ഏകസ്മിന്ന് ഏവ ചൈതേഷാമ് അഭ്യസ്തേ വിമലോദയേ । ചത്വാരോ ഽപി കിലാഭ്യസ്താ ഭവന്തി സുധിയാം വര
ഈ നാലിലും ഒന്നിനെ മനസ്സോടെ അഭ്യസിച്ച് ശുദ്ധമായ ബോധം ഉണരുമ്പോള്, ജ്ഞാനികള് പറയുന്നതുപോലെ, അവന് എല്ലാം കൈവശമാക്കിയതുപോലെയാണ്.
ഏകോ ഽപ്യ് ഏകോ ഽപി സര്വേഷാം ഏഷാം പ്രസവഭൂര് ഇവ । സര്വസംസിദ്ധയേ തസ്മാദ് യത്നേനൈകം സമാശ്രയേത്
ഇവയില് ഒന്നെങ്കിലും മുഴുവന് സിദ്ധിക്കു കാരണം ആകുന്നു. അതുകൊണ്ട്, പൂര്ണമായ പ്രാപ്തിക്കായി ഒരേയൊന്ന് എങ്കിലും ആത്മാര്ത്ഥതയോടെ സ്വീകരിക്കണം.
സത്സമാഗമസന്തോഷവിചാരാസ് ത്വ് അവിചാരിതമ് । പ്രവര്തന്തേ ശമേ സ്വച്ഛേ വഹനാനീവ സാഗരേ
സത്സംഗം, സംതൃപ്തി, വിവേചനം, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി—ഇവയെല്ലാം മനസ്സു ശുദ്ധമായാല് സ്വാഭാവികമായി ഉദിക്കുന്നു, നദികള് സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ.
വിചാരസന്തോഷശമാസ് സത്സമാഗമശാലിനി । പ്രവര്തന്തേ ശ്രിയോ ജന്തൌ കല്പവൃക്ഷാശ്രിതേ യഥാ
സത്സംഗത്തില് ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവനില് വിവേചനം, സംതൃപ്തി, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി എന്നിവ സമൃദ്ധിയായി വളരുന്നു, കല്പവൃക്ഷത്തിന്റെ തണലില് ധനം വളരുന്നതുപോലെ.
വിചാരശമസത്സങ്ഗാസ് സന്തോഷവതി മാനവേ । പ്രവര്തന്തേ പ്രപൂര്ണേന്ദൌ സൌന്ദര്യാദ്യാ ഗുണാ ഇവ
സംതൃപ്തിയുള്ള മനുഷ്യനില് വിവേചനം, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി, സത്സംഗം എന്നിവ ഉദിക്കുന്നു, പൂർണ്ണചന്ദ്രനില് സൗന്ദര്യവും മറ്റ് ഗുണങ്ങളും തെളിയുന്നതുപോലെ.
സത്സങ്ഗസന്തോഷശമാ വിചാരവതി സന്മതൌ । പ്രവര്തന്തേ മന്ത്രിവരേ രാജനീവ ജയശ്രിയഃ
വിവേചനത്തെ വിലമതിക്കുന്നവനില് സത്സംഗം, സംതൃപ്തി, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി എന്നിവ പ്രകടമാകുന്നു, നല്ല മന്ത്രിയുള്ള രാജാവിന് വിജയം സമൃദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
തസ്മാദ് ഏകതമം നിത്യമ് ഏതേഷാം രഘുനന്ദന । പൌരുഷേണ മനോ ജിത്വാ യത്നേനാഭ്യാഹരേദ് ഗുണമ്
രഘുനന്ദനാ, അതുകൊണ്ട് ഈ ഗുണങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് എപ്പോഴും മനസ്സോടെ ശ്രമിച്ച് നേടിയെടുക്കണം. മനസ്സിനെ ഉറച്ച പരിശ്രമംകൊണ്ട് ജയിച്ച്, ആ ഗുണം പ്രാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം.
