഡാദ് ഇവാഗൃഹ്ണാദ് ആസീത് സര്വാര്ഥപണ്ഡിതാ
അവൾ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ വായിൽ നിന്ന് എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും കലകളിലും, ചിത്രകലയിലും പാടവം നേടി, ഒരു കുട്ടി കളിപ്പാട്ടം എടുക്കുന്നതുപോലെ അതെളുപ്പത്തിൽ എല്ലാം ഗ്രഹിച്ചു. അങ്ങനെ അവൾ എല്ലാ വിഷയങ്ങളിലും പണ്ഡിതയായി.
നൃത്തം വാദ്യാദി ഗേയാദി ചൂഡാലാവദനാദ് അസൌ । അശിക്ഷത ബഭൂവാഥ കലാനാമ് അതികോവിദഃ
ചൂഡാലയുടെ വായിൽ നിന്ന് അവൻ നൃത്തം, സംഗീതം, പാട്ട് എന്നിവ പഠിച്ചു; ഉടൻ തന്നെ കലകളിൽ വളരെ പ്രാവീണ്യം നേടിയവനായി.
ആമാവാസ്യാവ് ഇവേന്ദ്വര്കാവ് അന്യോഽന്യം വിലസത്കലൌ । മിഥോ ഹൃദയസംസ്ഥൌ തൌ ദ്വാവ് അപ്യ് ഐക്യമ് ഇവാസ്ഥിതൌ
അമാവാസ്യ രാത്രിയിൽ ഒരുമിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്ന ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പോലെ, അവരിരുവരും പരസ്പരഹൃദയങ്ങളിൽ വസിച്ച്, ഏകത്വത്തിൽ നിലകൊണ്ടവരായി തോന്നി.
തൌ സംസ്ഥിതാവ് ഏകരസാവ് അനന്യദയിതാവ് ഉഭൌ । പുഷ്പാമോദാവ് ഇവാഭിന്നൌ ഭൂതലസ്ഥൌ ശിവാവ് ഇവ
അവരിരുവരും ഒരേ രസത്തിൽ, പരസ്പരത്തോടു മാത്രം പ്രിയം പുലർത്തി, ഭൂമിയിൽ പുഷ്പസൗരഭ്യങ്ങൾ വേർതിരിക്കാനാവാത്തതുപോലെയും, രണ്ടു ശിവന്മാർപോലെയും അകറ്റമില്ലാതെ ഒന്നിച്ചു നിന്നു.
വൈദഗ്ധ്യസുന്ദരമതീ സര്വശാസ്ത്രാര്ഥകോവിദൌ । ക്രീഡയേവ ഭുവം പ്രാപ്തൌ കമലാകമലാധവൌ
സൗന്ദര്യവും വിവേകവും നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവരും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരുമായ കമലവും കമലാനാഥനും, ഭൂമിയിൽ കളിക്കാൻ മാത്രം വന്നതുപോലെയാണ് തോന്നിയത്.
സ്നേഹാത് പ്രസന്നമധുരൌ സമവിജ്ഞാനവേദിനൌ । അനുവൃത്തിപരാവ് ആസ്താം ലോകവൃത്താന്തതദ്വിദൌ
അന്യോന്യം സ്നേഹത്തോടെ, മൃദുവും മധുരവുമായിരുന്നു അവർ. ഒരുപോലെ ജ്ഞാനമുള്ളവരും, പരസ്പരം സേവനം ചെയ്യുന്നതിൽ താൽപര്യമുള്ളവരും, ലോകത്തിന്റെ വഴികളിൽ നിപുണരുമായി അവർ ജീവിച്ചു.
കലാകലാപസമ്പന്നൌ ലസദ്രസരസായനൌ । ശീതലസ്നിഗ്ധമുഗ്ധാങ്ഗൌ ശശാങ്കൌ ദ്വാവ് ഇവോദിതൌ
കലകളിലും വാഗ്മിതയിലും സമ്പന്നരായി, ആനന്ദത്തിന്റെ അമൃതം പോലെ പ്രകാശിച്ച ശരീരങ്ങളുമായി, തണുത്തതും സ്നേഹപൂർവവുമായ മനോഹരമായ രൂപങ്ങളോടെ, പുതുതായി ഉദിച്ച രണ്ട് ചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെയായിരുന്നു അവർ.
രേജേ ലസന്നൃപതിഭോഗവിലാസകാന്തമ് അന്തഃപുരേഷു മിഥുനം തദ് അനുത്തമശ്രി । ബ്രഹ്മാബ്ജഷണ്ഡകുഹരേഷ്വ് ഇവ രാജഹംസയുഗ്മം വികാസിമദമന്മഥമന്ദചാരി
അനുപമമായ ആ ദമ്പതികൾ, അകത്തുള്ള കൊട്ടാരങ്ങളിൽ രാജസൗഭാഗ്യത്തോടെ തെളിഞ്ഞു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ കമലപുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഗുഹകളിൽ സുന്ദരമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന രാജഹംസയുഗമുപോലെ, പുഷ്പിച്ച പ്രേമം കൊണ്ട് അവർ പ്രകാശിച്ചു.
