ആസക്തിമ് ആഹുഃ കര്തൃത്വമ് അകര്തുര് അപി തദ് ഭവേത് । മൌര്ഖ്യേ സ്ഥിതേ ഹി മനസി തസ്മാന് മൌര്ഖ്യം പരിത്യജേത്
ബന്ധം എന്നത് തന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നവനെന്ന ഭാവം; ചെയ്യാത്തവനിലും അതു വരാം. മനസ്സ് അജ്ഞാനത്തിൽ കുടുങ്ങിയാൽ അജ്ഞാനം വിട്ടുകളയണം.
പരം തജ്ജ്ഞത്വമ് ആശ്രിത്യ നിരാസക്തേര് മഹാത്മനഃ । സര്വകര്മരതസ്യാപി കര്തൃതോദേതി ന ക്വചിത്
ആ പരമജ്ഞാനം ആശ്രയിച്ച്, എല്ലാ പ്രവർത്തികളിലും ലയിച്ചിരുന്നാലും, ആശക്തിയില്ലാത്ത മഹാത്മാവിന് ചെയ്യുന്നതെന്ന ഭാവം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല.
അകര്തൃത്വാദ് അഭോക്തൃത്വമ് അഭോക്തൃത്വാത് സമൈകതാ । സമൈകത്വാദ് അനന്തത്വം തതോ ബ്രഹ്മത്വമ് ആതതമ്
ചെയ്യുന്നവനല്ല എന്നതിൽ നിന്ന് അനുഭവിക്കുന്നവനല്ല എന്നതും, അതിൽ നിന്ന് ഏകതയും, ഏകതയിൽ നിന്ന് അനന്തതയും, അതിലൂടെ ബ്രഹ്മാവസ്ഥയും ലഭിക്കും.
നാനാതാമ് അലമ് ഉത്സൃജ്യ പരമാത്മൈകതാം ഗതഃ । കുര്വന് കാര്യമ് അകാര്യം ച നൈവ കര്താ ത്വമ് അര്ജുന
നാനാത്വം പൂർണ്ണമായി വിട്ട് പരമാത്മാവിന്റെ ഏകതയിൽ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, പ്രവർത്തനം ചെയ്യുമ്പോഴും ചെയ്യാതിരിക്കുമ്പോഴും നീ ചെയ്യുന്നവനല്ല, അർജുനാ.
യസ്യ സര്വേ സമാരമ്ഭാഃ കാമസങ്കല്പവര്ജിതാഃ । ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധകര്മാണം തമ് ആഹുഃ പണ്ഡിതം ബുധാഃ
ആശയും ആഗ്രഹവും ഇല്ലാതെ ഓരോ പ്രവർത്തിയും ചെയ്യുന്നവനും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ തന്റെ കര്മ്മങ്ങൾ കത്തിച്ചവനും, അത്തരം ആളെയാണ് ജ്ഞാനികൾ സത്യജ്ഞാനി എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സമസ് സോമ്യസ് സ്ഥിരസ് സ്വസ്ഥശ് ശാന്തസ് സര്വാര്ഥനിസ്സ്പൃഹഃ । യസ് തിഷ്ഠതി സ സുവ്യഗ്രോ ഽപ്യ് അലമ് അവ്യഗ്രതാം ഗതഃ
സമഭാവമുള്ളവൻ, സൗമ്യനും സ്ഥിരനും മനസ്സിൽ സമാധാനവും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനും ആയവൻ, പുറത്തു എത്രയൊക്കെ അലമുറയുണ്ടായാലും, അങ്ങനെയുള്ളവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ അശാന്തിയില്ലാത്തവനാണ്.
നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിത്യസത്ത്വസ്ഥോ നിര്യോഗക്ഷേമ ആത്മവാന് । യഥാപ്രാപ്താനുവര്തീ ച ഭവ ഭൂഷിതഭൂതലഃ
രണ്ടു വിരുദ്ധതകളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, എപ്പോഴും ശുദ്ധതയിൽ നിലകൊണ്ടു, ലഭിക്കുന്നതിലും നഷ്ടപ്പെടുന്നതിലും അർത്ഥമില്ലാതെ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തി, ലഭിക്കുന്നതെന്താണെങ്കിലും അതുപോലെ സ്വീകരിച്ച് ജീവിക്കണം, ഭൂമിയെ അലങ്കരിക്കുന്നവനേ.
