സര്വമ് ഏവ ധിയസ് ത്യക്ത്വാ യദി തിഷ്ഠസി നിശ്ചലഃ । തദ് അഹങ്കാരവിലയീ ത്വമ് ഏവ പരമം പദമ്
എല്ലാ ചിന്തകളും വിട്ട് നീ അചഞ്ചലമായി നില്ക്കുമ്പോൾ, അഹംഭാവം അകറ്റിയവനായി നീയേകമാണ് പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നത്.
ശാന്താശേഷവിശേഷണോ വിഗതഭീസ് സന്ത്യക്തസര്വൈഷണോ ഗത്വാ നൂനമ് അകിഞ്ചനത്വമ് അരിഷു ത്യക്ത്വാ സമഗ്രാം ശ്രിയമ് । ശാന്താഹങ്കൃതിര് അസ്തദേഹകലനസ് തേഷ്വ് ഏവ ഭിക്ഷാമ് അടന് മാമ് അപ്യ് ഉജ്ഝിതവാന് അലം യദി ഭവസ്യ് ഉച്ചൈസ് തദ് ഉച്ചൈര് അസി
എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും വിട്ട്, ഭയം ഇല്ലാതെ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശത്രുക്കളിൽ ഇടയിൽ സമ്പത്ത് മുഴുവനും വിട്ട്, മനസ്സ് ശാന്തമായവനായി, ശരീരബോധം അകറ്റി, അവരിൽ ഭിക്ഷയെടുക്കാൻ സഞ്ചരിച്ചാൽ, എന്നെ പോലും ഉപേക്ഷിച്ചാലും, നീ ഏറ്റവും ഉന്നതനാകുമ്പോൾ, അതാണ് സത്യത്തിൽ ഉന്നതം.
അഥ തസ്യ ഗുരോര് വക്ത്രാദ് ഇത്യ് ആകര്ണ്യ ഭഗീരഥഃ । മനസ്യ് ആഹിതകര്തവ്യസ് സ്വവ്യാപാരപരോ ഽഭവത്
പിന്നീട് ഗുരുവിന്റെ വായിൽ നിന്നു ഇത് കേട്ട ഭഗീരഥൻ, മനസ്സിൽ ചെയ്യേണ്ടത് ഉറപ്പാക്കി, സ്വന്തം പ്രവർത്തിയിൽ മുഴുകി.
തതഃ കതിപയേഷ്വ് ഏവ വാസരേഷു ഗതേഷ്വ് അസൌ । അഗ്നിഷ്ടോമമഖം ചക്രേ സര്വത്യാഗൈകസിദ്ധയേ
അതിനുശേഷം കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കകം, ഭഗീരഥൻ സമ്പൂർണ്ണത്യാഗം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി അഗ്നിഷ്ടോമയാഗം നടത്തി.
ഗോഭൂമ്യശ്വഹിരണ്യാദി ദദൌ ധനമ് അശേഷതഃ । ദ്വിജദേവാര്തബന്ധുഭ്യോ ഗുണ്യഗുണ്യവിചാരവാന്
അവൻ തന്റെ മുഴുവൻ സമ്പത്തും — പശുക്കൾ, ഭൂമി, കുതിരകൾ, പൊന്നും മറ്റും — ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ദേവന്മാർക്കും ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കും ബന്ധുക്കൾക്കും, നല്ലതും ചീത്തയുമെന്തെന്നു മനസ്സിലാക്കി, സദയം നൽകി.
ദിവസത്രയമാത്രേണ സര്വമ് ഏവം പരിത്യജന് । സ്വവസ്ത്രമാത്രശേഷോ ഽസാവ് ആസീദ് രാജാ ഭഗീരഥഃ
ഇങ്ങനെ മൂന്നു ദിവസത്തിനുള്ളിൽ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഭഗീരഥൻ രാജാവിന് തന്റെ വസ്ത്രം മാത്രം ശേഷിച്ചു.
അഥ സര്വാര്ഥരിക്തം തം ഖിന്നപ്രകൃതിപൌരകമ് । സീമാന്തിനേ തൃണമ് ഇവ രാജ്യം സ്വമ് അരയേ ദദൌ
എല്ലാ സമ്പത്തും വിട്ടു, മന്ത്രിമാരും ജനങ്ങളും വിഷമത്തിൽ ആയപ്പോൾ, അതിന്റെ മൂല്യം ഒരു പുല്ലുപോലെയെന്ന് കരുതി, തന്റെ രാജ്യം അതിരിലെ ശത്രുവിന് നൽകി.