ഏവം ബഹൂനി വര്ഷാണി മിഥുനം നിര്ഭരസ്പൃഹമ് । രേമേ യൌവനലീലാഭിര് അനന്താഭിര് ദിനേ ദിനേ
ഇങ്ങനെ, അനേകം വർഷങ്ങളോളം ആ ദമ്പതികൾ അത്യന്തം ആഗ്രഹത്തോടെ, ഓരോ ദിവസവും അനന്തമായ യൗവനവിനോദങ്ങളിൽ ആസ്വദിച്ചു.
അഥ യാതേഷു വര്ഷേഷു ബഹുഷ്വ് ആവൃത്തിശാലിഷു । ശനൈര് ഗലതി താരുണ്യേ ഭിന്നകുമ്ഭാദ് ഇവാമ്ഭസി
അങ്ങനെ, പല വർഷങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് കടന്നപ്പോൾ, യൗവനം ഒപ്പിയുള്ള കുമ്പളത്തിൽ നിന്നു വെള്ളം പോക്കുന്നതുപോലെ, പതിയെ പതിയെ ക്ഷയിച്ചു.
ശാരദസ്യേവ പര്ണസ്യ മിഥുനസ്യാസ്യ കാലതഃ । ഈഷദ്വിരാഗോ ഹൃദയം സമ്യക്പ്രാഗ്രസമ് അസ്പൃശത്
ശരത്കാലത്തിലെ ഇലപോലെ, കാലക്രമത്തിൽ ആ ദമ്പതികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ അല്പം വിരക്തി മൃദുവായി തൊട്ടു.
വിരാഗവാസനാക്രാന്തമ് ഏകാന്തസ്ഥമ് അചിന്തയത് । മിഥുനം തജ് ജഗദ്യാത്രാമ് ഇമാമ് ഇത്ഥമ് അശാശ്വതീമ്
വിരക്തിയുടെ ചിന്തകളാൽ ആക്രമിതരായി, ഒറ്റപ്പെടലിൽ ആ ദമ്പതികൾ ഈ ലോകയാത്രയുടെ നശ്വരതയെ ആഴമായി ആലോചിച്ചു.
കിം നാമേഹ മനോഹാരി സംസാരകുഹരഭ്രമേ । തരങ്ഗനികരാകാരഭങ്ഗുരവ്യവഹാരിണി
ഈ ലോകസമുദ്രത്തിലെ തിരമാലകളെപ്പോലെ തകർച്ചയിലായിരിക്കുന്ന എല്ലാ ഇടപാടുകളും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ആകർഷണീയമെന്ന് പറയാൻ എന്താണ് ഇവിടെ?
പാതഃ പക്വഫലസ്യേവ മരണം ദുര്നിവാരണമ് । ഹിമാശനിര് ഇവാമ്ഭോജേ ജരാ നിപതനോന്മുഖീ
പഴുത്ത പഴം ചിതറുന്നതുപോലെ മരണത്തെ തടയാൻ ആരാലും കഴിയില്ല; പുഷ്പത്തിൽ പെയ്യുന്ന മഞ്ഞുപോലും കനലുപോലും വൃദ്ധാവസ്ഥ ശരീരത്തിൽ പതിയാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ആയുര് ഗലത്യ് അവിരതം ജലം കരതലാദ് ഇവ । പ്രാവൃഷീവ ലതാതുമ്ബീ തൃഷ്ണൈകാ ദീര്ഘതാം ഗതാ
ജീവിതം കൈയിൽ നിന്നു വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ തുടർച്ചയില്ലാതെ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു; മഴക്കാലത്ത് വളരുന്ന ചുരുളൻപോലെ ആഗ്രഹം മാത്രം നീണ്ടുനിൽക്കുന്നു.
ശൈലനദ്യാ രയ ഇവ സമ്പ്രയാത്യ് ഏവ യൌവനമ് । ഇന്ദ്രജാലമ് ഇവാസത്യം ജീവിതം ക്ഷണസംസ്ഥിതി
പർവതനദിയിലെ ഒഴുക്കുപോലെ യൗവനം ഒഴുകിപ്പോകുന്നു; ജീവൻ ഒരു മായാജാലംപോലും, ഒരു നിമിഷം മാത്രമേ നിലനിൽക്കൂ.
സുഖാനി പ്രപലായന്തേ ശരാ ഇവ ഗുണച്യുതാഃ । പതന്തി ചേതോ ദുഃഖാനി ധൃഷ്ടാ ഗൃധ്രാ ഇവാമിഷമ്
സുഖങ്ങൾ വില്ലിൽ നിന്ന് വിട്ടു പറക്കുന്ന അമ്പുകൾ പോലെ പെട്ടെന്ന് അകന്നു പോകുന്നു; ദു:ഖങ്ങൾ, ധൈര്യത്തോടെ ഇരയെ തേടുന്ന കഴുകുകൾ പോലെ, മനസ്സിൽ പതിക്കുന്നു.
