ന വിരൌതി തഥാ രോഗീ നാനര്ഥശതജര്ജരഃ । അവിചാരവിനഷ്ടാത്മാ യഥാജ്ഞഃ പരിരോദിതി
രോഗിയും നൂറുകണക്കിന് ദുർഘടങ്ങളാൽ പീഡിതനുമായവനും എത്രയും വേദനയോടെ കരയുന്നില്ല, വിവേകമില്ലായ്മ കൊണ്ട് ആത്മാവ് നശിച്ച അജ്ഞാനിയാണ് അത്രയും കഷ്ടപ്പാടോടെ വിലപിക്കുന്നത്.
വരം കര്ദമകീടത്വം ശ്വഭ്രകണ്ടകതാ വരമ് । വരമ് അന്ധഗുഹാഹിത്വം ന നരസ്യാവിചാരിതാ
ചളിയിൽ ജീവിക്കുന്ന ഒരു കീടമായാലും, കുഴിയിലിരിക്കുന്ന മുള്ളിനിടയിലായാലും, ഇരുണ്ട ഗുഹയിൽ കഴിയുന്നവനായാലും നല്ലതാണ്; എന്നാൽ ഒരുവന് വിവേകമില്ലായ്മയുണ്ടാകുന്നതിന് അതിലും മോശമാണ്.
സര്വാനര്ഥനിജാവാസം സര്വസാധുതിരസ്കൃതമ് । സര്വദൌസ്സ്ഥിത്യസീമാന്തമ് അവിചാരം പരിത്യജേത്
എല്ലാ ദുരിതത്തിന്റെയും വാസസ്ഥലമായും, നല്ലവരൊക്കെയും ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടുള്ളതുമായ, സ്ഥിരമായ കഷ്ടതയുടെ അതിരായ, ആലോചനയില്ലായ്മയെ നമ്മള് പൂര്ണമായി വിട്ടുകളയണം.
നിത്യം വിചാരയുക്തേന ഭവിതവ്യം മഹാത്മനാ । ഭവാന്ധകൂപേ പതതാം വിചാരോ ഹ്യ് അവലമ്ബനമ്
ഉയർന്ന മനസ്സുള്ളവന് എപ്പോഴും ആലോചനയിലേര്പ്പെട്ടിരിക്കണം; ജീവിതത്തിന്റെ കുഴിയിലേക്കു വീഴുന്നവർക്കു ആലോചന തന്നെയാണ് ആശ്രയം.
സ്വയമ് ഏവാത്മനാത്മാനമ് അവഷ്ടഭ്യ വിചാരതഃ । സംസാരമോഹജലധേസ് താരയേത് സ്വമനോമൃഗമ്
താനേ തന്നെ ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ആലോചിച്ചാല്, മനസ്സെന്ന മൃഗത്തെ സംസാരമെന്ന മായാജലധിയുടെ കുറുകെ കടത്താന് കഴിയും.
കോ ഽഹം കഥമ് അയം ദോഷസ് സംസാരാഖ്യ ഉപാഗതഃ । ന്യായേനേതി പരാമര്ശോ വിചാര ഇതി കഥ്യതേ
ഞാന് ആര്? ഈ സംസാരമെന്ന ദോഷം എങ്ങനെ വന്നു? എന്നിങ്ങനെ യുക്തിപൂര്വ്വം അന്വേഷിക്കുന്നതിനെ തന്നെയാണ് ആലോചന എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അന്ധാന്ധമോഹമുഖരം ചിരം ദുഃഖായ കേവലമ് । കൃതം ശിലായാ ഹൃദയം ദുര്മതേശ് ചാവിചാരിണഃ
ആലോചനയില്ലാത്തവനും കല്ലുപോലുള്ള മനസ്സുള്ളവനും അനന്തമായ കഷ്ടപ്പാട് മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; അതു പൂര്ണമായ അന്ധകാരത്തിലും മായയുടെ കലഹത്തിലും നിറഞ്ഞതാണ്.