ആക്രാന്തേ ദ്വിഷതാ രാജ്യേ പുരേ സദ്മനി മണ്ഡലേ । അധോവാസോഽവശേഷോ ഽസൌ നിര്ജഗാമ സ്വമണ്ഡലാത്
ശത്രു രാജ്യം പിടിച്ചപ്പോൾ — നഗരം, കൊട്ടാരം, ഭൂപ്രദേശം എല്ലാം — ഭഗീരഥൻ താഴ്വസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ച് തന്റെ ദേശം വിട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
യത്ര ന ജ്ഞായതേ നാമ്നാ യത്ര ന ജ്ഞായതേ മുഖാത് । തത്ര ഗ്രാമേഷ്വ് അരണ്യേഷു ദൂരേഷൂവാസ ധൈര്യവാന്
അവന് ധൈര്യത്തോടെ, ആരും പേരിലും മുഖത്തിലും തിരിച്ചറിയാത്ത ദൂരെയുള്ള ഗ്രാമങ്ങളിലും കാട്ടിലും താമസിച്ചു.
ഇത്യ് അല്പേനൈവ കാലേന പ്രശാന്തസകലൈഷണഃ । പരമേണ ശമേനാസൌ പ്രാപ വിശ്രാന്തിമ് ആത്മനി
അങ്ങനെ, കുറച്ചു കാലത്തിനകം അവന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ശമിച്ചു, അത്യന്തശാന്തിയിലൂടെ അവന് ആത്മാവില് വിശ്രമം കണ്ടെത്തി.
ഭ്രമന് ദ്വീപാനി ഭൂപീഠേ കദാചിത് കാലയോഗതഃ । ഭൂപേന ശത്രുണാ പ്രാപ്തം സ്വമ് ഏവ പ്രാപ തത് പുരമ്
ഭൂമിയിലെ ദ്വീപുകളില് സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, കാലക്രമേന തന്റെ ശത്രു പിടിച്ചെടുത്ത സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് അവന് വീണ്ടും എത്തി.
താന് ഏവാരീംശ് ച തത്രാസൌ പ്രവാഹാപതിതക്രമമ് । പൌരാംശ് ച മന്ത്രിണശ് ചൈവ ശമീ ഭിക്ഷാമ് അയാചത
അവിടെ, അവന് സമാധാനത്തോടെ, അതേ ശത്രുക്കളില് നിന്നും നഗരവാസികളിലും മന്ത്രിമാരിലും നിന്ന് ദുരിതം അനുഭവിച്ചവരുടെ രീതിയില് ഭിക്ഷയെടുത്തു.
വിവിദുസ് തേ ഽരയഃ പൌരാ മന്ത്രിണശ് ച ഭഗീരഥമ് । പൂജയാമ് ആസുര് അഥ തം സവിഷാദാസ് സപര്യയാ
നഗരവാസികളും മന്ത്രിമാരും മറ്റു എല്ലാവരും ദു:ഖഭാരമുള്ള മനസ്സോടെ ഭഗീരഥനെ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ചു.
പ്രഭോ രാജ്യം ഗൃഹാണേതി പ്രാര്ഥിതോ ഽപ്യ് അരിണാ മുനിഃ । നാദദേ ഽനാദൃതാശേഷസ് തൃണമ് അപ്യ് അശനാദ് ഋതേ
ശത്രുവായവരും രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ പോലും ആ മുനി ഭക്ഷണത്തിന് വേണ്ടത് ഒഴികെ ഒന്നും സ്വീകരിച്ചില്ല.
കതിചിദ് ദിവസാംസ് തത്ര നീത്വാന്യത്ര ജഗാമ സഃ । ഭഗീരഥോ ഽയം ഹാ കഷ്ടമ് ഇതി ലോകേന ശോചിതഃ
അവിടെ കുറച്ചു ദിവസം കഴിഞ്ഞ് അവൻ മറ്റിടത്തേക്ക് പോയി. 'അയ്യോ, ഇതു ഭഗീരഥൻ തന്നെ, എത്ര ദു:ഖകരം!' എന്ന് ജനങ്ങൾ ദു:ഖിച്ചു.