പരം പൌരുഷമ് ആശ്രിത്യ ജിത്വാ ചിത്തമതങ്ഗജമ് । യാവദ് ഏകോ ഗുണോ നാപ്തസ് താവന് നാസ്ത്യ് ഉത്തമാ ഗതിഃ
പരമമായ പരിശ്രമം ആശ്രയിച്ച്, ആനപോലെയുള്ള മനസ്സിനെ ജയിച്ചശേഷം, ഒരു ഗുണം പോലും ലഭിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നവർക്കു ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യം ലഭിക്കില്ല.
പൌരുഷേണ പ്രയത്നേന ദന്തൈര് ദന്താന് വിചൂര്ണയത് । യാവന് നാഭിനിവിഷ്ടം തേ മനോ രാമ ഗുണാര്ജനേ
രാമാ, ഉറച്ച പരിശ്രമത്തോടും ദൃഢനിശ്ചയത്തോടും കൂടെ, പല്ലുകൾ പല്ലിൽ ചുരണ്ടുന്നതുപോലെ, നിന്റെ മനസ്സ് ഗുണങ്ങൾ നേടുന്നതിൽ ഉറപ്പുവരുത്തുന്നതുവരെ ശ്രമിക്കണം.
ദേവോ ഭവാഥ യക്ഷോ വാ പുരുഷഃ പാദപോ ഽഥ വാ । താവത് തവ മഹാബാഹോ നോപായോ ഽസ്തീഹ കശ്ചന
മഹാബാഹുവേ, നീ ദേവനാകട്ടെ, യക്ഷനാകട്ടെ, മനുഷ്യനാകട്ടെ, മരമായാലും, ഇവിടെ നിനക്കു മറ്റൊരു മാർഗം ഇല്ല.
ഏകസ്മിന്ന് ഏവ ഫലിതേ ഗുണേ ബലമ് ഉപാഗതേ । ക്ഷീയന്തേ സര്വ ഏവാശു ദോഷാ വിഷദചേതസഃ
ഒരു ഗുണം പൂർണ്ണമായി വളർന്ന് ശക്തി ലഭിച്ചാൽ, മനസ്സു ശുദ്ധമായവർക്കു എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ഉടൻ നശിക്കും.
ഗുണേ വിവൃദ്ധേ വര്ധന്തേ ഗുണാ ദോഷക്ഷയാവഹാഃ । ദോഷേ വിവൃദ്ധേ വര്ധന്തേ ദോഷാ ഗുണവിനാശിനഃ
ഗുണം വളരുമ്പോൾ, ദോഷങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ കൂടി വളരും. ദോഷം വളരുമ്പോൾ, ഗുണം നശിപ്പിക്കുന്ന ദോഷങ്ങൾ കൂടി വളരും.
മനോമഹാവനേ ഹ്യ് അസ്മിന് വേഗിനീ വാസനാസരിത് । ശുഭാശുഭബൃഹത്കൂലാ നിത്യം വഹതി ജന്തുഷു
മനസ്സെന്ന ഈ വിശാലമായ കാടിൽ, വാസനകളെന്ന വേഗമുള്ള നദി ഒഴുകുന്നു; നല്ലതും ചീത്തയുമായ വലിയ കരകളോടെ, എല്ലായ്പ്പോഴും ജീവികളെ കൊണ്ടുപോകുന്നു.
സാ ഹി സ്വേന പ്രയത്നേന യസ്മിന്ന് ഏവ നിപാത്യതേ । കൂലേ തേനൈവ വഹതി യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു
സ്വന്തം ശ്രമംകൊണ്ട് ഈ നദിയെ ഏത് കരയിലേക്കാണ് നമുക്ക് തിരിക്കാൻ കഴിയുന്നത്, അതുവഴിയാണ് അത് ഒഴുകുന്നത്; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കൂ.
പുരുഷയത്നജവേന മനോവനേ ശുഭതടാനുഗതാം ക്രമശഃ കുരു । വരമതേ നിജഭാവമഹാനദീമ് ഇഹ ഹി തേന മനാഗ് അപി നോഹ്യസേ
മനുഷ്യശ്രമംകൊണ്ട്, മനസ്സിന്റെ നദിയെ ക്രമേണ നല്ല കരയിലേക്കു നയിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ, നിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മഹാനദി ഇവിടെ ഉറപ്പാക്കാം, അപ്പോൾ നിന്നെ ഒരു ചെറിയതും തടസ്സപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല.