ഭാവാഭാവഗ്രഹോത്സര്ഗദൃശാമ് ഇഹ ഹി രാഘവ । ന വിചാരാദ് ഋതേ തത്ത്വം ജ്ഞായതേ സാധു കിഞ്ചന
രാഘവാ, ഉത്പത്തിയും നാശവും മാത്രം കാണുന്നവർക്കു ആലോചനയില്ലാതെ യാഥാര്ത്ഥ്യം ഒന്നും അറിയാന് കഴിയില്ല.
വിചാരാജ് ജ്ഞായതേ തത്ത്വം തത്ത്വാദ് വിശ്രാന്തിര് ആത്മനി । തതോ മനസി ശാന്തേ തു സര്വദുഃഖപരിക്ഷയഃ
ചിന്തയിലൂടെ സത്യം മനസ്സിലാക്കാം; ആ സത്യത്തിൽ നിന്ന് ആത്മാവിൽ വിശ്രമം ലഭിക്കും; അതിനുശേഷം മനസ്സ് സമാധാനത്തിലായാൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അവസാനിക്കും.
സഫലതാ ഫലതേ ഭുവി കര്മണാം പ്രകടതാം കില ഗച്ഛത ഉത്തമാത് । സ്ഫുടവിചാരദൃശൈവ വിചാരിതാ ശമവതേ ഭവതേ ഽപി വിരോചതാമ്
ഉത്തമരുടെ പ്രവൃത്തികൾ ഭൂമിയിൽ ഫലപ്രദമായി പ്രകടമാകുന്നു; നിന്റെ വ്യക്തമായ, ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തയും നിന്നെ സമാധാനത്തിലേക്ക് നയിച്ച് പ്രകാശിക്കട്ടെ.
സന്തോഷോ ഹി പരം ശ്രേയസ് സന്തോഷസ് സുഖമ് ഉച്യതേ । സന്തുഷ്ടഃ പരമ് അഭ്യേതി വിശ്രാമമ് അരിസൂദന
സന്തോഷം ഏറ്റവും വലിയ ക്ഷേമമാണ്; സന്തോഷം തന്നെയാണ് സുഖം എന്ന് പറയുന്നു. ആരെങ്കിലും സന്തുഷ്ടനാകുമ്പോൾ, അഹോ ശത്രുനാശക, അവൻ പരമമായ വിശ്രമം നേടുന്നു.
സന്തോഷൈശ്വര്യസുഖിനാം ചിരവിശ്രാന്തചേതസാമ് । സാമ്രാജ്യമ് അപി സാധൂനാം ജരത്തൃണലവായതേ
സന്തോഷത്തിലും സമൃദ്ധിയിലും ദീർഘകാലം മനസ്സ് വിശ്രമിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കും, ധർമ്മാത്മാക്കളുടെ സാമ്രാജ്യവും ഉണങ്ങിയ പുല്ലുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.
സന്തോഷശാലിനീ ബുദ്ധീ രാമ സംസാരവൃത്തിഷു । വിഷമാസ്വ് അപ്യ് അനുദ്വിഗ്നാ ന കദാചന ദൂയതേ
രാമ, സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സ് ലോകത്തിലെ കഠിനതകളിലും അശാന്തികളിലും അശാന്തമാകാതെ ഒരിക്കലും വിഷമിക്കാറില്ല.
സന്തോഷാമൃതപാനേന യേ പരാം തൃപ്തിമ് ആഗതാഃ । ഭോഗശ്രീര് അതുലാ തേഷാമ് ഏഷാ പ്രതിവിഷായതേ
സന്തോഷത്തിന്റെ അമൃതം കുടിച്ച് പരമമായ തൃപ്തി നേടിയവർക്ക് ലോകസുഖങ്ങൾ എല്ലാം താരതമ്യപ്പെടുത്താനാകാത്തതും മൂല്യമില്ലാത്തതുമാണ്.
ന തഥാ തര്പയന്ത്യ് ഏതാഃ പീയൂഷരസവീചയഃ । യഥാ ഹി മധുരാസ്വാദസ് സന്തോഷോ ദോഷനാശനഃ
അമൃതത്തിന്റെ തിരമാലകൾ പോലും, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും അകറ്റുന്ന മധുരമായ തൃപ്തിയുടെ രുചിയെപ്പോലെ മനസ്സിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നില്ല.
