തസ്യ ചിന്തയതോ ജാതാ പ്രതിഭേയമ് അഥ സ്വതഃ । ഭാവയാമ്യ് ആശു ലീലാര്ഥം സാമാന്യജനവൃത്തിതാമ്
അവൻ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അകത്തുനിന്ന് തന്നെ ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു: 'വിനോദത്തിനായി ഞാൻ മനുഷ്യരുടെ സാധാരണ ജീവിതം ഉടൻ സൃഷ്ടിക്കാം.'
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ ചേതോ ഽസ്യ സ്ഥിതം കിഞ്ചിന് നരാന്തരമ് । സ്പന്ദസംസ്ഥാനസന്ത്യാഗമാത്രേണാവര്തകേ ഽമ്ബ്വ് ഇവ
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ തീരുമാനിച്ചപ്പോൾ, അവന്റെ ചിന്ത മറ്റൊരു മനുഷ്യന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു മാറി, ജലത്തിൽ ചുഴലിക്കാറ്റ് നിൽക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ രൂപം മാറുന്നതുപോലെ.
തേന ചിത്തനരേണാഥ കൃതം നാമാത്മനീച്ഛയാ । ജീവടോ ഽസ്മീതി സഹസാ കാകതാലീയവത് സ്ഥിതമ്
അങ്ങനെ ആ മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള മനുഷ്യൻ, തന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, 'ഞാൻ ഒരു ജീവി ആകുന്നു' എന്ന ബോധം അപ്രതീക്ഷിതമായി ഉണ്ടായി, അതു യാദൃശ്ചികമായി സംഭവിച്ചതുപോലെ.
ജീവടോ വിജഹാരാഥ സ സ്വപ്നപുരുഷശ് ചിരമ് । സ്വപ്നനിര്മാണനഗരേ കസ്മിംശ്ചിത് പുരവീഥിഷു
അവൻ ആ ജീവിയായി, സ്വപ്നത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച നഗരത്തിലെ ഏതോ തെരുവുകളിൽ, ഒരു സ്വപ്നപുരുഷനായി ദീർഘകാലം അലയുന്നു.
തത്ര പാനം പപൌ മത്തോ ഭൃങ്ഗഃ പദ്മരസം യഥാ । ശിലയേവ ദൃഢം പിഷ്ടസ് സുഷ്വാപ ഘനനിദ്രയാ
അവിടെ, ഒരു തേന്ചിതറിയ പോലെ, അദ്ദേഹം പുഷ്പരസം കുടിച്ചു മദിപ്പെട്ടു; കല്ലില് നന്നായി അരച്ചതുപോലെ, ആഴമായ ഉറക്കത്തില് വീണു.
സ്വപ്നേ ദദര്ശ വിപ്രത്വം പാഠാനുഷ്ഠാനതുഷ്ടിമത് । പ്രതിഭാമാത്രസമ്പന്നം ചിത്തദേശാന്തരാപ്തിവത്
അവന് ആ സ്വപ്നത്തില് താനൊരു ബ്രാഹ്മണനായി, പാരായണത്തിലും ആചരണത്തിലും തൃപ്തനായി, വെറും പ്രതിബിംബം മാത്രമുള്ളവനായി, മനസ്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രദേശത്ത് എത്തിയവനെന്നപോലെ കണ്ടു.
കദാചിത് സ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠസ് സ്വാഹര്വ്യാപാരനിഷ്ഠയാ । ആജഗാമ ഘനാം നിദ്രാം ബീജതാമ് ഇവ പാദപഃ
ഒരു ദിവസം, ആ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണന് തന്റെ ദൈനംദിന കര്മ്മങ്ങളില് മുഴുകി, ഒരു വൃക്ഷം വിത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നതുപോലെ, ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തിലേക്ക് കടന്നു.
സോ ഽപ്യ് അപശ്യത് സ്വയം സ്വപ്നേ സാമന്തത്വമ് അഥാത്മനി । പതാകാരഥഹസ്ത്യശ്വസേനാജലദമാലിതമ്
അവനും സ്വപ്നത്തില് താനൊരു ദേശാധിപതിയായി, പതാകകളും രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളും മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യവും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
സ സാമന്തഃ കൃതാഹാരഃ കദാചിദ് ഘനനിദ്രയാ । സുഷ്വാപാന്തര്വ്യവഹൃതിര് ബീജതായാമ് ഇവ ദ്രുമഃ
ആ ഭൃത്യൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷം ഒരിക്കൽ കനത്ത ഉറക്കത്തിൽ ആഴമായി ഉറങ്ങി. അപ്പോൾ അവന്റെ ഉള്ളിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി. അതുപോലെ ഒരു വൃക്ഷം വിത്തിനുള്ളിൽ നിലയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ് അവന്റെ അവസ്ഥ.