ബുദ്ബുദഃ പ്രാവൃഷീവാപ്സു ശരീരം ക്ഷണഭങ്ഗുരമ് । രമ്ഭാഗര്ഭ ഇവാസാരോ വ്യവഹാരോ വിരാഗദഃ
മഴക്കാലത്ത് വെള്ളത്തിൽ പിറക്കുന്ന കുഞ്ജിപ്പോലെ ശരീരം ക്ഷണത്തിൽ നശിച്ചുപോകുന്നു; ആസക്തിയില്ലാത്ത ലോകവ്യവഹാരങ്ങൾ വാഴയുടെ ഉള്ളിലില്ലാത്ത രസംപോലെയാണ്.
സത്വരം യുവതാ യാതാ കാന്തേവാപ്രിയകാമിനഃ । ബലാദ് അരതിര് ആയാതാ വൈരസ്യമ് ഇവ പാദപമ്
യുവാവസ്ഥ പ്രിയപ്പെട്ടവനെ ഇനിയും ഇഷ്ടമില്ലാത്ത പ്രിയയെന്നപോലെ വേഗത്തിൽ വിട്ടുപോകുന്നു; രുചിയില്ലായ്മ ഒരു വൃക്ഷത്തെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ, വിരക്തി ബലമായി വരുന്നു.
തദ് ഇഹ സ്യാത് കുസംസാരേ കിം നാമ ബത ശോഭനമ് । യദ് ആസാദ്യ പുനശ് ചേതോ ദശാസു ന വിദൂയതേ
ഈ മിഥ്യാജഗത്തിൽ, നേടുമ്പോൾ മനസ്സിനെ വീണ്ടും വിവിധ അവസ്ഥകളിൽ വേദനിപ്പിക്കാത്തത് എന്താണ് സത്യത്തിൽ പ്രശംസനീയമായത്?
ഇതി നിര്ണീയ യുഗ്മം തത് സംസാരവ്യാധിഭേഷജമ് । ചിരം വിചാരയാമ് ആസ ശാസ്ത്രമ് അധ്യാത്മ സമ്മതമ്
അങ്ങനെ, ഈ ഇരട്ടയെ—ലോകജീവിതത്തിലെ രോഗവും അതിന്റെ ഔഷധവും—നിശ്ചയിച്ച ശേഷം, ആത്മജ്ഞാനികൾ അംഗീകരിച്ച ശാസ്ത്രത്തെ അവർ ദീർഘകാലം ആലോചിച്ചു.
ആത്മജ്ഞാനൈകമന്ത്രേണ സംസൃത്യാഖ്യാ വിഷൂചികാ । സംശാമ്യതീതി നിശ്ചിത്യ താവ് ആസ്താം തത്പരായണൌ
ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ രോഗത്തിന് ആത്മജ്ഞാനമെന്ന ഏകമന്ത്രം മാത്രമാണ് ഔഷധമെന്ന് ഉറപ്പാക്കി, ഇരുവരും അതിലേക്കു സമർപ്പിതരായി.
തച്ചിത്തൌ തദ്ഗതപ്രാണൌ തത്കഥൌ തദ്വിദാശ്രയൌ । തദ്വിദേകാര്ചനപരൌ തദീഹൌ തൌ ബഭൂവതുഃ
അവരുടെ മനസ്സും പ്രാണനും അതിലേയ്ക്ക് ലയിച്ചു; അവരുടെ സംഭാഷണങ്ങളും ആശ്രയവും അതിലായിരുന്നു; അതിനെ മാത്രം ആരാധിച്ച്, അതിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചു.
തത്രൈവാതിഘനാഭ്യാസൌ ബോധയന്തൌ പരസ്പരമ് । തത്പ്രീതൌ തത്സമാരമ്ഭൌ ചിരകാലം ബഭൂവതുഃ
അവിടെ, അത്യന്തം അഭ്യാസം നടത്തി, പരസ്പരം ബോധിപ്പിച്ച്, അതിൽ ആനന്ദിച്ചു, അതിനായി പ്രവർത്തിച്ചു, അവർ ദീർഘകാലം അങ്ങനെ തുടരുകയായിരുന്നു.
അഥ സാവിരതം ബാലാ രമണീയപദക്രമാന് । ശ്രുത്വാധ്യാത്മവിദാം വക്ത്രാച് ഛാസ്ത്രാര്ഥാംസ് താരണക്ഷമാന്
അപ്പോള് ആ ബാലിക, ആത്മജ്ഞാനികള് വായിലൂടെ കേട്ട മനോഹരമായ ഉപദേശക്രമങ്ങളും, മോക്ഷം നേടാന് സഹായിക്കുന്ന ശാസ്ത്രാര്ത്ഥങ്ങളും, അവള് തടസ്സമില്ലാതെ ആസ്വദിച്ചു.
ഇത്ഥം വിചാരയാമ് ആസ സ്വമ് ആത്മാനമ് അഹര്നിശമ് । അവ്യാപൃതാ വ്യാപൃതാ ച ധിയാ ധവലയാശയേ
ഇങ്ങനെ, അവള് തന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോഴും തിരക്കിലായിരിക്കുമ്പോഴും, പവിത്രമായ മനസ്സോടെ, രാവും പകലും തന്റെ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കാന് തുടങ്ങി.