കര്മേന്ദ്രിയാണി സംയമ്യ യ ആസ്തേ മനസാ സ്മരന് । ഇന്ദ്രിയാര്ഥാന് വിമൂഢാത്മാ മിഥ്യാചാരസ് സ ഉച്യതേ
കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളെ ഓർത്തിരിക്കുമ്പോൾ, അത്തരം ഭ്രമിതനായവൻ കപടാചാരിയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
യസ് ത്വ് ഇന്ദ്രിയാണി മനസാ നിയമ്യാരഭതേ ഽര്ജുന । കര്മേന്ദ്രിയൈഃ കര്മയോഗമ് അസക്തസ് സ വിശിഷ്യതേ
ആര്ജുനാ, മനസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, പ്രവൃത്തിയുടെ അവയവങ്ങളിലൂടെ പ്രവൃത്തിയുടെ യോഗം ആസ്വദിക്കാതെ ചെയ്യുന്നവനാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമൻ.
ആപൂര്യമാണം ത്വ് അചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമ് ആപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത് । തദ്വത് കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമ് ആപ്നോതി ന കാമകാമീ
പൂർത്തിയായി കൊണ്ടിരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ സമുദ്രത്തിൽ ജലങ്ങൾ ഒഴുകി ചേരുന്നതുപോലെ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ശാന്തനായവനിൽ ലയിക്കും; ആഗ്രഹങ്ങൾക്കായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവനിൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കില്ല.
ന കുര്യാദ് ഭോഗസന്ത്യാഗം ന കുര്യാദ് ഭോഗഭാവനമ് । സ്ഥാതവ്യം സുസമേനൈവ യഥാപ്രാപ്താനുവര്തിനാ
ആനന്ദങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാനും അതിനോടു执പ്തി വളർത്താനും വേണ്ട; എത്രയും സമത്വത്തോടെ, ലഭിക്കുന്നതിനെ അനുസരിച്ച് നിലകൊള്ളണം.
അനാത്മന്യ് ആത്മതാം ദേഹേ മാ ഭാവയ ഭവാത്മനി । ആത്മന്യ് ഏവാത്മതാം സത്യേ ഭാവയാഭാവരൂപിണി
ദേഹത്തിൽ ആത്മാവെന്നു കരുതരുത്; ഭവത്തിൽ ആത്മാവെന്നു ചിന്തിക്കരുത്; സത്യമാകുന്ന ആത്മാവിൽ മാത്രമേ യഥാർത്ഥ ആത്മാവിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുള്ളൂ, അതാണ് ശൂന്യത്തിന്റെ സ്വരൂപം.
ദേഹനാശേ മഹാബാഹോ ന കിഞ്ചിദ് അപി നശ്യതി । ആത്മനാശേ ഹി നാശസ് സ്യാന് ന ചാത്മാ നശ്യതി ക്വചിത്
മഹാബാഹുവേ, ശരീരം നശിച്ചാലും ഒന്നും നഷ്ടമാവുന്നില്ല. ആത്മാവാണ് നശിച്ചാൽ നഷ്ടം സംഭവിക്കുക, പക്ഷേ ആത്മാവ് എവിടെയും ഒരിക്കലും നശിക്കാറില്ല.
അവിനാശമ് അനാദ്യന്തമ് ആത്മാനമ് അജരം വിദുഃ । നശ്യത്യ് ആത്മേതി ദുര്ബോധോ മാ തവാസ്ത്വ് അതിദുഃഖദഃ
ആത്മാവ് അശാശ്വതവും ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തതും വൃദ്ധിപ്രാപിക്കാത്തതുമാണ് എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ആത്മാവ് നശിക്കുന്നു എന്ന ധാരണ മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്—അത് നിന്റെ മനസ്സിലുണ്ടാകരുത്, അതു വലിയ ദുഃഖം മാത്രം നൽകും.
ന കദാചന നശ്യന്തി വിദിതാത്മാന ഉത്തമാഃ । നശ്യന്ത്യ് അവിദിതാത്മാനോ ഹ്യ് അനാത്മന്യ് ആത്മമാനിനഃ
ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഉത്തമർ ഒരിക്കലും നശിക്കാറില്ല. ആത്മാവിനെ അറിയാത്തവരും ആത്മാവല്ലാത്തതിൽ ആത്മാവിനെ കാണുന്നവരും മാത്രമാണ് നശിക്കുന്നത്.