ഏവമ് ആത്തവിവേകോ യസ് സ ഭവാന് ഇവ രാഘവ । യോഗ്യോ ജ്ഞാനഗിരശ് ശ്രോതും രാജേവ നയഭാരതീഃ
രാഘവാ, നിനക്കുപോലെ വിവേകം നേടിയവൻ ജ്ഞാനോപദേശങ്ങൾ കേൾക്കാൻ യോഗ്യനാണ്, രാജാവിന് നയശാസ്ത്രം കേൾക്കാൻ യോഗ്യനായതുപോലെ.
അവദാതോ ഽവദാതസ്യ വിജ്ഞാനസ്യ മഹാശയഃ । ജഡസങ്ഗോജ്ഝിതോ യോഗ്യശ് ശരദീന്ദോര് യഥാ നഭഃ
മലിനതയില്ലാതെ ശുദ്ധനും, ബോധത്തിന്റെ അറിവിൽ വിശാലനും, മന്ദതയൊന്നും ചേർക്കാത്തവനും, യോഗത്തിന് അനുയോജ്യനുമായവൻ, ശരദ്കാലത്തിലെ ചന്ദ്രനുപോലെ ആകാശത്തിൽ തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ത്വമ് ഏതയാഖണ്ഡിതയാ ഗുണലക്ഷ്മ്യാ സമാശ്രിതഃ । മനോമോഹഹരം വാക്യം വക്ഷ്യമാണമ് ഇദം ശൃണു
നിനക്ക് ഈ അക്ഷയമായ ഗുണസമ്പത്ത് ഉണ്ടല്ലോ; മനസ്സിന്റെ മായയെ നീക്കംചെയ്യുന്ന ഈ വാക്കുകൾ ഞാൻ പറയാൻ പോകുന്നു, ആ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
പുണ്യകല്പദ്രുമോ യസ്യ ഫലഭാരാനതസ് സ്ഥിതഃ । മുക്തയേ ജായതേ ജന്തോസ് തസ്യേദം ശ്രോതുമ് ഉദ്യമഃ
ആർക്ക് സൽക്കർമ്മങ്ങളുടെ വൃക്ഷം ഫലഭാരത്തിൽ നമിച്ചുനിൽക്കുന്നു, അവർക്കു ആത്മാവിന്റെ മോക്ഷത്തിനായി ഇതു കേൾക്കാനുള്ള ശ്രമം ഉദിക്കുന്നു.
പാവനാനാമ് ഉദാരാണാം പരബോധൈകദായിനാമ് । വചസാം ഭാജനം ഭൂത്യൈ ഭവ്യോ ഭവതി നാധമഃ
ശുദ്ധവും ഉന്നതവും പരമജ്ഞാനം നൽകുന്ന വാക്കുകൾ ഐശ്വര്യത്തിനുള്ള പാത്രങ്ങളാണ്; അതിന് യോജ്യരായവരേ മാത്രമേ അർഹരാകൂ, താഴ്ന്നവർക്ക് അർഹതയില്ല.
മോക്ഷോപായാഭിധാനേയം സംഹിതാ സാരസമ്മിതാ । ത്രിംശദ് ദ്വേ ച സഹസ്രാണി ജ്ഞാതാ നിര്വാണദായിനീ
മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാർഗ്ഗം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ഗ്രന്ഥം സാരമായതായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു; മുപ്പത്തിരണ്ടായിരം ശ്ലോകങ്ങൾ നിർവാണം നൽകുന്നതായി അറിയപ്പെടുന്നു.
ദീപേ യഥാ വിനിദ്രസ്യ ജ്വലിതേ സമ്പ്രവര്തതേ । ആലോകോ ഽനിച്ഛതോ ഽപ്യ് ഏവം നിര്വാണമ് അനയാ ഭവേത്
ഒരു വിളക്കിൽ അഗ്നി അണങ്ങാതെ കത്തുമ്പോൾ പ്രകാശം സ്വയം പരക്കുംപോലെ, ആഗ്രഹം ഇല്ലാതിരുന്നാലും ഇതിൽ നിന്ന് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.