അപശ്യദ് രാജതാം സ്വപ്നേ കകുബ്വലയമാലിനീമ് । ലാലിതാം ഭോഗപൂഗേന പുഷ്പൌഘേനര്തുതാമ് ഇവ
സ്വപ്നത്തിൽ അവൻ തന്നെ രാജാവായി കണ്ടു. അവന്റെ ചുറ്റും മനോഹരമായ രാജ്യം വിരിഞ്ഞിരുന്നു, അനേകം ആനന്ദങ്ങൾ കൊണ്ട് സ്നേഹിക്കപ്പെട്ട്, വസന്തകാലത്തിലെ പൂക്കൾപോലെ പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞു.
സ കദാചിന് നൃപസ് സ്വസ്ഥസ് സുഷ്വാപാസ്തമിതേഹിതഃ । പുരോഭാവിനിജാചാരസ് സ്വം കാര്യമ് ഇവ കാരണേ
ഒരു ദിവസം ആ രാജാവ് സമാധാനത്തോടെ കനത്ത ഉറക്കത്തിൽ മുഴുവൻ പ്രവർത്തികളും നിലച്ചു. അപ്പോൾ വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തികൾ അവൻ മുൻകൂട്ടി അനുഭവിച്ചു, കാരണം ഫലങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തനം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലെ.
അപശ്യദ് ആത്മനി സ്വപ്നേ സുരസ്ത്രീത്വമ് അനിന്ദിതമ് । വൃക്ഷഃ കേസരസോല്ലാസോ മഞ്ജരീത്വമ് ഇവോദിതമ്
സ്വപ്നത്തിൽ അവൻ തന്നെ അപാരമായ സൗന്ദര്യമുള്ള ദേവസ്ത്രിയായി കണ്ടു. ഒരു വൃക്ഷം അതിന്റെ കേശരങ്ങൾ പൂത്തു മഞ്ഞരികളായി മാറുന്നതുപോലെ അവൻ ദേവസ്ത്രിയായിത്തീർന്നു.
സാ രേമേ സുരസേനാസു ദേവോദ്യാനസ്ഥലീഷു ച । ക്ഷീരാമ്ഭോധിതരങ്ഗേഷു ലോലേവ ഹരിവല്ലഭാ
അവൾ ദേവതകളുടെ സൈന്യങ്ങളിലും ദേവതകളുടെ തോട്ടങ്ങളിലും, പാലക്കടലിന്റെ തിരകളിലും ഹരിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചു.
സുഷ്വാപ സൈകദാ ബാലാ മത്തോദ്യാനലതാഗൃഹേ । സംശാന്തസ്വമനസ്സ്പന്ദം ഗന്ധലേഖേവ പങ്കജേ
ഒരു ദിവസം ആ ബാലിക മദമുള്ള തോട്ടത്തിലെ തളിര്മണിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്നു; അവളുടെ മനസ്സിന്റെ ചലനങ്ങൾ ശാന്തമായിരുന്നു, കമലത്തിലെ സുഗന്ധം പോലെ.
ദദര്ശാത്മന്യ് അഥ സ്വപ്നേ സംസര്ഗവശതോദിതമ് । മൃഗീത്വമ് ആത്മനി സ്വൈരമ് ആവര്തത്വമ് ഇവാമ്ബുതാ
അപ്പോൾ, സ്വപ്നത്തിൽ, ബന്ധത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ അവൾ താനൊരു മാൻ ആയതായി കണ്ടു; വെള്ളത്തിൽ ചുഴലിക്കൊണ്ടു തിരിയുന്ന പോലെ അവൾ സ്വതന്ത്രമായി തനിക്കുള്ളിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
സാ മൃഗീ ലോലനയനാ കദാചിന് നിദ്രയാഹൃതാ । സ്വപ്നേ ദദര്ശ വല്ലീത്വം സ്വാഭ്യാസാദ് രൂഢമ് ആത്മനി
ആ ചഞ്ചലമായ കണ്ണുകളുള്ള മാൻ ഒരിക്കൽ ഉറക്കത്തിൽ ആകൃഷ്ടയായി, സ്വപ്നത്തിൽ താനൊരു തളിരാണെന്നു കണ്ടു; തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ഉറച്ചതായിത്തന്നെ.