ഏവം ചേത് തജ് ജഗന്നാഥ മൂഢാനാമ് അപി മാനദ । ദേഹനാശേ സമുത്പന്നേ മന്യേ നഷ്ടം ന കിഞ്ചന
ഇങ്ങനെ തന്നെയെങ്കിൽ, ലോകനാഥാ, ഭ്രമിതർക്കും ആദരവ് നൽകുന്നവനേ, ശരീരം നശിച്ചാലും ഒന്നും നഷ്ടമാവുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഏവമ് ഏവ മഹാബാഹോ ന കിഞ്ചിന് നശ്യതി ക്വചിത് । ആത്മൈവാസ്ത്യ് അവിനാശാത്മാ കിം തസ്യ ക്വ വിനശ്യതി
ഇങ്ങനെ, മഹാബാഹുവേ, എവിടെയും ഒന്നും നശിക്കുന്നില്ല; നശിക്കാത്ത ആത്മാവാണ് എല്ലാം. അതിന് എവിടെ എങ്ങനെ നാശം സംഭവിക്കും?
ഇദം നഷ്ടമ് ഇദം യുക്തമ് ഇതി മോഹാദ് ഭ്രമാദ് ഋതേ । അന്യത് തഥാ ന പശ്യാമി വന്ധ്യാസ്ത്രീതനയം യഥാ
ഇത് നശിച്ചു, ഇത് ശരിയാണ് എന്നിങ്ങനെയുള്ള ധാരണകൾ അവിവേകത്തിലും ഭ്രമത്തിലുമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. അതല്ലാതെ, വന്ധ്യയായ സ്ത്രീക്ക് മകനില്ലാത്തതുപോലെ, അങ്ങനെ ഒന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
നാസതോ വിദ്യതേ ഭാവോ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ । ഉഭയോര് അപി ദൃഷ്ടോ ഽന്തസ് ത്വ് അനയോസ് തത്ത്വദര്ശിഭിഃ
അസത്യം എന്നതിൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഇല്ല, സത്യം എന്നതിൽ അസത്യം ഇല്ല; ഈ രണ്ടിന്റെയും അന്ത്യം സത്യം കാണുന്നവർ തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അവിനാശി തു തദ് വിദ്ധി യേന സര്വമ് ഇദം തതമ് । വിനാശമ് അവ്യയസ്യാസ്യ ന കശ്ചിത് കര്തുമ് അര്ഹതി
ഈ സകലവും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത് നശിക്കാത്തതുകൊണ്ടാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ഈ ശാശ്വതമായതിന്റെ നാശം ആരും വരുത്താൻ കഴിയില്ല.
അന്തവന്ത ഇമേ ദേഹാ നിത്യസ്യോക്താശ് ശരീരിണഃ । അനാശിനോ ഽപ്രമേയസ്യ തസ്മാദ് യുധ്യസ്വ ഭാരത
ഈ ശരീരങ്ങൾ എല്ലാം ഒടുവിൽ നശിക്കുന്നവയാണെന്ന് പറയുന്നു, പക്ഷേ ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവ് ശാശ്വതവും അശരണ്യവും അളവറ്റതുമാണ്. അതിനാൽ, ഭാരതപുത്രാ, നീ ധൈര്യത്തോടെ പോരാടണം.
ആത്മൈവൈകോ ഽസ്തി ന ദ്വിത്വമ് അസതസ് സമ്ഭവഃ കുതഃ । അവിനാശസ് ത്വ് അനന്തോ ഽസൌ സതോ നാശോ ന വിദ്യതേ
ഇവിടെ ആത്മാവു മാത്രമേ യാഥാർത്ഥ്യമായുള്ളൂ, രണ്ടാമത്തൊന്നുമില്ല; അസ്തിത്വമില്ലാത്തതിൽ നിന്നെന്താണ് ഉദ്ഭവിക്കാനാവുക? യഥാർത്ഥം അനന്തവും നശിക്കാത്തതുമാണ് — യഥാർത്ഥത്തിന് നാശമൊന്നുമില്ല.