സ്വയം ജ്ഞാതാ ശ്രുതാ വാപി ഭ്രാന്തിശാന്ത്യൈവ സൌഖ്യദാ । ആപ്തോക്തിവര്ണിതാ സദ്യോ യഥാമൃതതരങ്ഗിണീ
സ്വയം അറിഞ്ഞാലും കേട്ടാലും, ഇത് ഭ്രമം ശമിപ്പിച്ച് സുഖം നൽകുന്നു; ജ്ഞാനികൾ പറഞ്ഞാൽ അതിവേഗം അമൃതം ഒഴുകുന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെടും.
യഥാ രജ്ജ്വാമ് അഹിഭ്രാന്തിര് വിനശ്യത്യ് അവലോകനാത് । തഥൈതത്പ്രേക്ഷണാച് ഛാന്തിമ് ഏതി സംസാരദുഃഖിതാ
കയറ്റിൽ പാമ്പെന്ന ഭ്രമം കാണുമ്പോൾ അകറ്റപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഇതിനെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ലോകദുഃഖത്തിൽ പെടുന്നവർക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കും.
യുക്തിയുക്താര്ഥവാക്യാനി കല്പിതാനി പൃഥക് പൃഥക് । ദൃഷ്ടാന്തസാരസൂക്താനി ചാസ്യാം പ്രകരണാനി ഷട്
ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ ആറു ഭാഗങ്ങളുണ്ട്. ഓരോ ഭാഗവും തത്വചിന്തയോടും, ഉചിതമായ ഉദാഹരണങ്ങളോടും, മനോഹരമായ ഉപദേശങ്ങളോടും ചേർന്ന് പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു.
വൈരാഗ്യാഖ്യം പ്രകരണം പ്രഥമം പരികീര്തിതമ് । വൈരാഗ്യം വര്ധതേ യേന സേകേനേവ മരൌ തരുഃ
ആദ്യ ഭാഗം 'വൈരാഗ്യം' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. മരുഭൂമിയിലെ ഒരു വൃക്ഷത്തിന് വെള്ളം കൊടുക്കുന്നതുപോലെ, ഇതിലൂടെ വൈരാഗ്യം വളരുന്നു.
സാര്ധം സഹസ്രം ഗ്രന്ഥസ്യ യസ്മിന് ഹൃദി വിചാരിതേ । പ്രകാശാ ശുദ്ധതോദേതി മണാവ് ഇവ വിമാര്ജിതേ
ഈ ഭാഗത്തിലെ ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളും ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ചാൽ, ഒരു രത്നം നന്നായി മിനുക്കിയപ്പോൾ പ്രകാശം പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ, ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനപ്രകാശം ഉദയിക്കുന്നു.
മുമുക്ഷുവ്യവഹാരാഖ്യം തതഃ പ്രകരണം കൃതമ് । സഹസ്രമാത്രം ഗ്രന്ഥസ്യ സൂക്തിഗ്രന്ഥേന സുന്ദരമ്
അടുത്തത് 'മുക്തിക്കായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ ആചരണം' എന്ന ഭാഗമാണ്. മനോഹരമായ ഉപദേശങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളാണ് ഇതിൽ.
സ്വഭാവോ ഹി മുമുക്ഷൂണാം നരാണാം യത്ര വര്ണ്യതേ । ഏവംസ്വഭാവോ മോക്ഷസ്യ യോഗ്യ ഇത്യ് അവഗമ്യതേ
മുക്തിക്കായി ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ സ്വഭാവം ഇവിടെ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അത്തരമൊരു സ്വഭാവമുള്ളവരാണ് മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യരെന്ന് ഇതിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം.
അഥോത്പത്തിപ്രകരണം ദൃഷ്ടാന്താഖ്യായികാമയമ് । പഞ്ചഗ്രന്ഥസഹസ്രാണി വിജ്ഞാനപ്രതിപാദനമ്
അതിനുശേഷം 'ഉത്പത്തി' എന്ന ഭാഗം വരുന്നു. ഇതിൽ ധാരാളം ഉദാഹരണകഥകളുണ്ട്. അഞ്ചായിരം ശ്ലോകങ്ങളിലായി ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരാംശം പഠിപ്പിക്കുന്നു.