തിര്യഞ്ചോ ഽപി പ്രപശ്യന്തി സ്വപ്നം ചിത്തസ്വഭാവതഃ । ദൃഷ്ടാന്തോ ഽത്ര ശുകാശ്വേഭസഞ്ജ്ഞാസ്മരണമ് അക്ഷതമ്
മൃഗങ്ങൾക്കും സ്വഭാവപ്രകാരം സ്വപ്നം കാണാൻ കഴിയും; ഇതിന് ഉദാഹരണമായി തത്ത, കുതിര, തേനീച്ച എന്നിവയുടെ ഓർമ്മശക്തി കുറയാതെ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടല്ലോ.
സാ ബഭൂവ ലതാ പുഷ്പഫലപല്ലവശാലിനീ । വനദേവീവനോദ്യാനലതാഗൃഹവിലാസിനീ
അവൾ പൂക്കളും പഴങ്ങളും ഇളം ഇലകളും നിറഞ്ഞ ഒരു വള്ളി ആയി മാറി, കാട്ടിലെ ദേവതയുടെ തോട്ടങ്ങളിലും വള്ളിയിലങ്ങളിലും സന്തോഷത്തോടെ വസിച്ചു.
ബീജാന്തസ്സ്ഥാങ്കുരാകാരരൂപയേഹാധിരൂഢയാ । സാപശ്യദ് അന്തസ്സംവിത്ത്യാ സ്ഫുടം ലവനമ് ആത്മനഃ
ഒരു വിത്തിനകത്ത് മുളയായി രൂപം എടുത്ത അവൾ, ഉള്ളിലെ ബോധംകൊണ്ട് തന്നെ, തനിക്കുള്ളിലെ ഉപ്പിന്റെ സ്വഭാവം വ്യക്തമായി അനുഭവിച്ചു.
കഞ്ചിത് കാലം സുഷുപ്തസ്ഥകലയാ ജഡതാം ഘനമ് । അനുഭൂയ ദദര്ശാഥ സ്വാത്മാനം ഭ്രമരം സ്ഥിതമ്
കുറച്ച് നേരം അവൾ സ്വപ്നരഹിതമായ ഉറക്കംപോലെയുള്ള ആഴത്തിലുള്ള മന്ദത അനുഭവിച്ചു; പിന്നെ അവൾ തന്നെ ഒരു തേനീച്ചയായി അവിടെയുണ്ടെന്ന് കണ്ടു.
ഷട്പദോ വിജഹാരാഥ വനേ വനലതാസ്വ് അസൌ । പദ്മിനീഷു ച ഫുല്ലാസു തരുണീഷ്വ് ഇവ വല്ലഭഃ
ആ തേൻചിതറുന്ന ചെമ്പരത്തിപ്പുഴു കാട്ടിലെ തണ്ടുകളിൽ സുഖമായി സഞ്ചരിച്ചു, പൂത്തുലഞ്ഞ താമരകളിലും യുവതികളിലുമെല്ലാം പ്രണയനായി സുഖം അനുഭവിക്കുന്നവനുപോലെ.
ബിമ്ബാധരം വിദലയന് സ്വാദയന് കൌസുമം മധു । സ്വപന് കുസുമശയ്യാസു ഭുക്ത്വാ വല്ലീവിലാസിനീഃ
പൂക്കളുടെ തേൻ രുചിച്ചും, പുഷ്പങ്ങളുടെ ചുവന്ന ചുണ്ടുകളിൽ ആസ്വദിച്ചും, പുഷ്പപ്പടുക്കയിൽ വിശ്രമിച്ചും, തണ്ടുകളിൽ വിരിയുന്ന സുന്ദരികളോടൊപ്പം സുഖം അനുഭവിച്ചുമാണ് അവൻ സമയം കഴിപ്പിച്ചത്.