അപ്രാപ്തവാഞ്ഛാമ് ഉത്സൃജ്യ സമ്പ്രാപ്തേ സമതാം ഗതഃ । അദൃഷ്ടഖേദാഖേദോ ഽന്തസ് സ സന്തുഷ്ട ഇഹോച്യതേ
നേടാനാവാത്ത ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ലഭിച്ചതിൽ സമത്വം പുലർത്തി, ഉള്ളിൽ വിഷമമോ ഉത്കണ്ഠയോ ഇല്ലാത്തവനെയാണ് ഈ ലോകത്ത് തൃപ്തനായവൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ആത്മനാത്മനി സന്തോഷം യാവദ് യാതി ന മാനസമ് । ഉദ്ഭവന്ത്യ് ആപദസ് താവല് ലതാ ഇവ മനോവനാത്
സ്വയം ഉള്ളിൽ നിന്നുള്ള തൃപ്തി മനസ്സിൽ എത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഉരുളുന്ന മണ്ണിൽ നിന്ന് വളരുന്ന വള്ളിപോലെ, ദുരിതങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കും.
സന്തോഷശീതലം ചേതശ് ശുദ്ധവിജ്ഞാനദൃഷ്ടിഭിഃ । ഭൃശം വികാസമ് ആയാതി സൂര്യാംശുഭിര് ഇവാമ്ബുജമ്
തൃപ്തിയാൽ തണുത്ത മനസ്സ്, ശുദ്ധമായ വിജ്ഞാനദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കുമ്പോൾ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ വിരിയുന്ന താമരപൂവുപോലെ അതിയായി വിരിയുന്നു.
ആശാവൈവശ്യവിവശേ ചിത്തേ സന്തോഷവര്ജിതേ । മ്ലാനേ വക്ത്രമ് ഇവാദര്ശേ ന ജ്ഞാനം പ്രതിബിമ്ബതി
പ്രതീക്ഷയുടെ വശീകരണത്താൽ അശാന്തമായതും തൃപ്തി ഇല്ലാത്തതുമായ മനസ്സിൽ, മങ്ങിയ കണ്ണാടിയിൽ മുഖം പ്രതിഫലിക്കാത്തപോലെ, ജ്ഞാനം പ്രതിഫലിക്കില്ല.
അജ്ഞാനഘനയാമിന്യാ സങ്കോചം ന നരാമ്ബുജമ് । യാത്യ് അസാവ് ഉദിതോ യസ്യ നിത്യം സന്തോഷഭാസ്കരഃ
തൃപ്തിയുടെ സൂര്യൻ എപ്പോഴും ഉദയിക്കുന്നവനു വേണ്ടി, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ട രാത്രിയിലും മനുഷ്യൻ്റെ താമര ചുരുങ്ങുന്നില്ല.
അകിഞ്ചനോ ഽപ്യ് അസൌ ജന്തുസ് സാമ്രാജ്യസുഖമ് അശ്നുതേ । ആധിവ്യാധിവിനിര്മുക്തം സന്തുഷ്ടം യസ്യ മാനസമ്
ഒന്നും സ്വന്തമില്ലാത്തവനും, മനസ്സ് സംതൃപ്തവും രോഗദുഃഖങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്തതുമായാൽ, രാജസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
നാഭിവാഞ്ഛത്യ് അസമ്പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം ഭുങ്ക്തേ യഥാക്രമമ് । യസ് സ സോമ്യസ് സദാചാരസ് സന്തുഷ്ട ഇതി കഥ്യതേ
ലഭിക്കാത്തത് ആഗ്രഹിക്കാതെ, ലഭിക്കുന്നതു ക്രമമായി സ്വീകരിക്കുന്നവനാണ്, സദാചാരവും സൗമ്യതയും ഉള്ളവൻ, സംതൃപ്തനെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
സന്തോഷപരിതൃപ്തസ്യ മഹതഃ പൂര്ണചേതസഃ । ക്ഷീരാബ്ധേര് ഇവ ശുദ്ധസ്യ മുഖേ ലക്ഷ്മീര് വിരാജതേ
സംതോഷത്തിൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ള മഹാന്റെ മുഖത്ത്, ക്ഷീരസമുദ്രംപോലെ ശുദ്ധമായവനിൽ ഐശ്വര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു.
പൂര്ണതാമ് അലമ് ആശ്രിത്യ സ്വാത്മന്യ് ഏവാത്മനാ സ്വയമ് । പൌരുഷേണ പ്രയത്നേന തൃഷ്ണാം സര്വത്ര വര്ജയേത്
പൂർണ്ണതയിൽ ആശ്രയിച്ച്, സ്വയം ആത്മാവിൽ നിലകൊണ്ടു, ശക്തിയോടെ പരിശ്രമിച്ച്, എവിടെയും തൃഷ്ണയെ വിട്ടുകളയണം.
സന്തോഷാമൃതപൂര്ണസ്യ സ്വാന്തശ് ശീതലതാ സ്വയമ് । സ്ഥൈര്യമ് ആയാത്യ് അരിക്തസ്യ ശീതാംശോര് ഇവ ശാശ്വതമ്
സംതോഷാമൃതം നിറഞ്ഞ ഹൃദയത്തിൽ തണുപ്പും സ്വാഭാവികമായി ഉളവാകുന്നു; ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്തവനിൽ, ചന്ദ്രന്റെ തണുപ്പുപോലെ സ്ഥിരതയും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും.
സന്തോഷപുഷ്ടമനസം ഭൃത്യാ ഇവ മഹര്ദ്ധയഃ । രാജാനമ് ഉപതിഷ്ഠന്തേ കിങ്കരത്വമ് ഉപാഗതാഃ
സംതൃപ്തിയിൽ പോഷണം ലഭിച്ച മനസ്സുള്ളവനോട്, വലിയ സമ്പത്തുകൾ ഭൃത്യന്മാരെപ്പോലെ സേവനം ചെയ്യുന്നു, രാജാവിനെ സേവിക്കുന്നവരെപ്പോലെ.
ആത്മനൈവാത്മനി സ്വച്ഛേ സന്തുഷ്ടേ പുരുഷേ സ്ഥിതേ । പ്രശാമ്യന്ത്യ് ആധയസ് സര്വേ പ്രാവൃഷീവാശു പാംസവഃ
സ്വച്ഛവും സംതൃപ്തവുമായ ആത്മാവിൽ ഒരാൾ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളും മഴക്കാലത്ത് പൊടി വേഗത്തിൽ settling ചെയ്യുന്നതുപോലെ ഉടൻ ശമിക്കും.
നിത്യം ശീതലയാ നാമ കലങ്കപരിഹീനയാ । പുരുഷശ് ശുദ്ധയാ വൃത്ത്യാ ഭാതി പൂര്ണതയേന്ദുവത്
കഴമ്പില്ലാത്ത ശാന്തമായ ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ള മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണതയോടെ കറപ്പില്ലാത്ത ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കും.
സമതാസുന്ദരം വക്ത്രം പുരുഷസ്യാവലോകയന് । തോഷമ് ഏതി യഥാ ലോകോ ന തഥാ ധനസങ്ഗമൈഃ
സമത്വത്തിന്റെ മനോഹരമായ മുഖം ഒരാളിൽ കാണുമ്പോൾ, ലോകം ധനസമ്പത്ത് കൊണ്ടു കിട്ടാത്ത തൃപ്തി അതിലൂടെ അനുഭവിക്കും.
സമതയാ മതയാ ഗുണശാലിനാം പുരുഷരാഡ് ഇഹ യസ് സമലങ്കൃതഃ । തമ് അമലം പ്രണമന്തി നഭശ്ചരാ അപി മഹാമുനയോ രഘുനന്ദന
രഘുനന്ദനേ, സമത്വവും ഉത്തമമായ മനസ്സും ഉള്ളവനായി ഇവിടെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ശുദ്ധനായ ആ മനുഷ്യന് മഹാമുനികളും ആകാശവാസികളും വണങ്ങുന്നു.