അഥാന്യത്രോപശാന്താത്മാ പരിവിശ്രാന്തധീസ് സുഖീ । ആത്മാരാമഃ കദാചിത് തു സ പ്രാപ ത്ര്യുത്തുലം ഗുരുമ്
പിന്നീട് മനസ്സും ബുദ്ധിയും ശാന്തമായ്, ആത്മസന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചപ്പോൾ, ഒരിക്കൽ അവൻ അപൂർവമായ മഹത്വമുള്ള ഒരു ഗുരുവിനെ കണ്ടുമുട്ടി.
സ്വമ് ഏവ സ്വാഗതം കൃത്വാ തേന സാര്ധം ഭഗീരഥഃ । കഞ്ചിത് കാലമ് ഉവാസാദ്രൌ വനേ ഗ്രാമേ പുരേ ജനേ
ഭഗീരഥൻ അവനെ സ്വന്തം ആളെന്ന പോലെ സ്നേഹപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ ഇരുവരും ഒരുപാട് ദിവസം മലയിൽ, കാട്ടിൽ, ഗ്രാമത്തിൽ, നഗരത്തിലെ ജനങ്ങളോടൊപ്പം—വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ ചേർന്ന് താമസിച്ചു.
സമതാമ് ഉപയാതൌ തൌ ഗുരുശിഷ്യൌ സമൌ സ്ഥിതൌ । കലയാമ് ആസതുസ് സ്വസ്ഥൌ വിനോദം ദേഹധാരണമ്
ആ ഗുരുവും ശിഷ്യനും സമത്വം കൈവരിച്ച് ഒരുമിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു. ശരീരം നിലനിർത്തുന്നതും, ദൈനംദിനം ജീവിക്കുന്നതും അവർക്കു വിനോദം പോലെ ആയിരുന്നു.
കിമ് അയം ധാര്യതേ ദേഹഃ കിമ് അനേനോജ്ഝിതേന നഃ । യഥാക്രമം യഥാചാരം തിഷ്ഠത്വ് ഏഷ യഥാസ്ഥിതമ്
ഈ ശരീരം ഇങ്ങനെ സൂക്ഷിക്കുന്നത് എന്തിനാണ്? നമ്മൾ ഇത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ എന്താണ് നഷ്ടം? അതിനിഷ്ടം പോലെ, അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിനും ആചാരത്തിനും അനുസരിച്ച് ശരീരം നിലനിൽക്കട്ടെ.
ഇതി നിശ്ചിത്യ തിഷ്ഠന്തൌ തൌ വനാദ് വനഗാമിനൌ । നനന്ദതുര് അനാനന്ദം ന സുഖം ന ച മധ്യമമ്
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച ശേഷം, ആ ഇരുവരും കാട്ടിൽ നിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് സഞ്ചരിച്ച്, ആനന്ദത്തിനപ്പുറത്തുള്ള ആനന്ദത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു. അവർക്കു സന്തോഷമോ ദു:ഖമോ അതിനിടയിൽ ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു.
ധനാനി നാരീര് വിഭവാന് ഐശ്വര്യം ചാഷ്ടധോദിതമ് । സിദ്ധൈര് അപ്യ് അര്പിതം തുഷ്ടൈര് മേനാതേ ജര്ജരം തൃണമ്
സിദ്ധന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ സമ്പത്ത്, സ്ത്രീകൾ, ഐശ്വര്യം, എട്ടുവിധാധിപത്യം എന്നിവയും നൽകുമ്പോഴും, അവയെല്ലാം വരണ്ട പുല്ലുപോലെയാണ് അവർ കാണുന്നത്.
സ്വകര്മണൈവ ദേഹോ ഽയം യാവദന്തമ് അനിച്ഛയാ । ധാരണീയ ഇതി സ്വേന കര്മണൈവാഥ തസ്ഥതുഃ
സ്വന്തം കർമ്മഫലമായ ഈ ശരീരം, അതിന്റെ അവസാനം വരെയും ആഗ്രഹമില്ലാതെ നിലനിർത്തേണ്ടതാണു്. അതിനാൽ, സ്വന്തം കർമ്മത്താൽ തന്നെ അത് നിലനിൽക്കുന്നു.
അഭിനനന്ദതുര് ആഗതമ് ഉത്തമൌ നിജസമാചരണക്രമജം മുനീ । സുഖമ് അസൌഖ്യമ് അപീപ്സിതവര്ജിതൌ സമസമൌ ഖസമൌ ശമിനൌ സ്വതഃ
ആ മഹാന്മാർ ഇരുവരും, സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ എന്ത് വന്നാലും, അതിനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. ഒന്നിനും ആഗ്രഹമില്ലാതെ, ആകാശംപോലെ സമതയും ശാന്തിയും സ്വയം നിലനിർത്തി.