സ ബഭൂവ സരോജിന്യാം വ്യസനീ ബിസനാലവത് । ക്വചിദ് ഏവ രതിം യാതി ചേതോ ജഡമതേര് അപി
അവൻ താമരയോടൊപ്പം അതിന്റെ തണ്ടിനുള്ളിലെ നാരുപോലെ ആസ്വാദനത്തിൽ മുഴുകി. മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവരുടെ മനസ്സും ചിലപ്പോൾ എവിടെയെങ്കിലും ആനന്ദം കണ്ടെത്താറുണ്ട്.
താമ് ആജഗാമ നലിനീം പരിലോഡയിതും ഗജഃ । രമ്യവസ്തുക്ഷയായൈവ മൂഢാനാം ജൃമ്ഭതേ മനഃ
അപ്പോൾ ഒരു ആന ആ താമരയെ തകർക്കാൻ എത്തി. മനോഹരമായ വസ്തുക്കൾ നശിപ്പിക്കാൻ മൂടിയവരുടെ മനസ്സ് എപ്പോഴും ഉണരുന്നു.
നലിനീമഥനേനൈവ സമം തേന സ ഷട്പദഃ । ഗുണവത്താന്തരേ രൂഢിര് ഇവ ചൂര്ണത്വമ് ആയയൌ
താമരയെ ചുരണ്ടുമ്പോള് അതിനൊപ്പം തേന്ചിതുമ്പിയും നശിക്കുന്നതുപോലെ, ഗുണങ്ങള് മാറുമ്പോള് ശരീരം രക്തം ഉണങ്ങി പൊടിയാകുന്നതുപോലെ അസ്തമിക്കുന്നു.
ഭ്രമരോ വാരണാലോകാദ് വാരണാലോകഭാവനാത് । ദദര്ശാത്മാനമ് ആലോലമത്തഹസ്തിതയോദിതമ്
തേനീച്ച കാളയെ കണ്ടതിലോ അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചതിലോ, താനൊരു മദ്യപനായ കാളയായെന്നു തോന്നി ഉല്ലാസത്തോടെ അലയുന്നു എന്നു കരുതി.
ശുഷ്കസാഗരഗമ്ഭീരേ ഗജഃ ഖാതേ പപാത ഹ । തമോഘനഘനേ ശൂന്യേ സംസാര ഇവ ജീവകഃ
ഒരു കാള ആഴമുള്ള ഉണക്കപ്പെട്ട കുഴിയില് വീണതുപോലെ, ഒരു ജീവന് संसारത്തിന്റെ ശൂന്യമായ ഇരുണ്ടതിലേക്കു വീഴുന്നു.
ബഭൂവ വല്ലഭോ രാജ്ഞോ മഹാന് പരബലാന്തകഃ । സദാ മദബലക്ഷീവോ ഘൂര്ണന്ന് ഇവ നിശാചരഃ
അവന് രാജാവിന്റെ പ്രിയനായി, ശത്രുക്കളെ തോല്പ്പിക്കുന്നവനായി, എപ്പോഴും ശക്തിയില് മദിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരു നിശാചരനെപ്പോലെ കറങ്ങി നടന്നു.
കദാചിദ് അരിനിസ്ത്രിംശച്ഛിന്നസ് സോ ഽസ്തമ് ഉപായയൌ । വിവേകാസിലതാലൂനരൂപോ ജീവ ഇവാത്മനി
ഒരിക്കൽ ശത്രുവിന്റെ വാൾകൊണ്ട് വെട്ടി വീഴ്ത്തപ്പെട്ട് അവൻ അവസാനിച്ചു. വിവേകമെന്ന പാറ ഇല്ലാതായാൽ ജീവൻ ആത്മാവിൽ രൂപം നഷ്ടപ്പെടുന്നതുപോലെ.
പശ്യന് ഗജഘടാകുമ്ഭമണീന് പ്രോച്ഛലിതാന് അലീന് । ഉത്ക്രാമന് സ ഗജാജ് ജീവോ ഭൂയോ ദ്രാഗിത്യ് അഭൂദ് അലിഃ
ആനയുടെ തലയിൽ നിന്നുള്ള മുത്തുകളും കുഴികളിൽ നിന്നുള്ളവയും ചിതറിപ്പോകുന്നത് കണ്ടു, ആനയിൽ നിന്നുള്ള ജീവൻ പുറത്ത് കടന്ന് വീണ്ടും വണ്ടായി മാറി.