ദ്വൈതൈകത്വപരിത്യാഗേ യച് ഛേഷമ് അവശിഷ്യതേ । ശാന്തം സദസതോര് മധ്യം തദ് അസ്തീഹ പരം പദമ്
ദ്വൈതവും ഏകത്വവും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ശേഷിക്കുന്നത് ശാന്തമായതും സത്യമായതും അസത്യമായതും തമ്മിലുള്ള മധ്യാവസ്ഥയുമാണ്; അതാണ് ഇവിടെ പരമാവസ്ഥ.
തന് മൃതോ ഽസ്മീതി ഭഗവന് കിംരൂഢേഹ നൃണാം സ്ഥിതിഃ । കഥം സ്ഥിതൌ വാ ലോകാനാം തൌ സ്വര്ഗനരകൌ പ്രഭോ
ഭഗവനേ, 'ഞാൻ മരിച്ചിരിക്കുന്നു' എന്നൊരാൾ പറഞ്ഞാൽ ഇവിടെയുള്ള മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ നില എന്താണ്? ലോകങ്ങളുടെ നിലയിൽ സ്വർഗവും നരകവും എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു, പ്രഭോ?
ഭൂമിര് ആപോ ഽനലോ വായുഃ ഖം മനോ ബുദ്ധിര് ഏവ ച । ഏതത്തന്മാത്രജാതാത്മാ ജീവോ ദേഹേഷു തിഷ്ഠതി
ഭൂമി, വെള്ളം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി — ഇവയെല്ലാം സൂക്ഷ്മരൂപങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ഇതാണ് ജീവന്റെ സ്വഭാവം, അതിനാൽ ജീവൻ ശരീരങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
സ കൃഷ്യതേ വാസനയാ രജ്ജ്വേവ പശുപോതകഃ । സ തിഷ്ഠതി ശരീരാന്തഃ പഞ്ജരേ വിഹഗോ യഥാ
വാസനകളാൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്ന ജീവൻ കയറിൽ കെട്ടിയ കിടാവുപോലെയാണ്; അതുപോലെ തന്നെ, ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഒരു പക്ഷി പഞ്ചരത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ ജീവൻ പാർക്കുന്നു.
സ കാലവശതോ ദേഹാജ് ജര്ജരത്വമ് ഉപാഗതാത് । വാസനാവശതോ യാതി വൃക്ഷപര്ണാദ് രസോ യഥാ
കാലത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ ശരീരം ക്ഷയിച്ചുപോകുമ്പോൾ, വാസനകളുടെ ശക്തിയാൽ ജീവൻ പുറത്ത് പോകുന്നു; അതു വൃക്ഷത്തിലെ ഇലയിൽ നിന്ന് രസം പുറത്ത് പോകുന്നതുപോലെയാണ്.
ശ്രോത്രം ചക്ഷുസ് സ്പര്ശനം ച രസനം ഘ്രാണമ് ഏവ ച । ഗൃഹീത്വൈതാനി സംയാതി വായുര് ഗന്ധാന് ഇവാശയാത്
ചെവികേന്ദം, കണ്ണ്, തൊടുന്നശേഷി, രുചി, വാസന — ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എല്ലാം കൈവശമാക്കി, ജീവൻ പുറത്ത് പോകുന്നു; കാറ്റ് സുഖം കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
വാസനാവത്ത്വമ് ഏവാസ്യ ദേഹോ നേതരയുക്തിജഃ । ക്ഷീയതേ വാസനാത്യാഗേ ക്ഷീണേ ഭവതി തത് പദമ്
ഈ ശരീരം വാസനകളുടെ ഫലമായിട്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, മറ്റേതെങ്കിലും കാരണത്താൽ അല്ല. വാസനകൾ ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ശരീരം ക്ഷയിക്കുന്നു, അപ്പോൾ അതിന് ആ നിലയിലേക്കാണ് പ്രവേശനം.
വാസനാവാന് പുരാ പുഷ്ടോ ഭൂത്വാ ഭ്രാമ്യതി യോനിഷു । ജീവോ ഭ്രമഭരാകാരോ മായാപുരുഷകോ യഥാ
വാസനകളാൽ പോഷിക്കപ്പെട്ട ആത്മാവ് മുമ്പ് പല ഗർഭങ്ങളിൽ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു. ഈ സഞ്ചാരത്തിന്റെ ഭാരത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട ആത്മാവ് മായയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ഛായാപുരുഷനെപ്പോലെയാണ്.