അഥൈകദാ പുരശ്രേഷ്ഠേ കസ്മിംശ്ചിന് മണ്ഡലാന്തരേ । അനപത്യം നൃപം മൃത്യുര് അഹരത് സ്വമ് ഇവാമിഷമ്
അപ്പോൾ ഒരിക്കൽ, ഒരു വലിയ നഗരത്തിലെ ഒരു പ്രദേശത്ത്, മൃത്യു ഒരു സന്താനമില്ലാത്ത രാജാവിനെ തന്റെ ആഹാരമായി പിടിച്ചുപറിക്കുകയുണ്ടായി.
തത്ര പ്രകൃതയഃ ഖിന്നാ നഷ്ടദേശക്രമാ നൃപമ് । അന്വിഷ്യന്തി സ്മ സംയുക്തം ഗുണലക്ഷ്മ്യാ വിശാലയാ
അവിടെ, മന്ത്രിമാർ ദേശത്തിന്റെ ക്രമം നഷ്ടപ്പെട്ട് വിഷമിച്ചവരായി, വലിയ ഗുണങ്ങളും ഭാഗ്യവും ഉള്ള ഒരു രാജാവിനെ അന്വേഷിച്ചു.
താ ഭഗീരഥമ് ആസാദ്യ സ്ഥിതം ഭിക്ഷാശനം പുരേ । പരിജ്ഞായ സമാനീയ സൈന്യം ചക്രുര് മഹീപതിമ്
അവർ ഭഗീരഥനെ നഗരത്തിൽ ഭിക്ഷയെടുത്ത് ജീവിക്കുന്നതായി കണ്ടു, തിരിച്ചറിഞ്ഞു, അവനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്ന് സൈന്യത്തോടൊപ്പം രാജാവാക്കി.
ഭഗീരഥഃ ക്ഷണേനൈവ പ്രാവൃഷീവാമ്ബുനാ സരഃ । ധൂലിതസ് സേനയാ ഗുര്വ്യാ ഝഗിത്യ് ആരോപിതോ ഗജേ
ഭഗീരഥൻ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് വലിയ സൈന്യത്തിന്റെ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടു, മഴക്കാലത്ത് തടാകം മഴവെള്ളത്തിൽ മൂടുന്നതുപോലെ, ഉടനെ ഒരു ആനയിൽ കയറ്റി.
ഭഗീരഥോ ജഗന്നാഥോ ജയതീതി ഘനാരവൈഃ । നീരന്ധ്രതാമ് ഉപാജഗ്മുര് ഗിരീന്ദ്രാണാം മഹാഗുഹാഃ
ഭഗീരഥൻ ലോകനാഥൻ ജയിക്കട്ടെ എന്ന ഘനഗംഭീരമായ വിളികൾ മുഴങ്ങുമ്പോൾ, വലിയ പർവതങ്ങളുടെ ഗുഹകൾ മുഴുവനും ആഹ്ലാദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.
തത്ര തത് പാലയന്തം തം രാജ്യം രാജാനമ് ആദൃതാഃ । ആജഗ്മുഃ പ്രാക്പ്രകൃതയഃ പ്രാഹുര് ഇത്ഥം മൃതാധിപാഃ
അവിടെ, ആ രാജാവ് ആ രാജ്യത്തെ ഭക്തിയോടെ ഭരിക്കുമ്പോൾ, മുൻ മന്ത്രിമാർ രാജാവിനെ ആദരത്തോടെ സമീപിച്ചു, മരിച്ച ഭരണാധികാരികളുടെ പേരിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
രാജന്ന് അസ്മാകമ് അധിപോ യസ് ത്വയാ സ പുരാ കൃതഃ । മൃത്യുനാ വിനിഗീര്ണോ ഽസൌ മത്സ്യേനേവാമിഷം മൃദു
രാജാവേ, ഞങ്ങളുടെ മേലധികാരി മുമ്പ് നീ നിയോഗിച്ചവൻ, മരണത്താൽ വിഴുങ്ങപ്പെട്ടു പോയിരിക്കുന്നു, ഒരു മീൻ മൃദുവായ മീൻകൂട്ട് വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ.