ക്ഷണേന ചേതസി യഥാ ഭാതോ ലോകക്ഷയോദയൌ । ഖാത്മാ ജഗത് തഥൈവേദം സബാഹ്യാഭ്യന്തരം നഭഃ
ഒരു നിമിഷത്തിൽ മനസ്സിൽ ലോകങ്ങളുടെ ഉത്പത്തിയും നാശവും കാണുന്നതുപോലെ, ഈ ജഗത്തും അതിന്റെ അകത്തും പുറത്തുമുള്ള വിശാലതകളും ആകാശസ്വഭാവമുള്ള ശൂന്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ചിരന്തനമനോരാജ്യമാത്രേ ഽസ്മിന് കില സത്യതാ । കഥമ് ആലോകിതേ ഽപി സ്യാത് സത്യം നാസ്ത്യ് ഏവ വിഭ്രമേ
ഈ പ്രാചീനമായ മനസ്സിന്റെ രാജ്യത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യം എങ്ങനെയാകും? കാണുന്നുണ്ടെങ്കിലും യാഥാർത്ഥ്യം ഇല്ല; ഭ്രമയിൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരിക്കലുമില്ല.
ഭ്രമേണാലോകിതസ് സത്യമ് ആലോകേന വിലീയതേ । ദൃശ്യമാനമ് അപി ക്ഷാമം ശരദീവാഭ്രമ് അമ്ബരേ
ഭ്രമം കൊണ്ടു നോക്കുമ്പോൾ സത്യം അതിന്റെ കാഴ്ചയിൽ തന്നെ ലയിച്ചുപോകുന്നു; കാണുന്നതുപോലും ശൂന്യമായത്, ശരദ്കാലത്ത് ആകാശത്തിൽ കാണുന്ന മേഘംപോലെ.
ചിത്തചിത്രകൃതശ് ചിത്തേ സംസ്ഥിതാശ് ചിത്രപുത്രികാഃ । ഭിത്ത്യഭാവാദ് അനാധാരാ ബഹിസ് ത്രിഭുവനാദികാഃ
മനസ്സിൽ വരച്ച ചിത്രങ്ങൾ മനസ്സിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു, ചിത്രപാവകളെപ്പോലെ; യഥാർത്ഥ അടിസ്ഥാനമില്ലാതെ, പുറത്തുള്ള ലോകങ്ങളും അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തവയാണ്.
നൈതാസ് സന്തി ന ചാസി ത്വം കിം കേന പരിരുധ്യതേ । രോധ്യരോധകസമ്മോഹം ത്യക്ത്വാ ഖവിമലോ ഭവ
ഇവയൊന്നും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ല, നീയും അങ്ങനെയില്ല; എങ്ങനെ ആരെ ആരാണ് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്? ബന്ധവും മോക്ഷവും എന്നുള്ള ആശയമൊഴിഞ്ഞ്, നീ ആകാശംപോലെ നിർമ്മലനാകു.
പ്രവൃത്തിര് ഏവ കാ വ്യോമ്നഃ പ്രവൃത്തിശ് ചൈവ ഖാത്മികാ । അതഃ കാലക്രിയാകുഡ്യകലാദി വിമലം നഭഃ
ആകാശത്തിന് എന്ത് പ്രവർത്തിയുണ്ടാകും? അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ പ്രവർത്തിയില്ലായ്മയാണ്. അതിനാൽ, കാലം, പ്രവൃത്തി, മതിൽ എന്നിവയൊന്നും ആ ശുദ്ധമായ ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കില്ല.
ചിത്തസംസ്ഥം യഥാ ചിത്രം സദ്രൂപമ് അപി ഖാത്മകമ് । വ്യോമ്നശ് ശൂന്യതമം വിദ്ധി തഥേദമ് അഖിലം ജഗത്
എങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചിത്രങ്ങൾ യഥാർത്ഥമെന്നു തോന്നിയാലും, അതിന്റെ സ്വഭാവം ശൂന്യമായ ആകാശംപോലെയാണ്, അതുപോലെ ഈ ലോകമൊക്കെയും ആകാശത്തിന്റെ ശൂന്യതയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
ചിത്തഭിത്തൌ കൃതം ചിത്രം യച് ചിച്ചിത്രകരേണ തത് । സര്വം ശൂന്യതയാ വ്യോമ്നോ മനാഗ് അപി ന ഭിദ്യതേ
മനസ്സെന്ന ഭിത്തിയിൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ ചിത്രകാരൻ വരച്ചിരിക്കുന്ന ചിത്രം, അതിന്റെ ശൂന്യസ്വഭാവത്തിൽ, ആകാശത്തോട് ذر്യവ്യത്യാസവുമില്ല.
യഥാ പ്രകചതശ് ചിത്തേ ജഗന്നിര്മാണസങ്ക്ഷയൌ । ക്ഷണേനൈവ തഥൈവേമൌ ബഹിസ്സ്ഥാവ് ഇതി വിദ്ധി ഹേ
എങ്ങനെ മനസ്സിൽ ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ലയവും ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് സംഭവിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ പുറത്ത് നടക്കുന്ന ഈ സംഭവങ്ങളും അത്ര തന്നെ വേഗത്തിൽ നടക്കുന്നതാണെന്ന് അറിയണം, പ്രിയമേ.
ആദ്യക്ഷണമനോരാജ്യേ നാനാഭുവനനാമനി । ക്ഷണഭാവിനി മോഹേന കല്പതാ പരികല്പിതാ
ആദ്യ നിമിഷത്തിൽ മനസ്സിന്റെ രാജ്യത്തിൽ അനേകം ലോകങ്ങൾക്കു പേരുകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു; നിമിഷം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന ഭ്രമത്തിൽ അവ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
അസദ് ഏവ മനോരാജ്യം കര്തും ശക്തം യഥാ മനഃ । ക്ഷണസ്യ കല്പീകരണേ തഥൈവ ബലവന് മനഃ
മനസ്സ് എങ്ങനെ അസത്യമായ ഒരു രാജ്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ളതോ, അതുപോലെ തന്നെ ഒരു നിമിഷം ഒരു യുഗം പോലെ ദീർഘമാക്കാനും മനസ്സിന് ശക്തിയുണ്ട്.
ക്ഷണം കല്പീകരോത്യ് ഏതത് തഥാല്പം കുരുതേ ബഹു । അസത് സത് കുരുതേ ക്ഷിപ്രമ് ഇതീയം ഭ്രാന്തിര് ഉത്ഥിതാ
ഈ മനസ്സ് ഒരു നിമിഷം ഒരു യുഗം ആക്കുന്നു, ചെറിയതിനെ വലിയതാക്കുന്നു, അസത്യത്തെ ഉടൻ സത്യമായി കാണിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ഈ ഭ്രമ ഉദയിക്കുന്നു.
ക്ഷണമ് ആദിമനോരാജ്യം പ്രതിഭാതം സ്വഭാവതഃ । യദ് വിചിത്രാത്മ തദ് ഇദം ജഗജ്ജാലമ് ഇതി സ്ഥിതമ്
മനസ്സിന്റെ ആദിമമായ കൽപ്പന സ്വാഭാവികമായി ഒരു നിമിഷം പോലെ തോന്നുന്നു; അതിന്റെ വൈവിധ്യമുള്ള സ്വഭാവം ഈ ലോകത്തിന്റെ വലയായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്ഗോ നിര്വാണനിഷ്ഠത്വാന് നിമേഷമ് അയമ് ഉത്ഥിതഃ । പ്രതിഭാമാത്രതോ ഽത്രൈവ കല്പിതാ വജ്രസാരതാ
മോക്ഷത്തിൽ അടിയുറച്ച സൃഷ്ടി ഒരു കണ്ണിറുക്കിൽ ഉദിക്കുന്നു; ഇവിടെ മനസ്സിന്റെ കൽപ്പന തന്നെ വജ്രംപോലെയുള്ള ഉറപ്പായി കരുതപ്പെടുന്നു.
ചിത്തചിത്രകൃതശ് ചിത്സ്ഥം ജഗച്ചിത്രം കചത് സ്ഥിതമ് । അകുഡ്യമ് അപ്യ് അരങ്ഗാഢ്യമ് ഇദം സ്ഫാരമ് ഇവാഗ്രതഃ
ഈ അത്ഭുതകരമായ ലോകം മനസ്സിന്റെ ചിത്രരചനയാൽ രൂപംകൊണ്ടു, ചൈതന്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇത് ഒരു വലിയ മനോഹരമായ അരങ്ങുപോലെ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു, യഥാർത്ഥത്തിൽ അരങ്ങല്ലെങ്കിലും.
അഹോ നു ചിത്രം നിര്ഭിത്തി ചിത്രമ് ഉജ്ജ്വലമ് ഉത്ഥിതമ് । സുരഞ്ജനം ജഗദ് ഇതി സ്ഥിതം ദൃഷ്ടിവിലോഭനമ്
വളരെ അത്ഭുതകരമാണ് — മതിലില്ലാത്ത ഒരു പ്രകാശമുള്ള ചിത്രമെന്നപോലെ ഈ ലോകം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്കും ആസ്വാദ്യകരമായ ഈ ലോകം കാഴ്ചയ്ക്ക് ആകർഷണീയമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
നാനാതമോമഷീലേഖം നാനാതേജോഽംശരഞ്ജനമ് । നാനാകലങ്കാവയവം നാനാരാഗാനുരഞ്ജിതമ്
ഇതിൽ അനേകം നിഴലും വെളിച്ചവും ചേർന്ന വരികൾ ഉണ്ട്, പലവിധ പ്രകാശകിരണങ്ങളാൽ നിറംപിടിച്ചിരിക്കുന്നു, വിവിധ ദോഷരഹിത ഭാഗങ്ങൾ ചേർന്നു, പല നിറങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
നാനാദൃഷ്ടിവിലാസാഢ്യം നാനാനുഭവലോചനമ് । നാനാഭ്രകോഗ്രരചനം നാനാകാരാഗ്രപശ്ചിമമ്
ഇതിൽ അനേകം കാഴ്ചകളുടെ ഭംഗിയും, വിവിധ അനുഭവങ്ങളാൽ കാണപ്പെടുന്ന രൂപങ്ങളും ഉണ്ട്. പലവിധം കനത്ത മേഘങ്ങൾ ചേർന്നു നിർമ്മിച്ച രൂപവും, അനേകം ആകൃതികൾ ആരംഭവും അവസാനംവരെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
വ്യോമനീലസരഃഫുല്ലതാരാചന്ദ്രാര്കപങ്കജമ് । വിചിത്രരചനോദ്യുക്തമേഘാലീപത്ത്രമഞ്ജരി
ആകാശം ഒരു സരസ്സുപോലെയാണ്, അതിൽ നക്ഷത്രങ്ങളും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പുഷ്പിച്ചിരിക്കുന്ന താമരകളാണ്. അതിന്മേൽ അത്ഭുതകരമായ മേഘങ്ങളുടെ നിരകൾ പത്രങ്ങളായി അലങ്കരിക്കുന്നു.
സ്വകോഷ്ഠകാഭിലിഖിതസുരാസുരനൃപുത്രികമ് । പരമാലോകമക്കോലധവലാകാശകുഡ്യകമ്
തന്റെ അകത്തുള്ള മുറിയിൽ ദേവതകളുടെയും അസുരന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും പുത്രിമാരെ കൊത്തിയിട്ടിരിക്കുന്നു. അതു പരമമായ ലോകം, വെളിച്ചമുള്ള ശുദ്ധമായ ആകാശം മതിലുകളായി ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ആകാശ ഏവ രചിതാ പ്രതിഭൈകരങ്ഗാ മുഗ്ധാ ജഗത്ത്രയമനോഹരപുത്രികേയമ് । ചിന്മാത്രവക്ത്രപരിരഞ്ജിതസര്വലോകാ ലീലാകുലാ ചപലചിത്തകചിത്രകര്ത്രാ
ഈ ലോകമൂന്നിനും മനോഹരമായ ഈ ബോംബ് ആകാശത്തിൽ വെറും ഭാവനകൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ചൈതന്യത്തിന്റെ മുഖം മുഴുവൻ ലോകങ്ങളെയും വർണ്ണമാക്കുന്നു; കളിയിലും ചഞ്ചലമായ മനസ്സിന്റെ സൃഷ്ടിയിലും അവൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ഹേമാചലാങ്ഗലതികാ ഘനകേശപാശാ ചന്ദ്രാര്കലോചനവിചാലനദൃഷ്ടലോകാ । ധര്മാര്ഥകാമത്രികയന്ത്രിതശാസ്ത്രവസ്ത്രാ പാതാലതാലചരണോന്നതഭൂനിതമ്ബാ
അവൾ ഹിമാലയത്തിന്റെ വള്ളിയാണ്, മേഘങ്ങൾ കനലുള്ള കേശംപോലും, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും കണ്ണുകളായി ലോകങ്ങളെ നോക്കുന്നു. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയാൽ നെയ്ത് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അവളുടെ വസ്ത്രമാണ്; പാതാളത്തിന്റെ വേരുകൾ ഉയർത്തിയ ഭൂമി അവളുടെ കമരംപോലാണ്.
ബ്രഹ്മേന്ദ്രരുദ്രഹരിബാഹുചതുഷ്ടയോഗ്രാ സത്യാനൃതോന്നതകുചാ കകുബങ്ഗയഷ്ടിഃ । അബ്ധ്യന്ത്രവേഷ്ടിതമഹീതലപദ്മപീഠപത്ത്രീകൃതാചലമഹാഭുവനോദരീ ച
സമുദ്രങ്ങൾ ചുറ്റിയ ഭൂമിയിലെ കമലാസനത്തിൽ പർവ്വതങ്ങൾ കിരീടംപോലെ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന വലിയ ലോകത്തിന്റെ വയറാണ് അവൾ. ബ്രഹ്മാവ്, ഇന്ദ്രൻ, രുദ്രൻ, ഹരി ഇവരുടെ കരങ്ങൾ അവളുടെ കൈകളാണ്. സത്യം, അസത്യം ഇവയാൽ ഉയർന്നിരിക്കുന്ന അവളുടെ മുലകൾ, ദിശകളുടെ അക്ഷംപോലെയാണ് അവളുടെ രൂപം.
രാത്ര്യന്ധകാരചപലഭ്രുരഹസ്സ്മിതോച്ചൈസ് താരാകരാലപുലകാ ഗ്രഹദന്തപങ്ക്തിഃ । ചഞ്ചച്ചതുര്ദശവിധാകുലഭൂതജാതരോമാ ധ്വനത്പ്രലയവാരിദകമ്ബുപൂഗാ
രാത്രിയുടെ അന്ധകാരത്തിന്റെ ചഞ്ചലതയാണ് അവളുടെ കണികെട്ട്. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഉല്ലാസമാണ് അവളുടെ പുഞ്ചിരി. ഗ്രഹങ്ങളുടെ നിരയാണ് അവളുടെ പല്ലുകൾ. ചലിക്കുന്ന പതിനാലു ജീവജാതികളുടെ കൂട്ടം അവളുടെ രോമങ്ങൾ. പ്രളയജലത്തിന്റെ ഗർജ്ജനമാണ് അവളുടെ ശബ്ദം.
ജീവാന്വിതാ ഗഗന ഏവ കൃതാ വിചിത്രാ വ്യോമാത്മികാചിരവിലക്ഷണചിത്രകര്ത്രാ । ചിത്തേന ചിത്രപരികര്മവിദാ ത്രിലോകീ നാനാവിലാസവലിതാ വരപുത്രികേതി
ജീവൻ നിറഞ്ഞ അവൾ ആകാശത്തുതന്നെ അത്ഭുതമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവളാണ്. അവളുടെ സ്വഭാവം ആകാശം തന്നെയാണ്. എല്ലായ്പ്പോഴും വ്യത്യസ്തമായ കലാകാരൻ അവളെ രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ വൈവിധ്യമുള്ള അലങ്കാരത്തിൽ ത്രിലോകം അനേകം വിനോദങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ ബൊമ്മപോലെയാണ്.
ഇദം വിദ്ധി മഹാശ്ചര്യമ് അര്ജുനേഹ ഹി യത് കില । പൂര്വം സഞ്ജായതേ ചിത്രം പശ്ചാദ് ഭിത്തിര് ഉദേതി ഹി
അർജുനാ, ഇതൊരു വലിയ അത്ഭുതം എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം: ഇവിടെ ആദ്യം ചിത്രമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, പിന്നെ മാത്രമാണ് മതിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
അഭിത്താവ് ഉത്ഥിതേ ചിത്രേ ദൃശ്യതേ ഭിത്തിര് ആതതാ । അഹോ നു ചിത്രാ മായേയം മഗ്നം തുമ്ബു ശിലാ പ്ലുതാ
ഒരു ചുമരിൽ ചിത്രമുണ്ടാകുമ്പോൾ, ആ ചുമരുതന്നെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് കാണാം. ഇതെന്തൊരു അത്ഭുതമായ മായയാണ്! മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഒരു കുമ്പളവും വെള്ളത്തിൽ പൊങ്ങുന്ന ഒരു കല്ലും പോലെയാണ് ഇതു.
ചിത്തസ്ഥചിത്രസദൃശേ വ്യോമാത്മനി ജഗത്ത്രയേ । വ്യോമാത്മനസ് തേ കിമ് ഇയമ് അഹന്താ വ്യോമതോദിതാ
മനസ്സിൽ ഒരു ചിത്രം നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. നിന്റെ ഉള്ളിലെ ആകാശത്തിൽ നിന്നു ഉയരുന്ന ഈ 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം എന്താണ്?
സര്ഗവ്യോമ കൃതം വ്യോമ്നാ വ്യോമ്നി വ്യോമ വിലീയതേ । ഭുജ്യതേ വ്യോമനി വ്യോമ വ്യോമ വ്യോമനി ചാതതമ്
സൃഷ്ടിയുടെ ആകാശം, ആകാശം കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ആകാശത്തിൽ തന്നെ ആകാശം ലയിക്കുന്നു. ആകാശം ആകാശത്തിനുള്ളിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ആകാശം മുഴുവൻ ആകാശത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
വേഷ്ടിതം വാസനാരജ്ജ്വാ ദീര്ഘസംസൃതിദാമ യത് । വാസനോദ്വേഷ്ടനേനൈവ തദ് ഇഹോദ്വേഷ്ട്യതേ ഽര്ജുന
ദീർഘമായ ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ ശൃംഖലയായ വാസനകളുടെ കയറിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതാണിത്. അർജുനാ, ആ വാസനകളെ അഴിച്ചുമാറ്റിയാൽ മാത്രമേ ഇതിനെ ഇവിടെ അഴിച്ചുകളയാൻ കഴിയൂ.