വസ്തു ദൃഷ്ടമ് അദൃഷ്ടം ച സ്വപ്നേ സമനുഭൂയതേ । ജീവസ്വപ്നം ജഗദ്രൂപം വിദ്ധി വേദ്യവിദാം വര
കാണുന്നതും കാണാത്തതും സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു. അറിയപ്പെടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈ ലോകം ജീവന്റെ സ്വപ്നംപോലെയാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അജാഗ്രദ്ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യോ യസ് സോ ഽഭിധാനാദിനാ വിനാ । ന സ്വപ്നോ ഭിദ്യതേ സ്വസ്മാദ് അച്ഛാത് സംവിത്തിമാത്രകാത്
ജാഗ്രതയില്ലാതെ കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നതും, പേരോ മറ്റേതെങ്കിലും ലക്ഷണങ്ങളോ ഇല്ലാതെ, സ്വപ്നത്തിൽ നിന്നു വേറിട്ടതല്ല. അതു സുതാര്യമായ, വിഭജിക്കപ്പെടാത്ത ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ്.
അന്യപൂര്വാഭിധബൃഹത്സ്വപ്നം പശ്യതി നാ യഥാ । അപ്രാഗ്ദൃഷ്ടം തഥൈഷാ സ്വം ചേതനം ചിത് പ്രപശ്യതി
മനുഷ്യന് മുമ്പ് ഒരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതോ കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതോ സ്വപ്നത്തില് കാണാറില്ലല്ലോ, അതുപോലെ ഈ ബോധവും നേരത്തെ അനുഭവിച്ച കാര്യങ്ങളേ കാണാറുള്ളൂ.
പ്രാക്കൃതാ വാസനാദ്യാശു പൌരുഷേണൈവ ജീയതേ । ഹ്യഃകുകര്മാദ്യ യത്നേന പ്രയാതി ഹി സുകര്മതാമ്
മുന്പുണ്ടായിരുന്ന വാസനകള് മനുഷ്യേന് ശ്രമിച്ചാല് വേഗത്തില് ജയിക്കാം; ഇന്നത്തെ പരിശ്രമം കൊണ്ട് ഇന്നലെ ചെയ്ത തെറ്റുകള് പോലും നല്ല പ്രവൃത്തികളായി മാറ്റാം.
മോക്ഷാദ് ഋതേ ന ശാമ്യന്തി ജീവാനാം ചക്ഷുരാദയഃ । ഉന്മജ്ജന്തി നിമജ്ജന്തി കേവലം ദേശകാലതഃ
മുക്തിയില്ലാതെ ജീവികളുടെ കണ്ണുപോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ഒരിക്കലും ശാന്തിയിലാകില്ല; അവ സമയത്തിനും സ്ഥലത്തിനും അനുസരിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്ന് താഴുന്നു.
ചിത്ത്വസ്യ കലനാത് തസ്യ ദേഹോ ഽഗ്ര ഇവ തിഷ്ഠതി । പഞ്ചാത്മാ ഭാവിതോ ഽസത്യോ മഹായക്ഷശ് ശിശോര് ഇവ
ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്താൽ അതിന്റെ ശരീരം യാഥാർത്ഥ്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; അഞ്ചു ഘടകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ശരീരം, യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തത്, ഒരു കുഞ്ഞിന് വലിയ ഒരു ഭൂതം കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
മനോ ബുദ്ധിര് അഹങ്കാരസ് തഥാ തന്മാത്രപഞ്ചകമ് । ഇതി പുര്യഷ്ടകം പ്രോക്തം ദേഹോ ഽസാവ് ആതിവാഹികഃ
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, അതോടൊപ്പം അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം ചേർന്നതാണ് പൂര്യഷ്ടകം എന്നു പറയുന്നത്. ഇതാണ് ദേഹത്തിന് ജീവനെ കയറ്റി കൊണ്ടുപോകുന്ന സൂക്ഷ്മശരീരം.
അമൂര്ത ഏവ ചിത്താത്മാ ഖത്വമ് അസ്യാതിപീനതാ । വാതതാസ്യ മഹാഗുല്ഫോ ദേഹതാസ്യ സുമേരുതാ
ചിത്തത്തിന്റെ സ്വഭാവം ആകൃതിയില്ലാത്തതും, അതിന്റെ വിശാലത ആകാശംപോലെയും, ചലനം കാറ്റുപോലെയും, വലിയ കാൽമുട്ട് ഈ ശരീരവും, ഭാരം സുമേരുപർവതംപോലെയും ആണു.
ദ്വിരവസ്ഥഃ ക്രമേണൈഷ നിരവസ്ഥസ് തു മുക്തിഭാക് । സുഷുപ്തതൈകാവസ്ഥാസ്യ ജഡാ ക്രോഡീകൃതോദയാ
ഇത് രണ്ടുതരം നിലകളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്; മോക്ഷം നേടിയവർക്കോ നിലയൊന്നുമില്ല. ഗാഢനിദ്രയിൽ ഇതിന് ഒരൊറ്റ നില മാത്രമേയുള്ളൂ, അപ്പോൾ അതിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും അകത്തേക്ക് മടങ്ങി അജ്ഞതയിൽ ലയിക്കുന്നു.
സ്വപ്നതാസ്യേതരാവസ്ഥാ ദേഹപ്രത്യയശാലിനീ । ആമോക്ഷം ഭ്രമതീഹായമ് ഇതി സ്ഥാവരജങ്ഗമൈഃ
ഇതിന്റെ മറ്റുള്ള നിലകൾ സ്വപ്നംപോലെയാണ്, ശരീരബോധം നിറഞ്ഞതും. മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നതുവരെ, ഇത് സഞ്ചാരികളായവരിലും അചഞ്ചലമായവരിലും ഇടയിൽ അലയുന്നു.
കദാചിദ് ധി സുഷുപ്തസ്ഥഃ കദാചിത് സ്വപ്നസംസ്ഥിതഃ । ആതിവാഹികദേഹോ ഽയം സര്വസ്യൈവാവതിഷ്ഠതേ
ഒരിക്കൽ ആഴമായ ഉറക്കത്തിൽ, മറ്റൊരിക്കൽ സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ, ഈ സൂക്ഷ്മശരീരം എല്ലാവർക്കും നിലനിൽക്കുന്നു.
യദാ സുഷുപ്തഭാവസ്ഥോ ഭാവിദുഃഖപ്രബോധനഃ । തദാകാശോപലസമസ് തിഷ്ഠത്യ് അനുദിതാകൃതിഃ
ആഴമായ ഉറക്കത്തിൽ, ഭാവിയിൽ ദു:ഖം അനുഭവിച്ച് ഉണരേണ്ടതായവൻ, ആ സമയത്ത് ആകാശത്തിലെ കല്ലുപോലെ, രൂപം പ്രകടമാകാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സ്ഥാവരാദ്യാസ്വ് അവസ്ഥാസു കല്പവൃക്ഷദശാസു ച । ഭവത്യ് ഏഷ സുഷുപ്തസ്ഥോ ഘനമോഹശ് ശിലാഘനഃ
സ്ഥാവരാദികളായ നിലകളിലും, കല്പവൃക്ഷത്തിന്റെ അവസ്ഥകളിലും, ഈ ഒരാൾ ആഴമായ ഉറക്കത്തിൽ, കല്ലുപോലെയുള്ള ഭ്രമത്തിൽ, ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സുഷുപ്തതാസ്യ ജഡതാ സ്വപ്നോ ഽസ്യേയം തു സംസൃതിഃ । യഃ പ്രബോധോ ഽസ്യ സാ മുക്തിസ് തജ് ജാഗ്രത് സാ ച തുര്യതാ
അവന്റെ ആഴമായ ഉറക്കം അജ്ഞതയാണ്; അവന്റെ സ്വപ്നം ഈ ജനനമരണചക്രമാണ്; അവൻ ഉണരുന്നത് മോക്ഷമാണ്; ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് നാലാമത്തെ അവസ്ഥ.
ജീവപ്രബോധോ മുക്തിര് ഹി സാ ചേഹ ദ്വിവിധോച്യതേ । ഏകാ ജീവന്മുക്തതേതി ദ്വിതീയാദേഹമുക്തതാ
ആത്മാവിന്റെ ഉണർവ് മോക്ഷമാണ്. അതിന് ഇവിടെ രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഒന്നാണ് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന മോക്ഷം, മറ്റേത് ശരീരം വിട്ട് കിട്ടുന്ന മോക്ഷം.
ജീവന്മുക്തിര് ഹി തുര്യത്വം തുര്യാതീതം പരം തതഃ । മുക്തിര് ജീവപ്രബോധോ ഹി സ ച ബുദ്ധിപ്രയത്നതഃ
ജീവിച്ചിരിക്കെ ലഭിക്കുന്ന മോക്ഷം നാലാമത്തെ അവസ്ഥയാണ്; അതിനപ്പുറം ഉന്നതമായത് ഉണ്ട്. മോക്ഷം ആത്മാവിന്റെ ഉണർവാണ്, അതു ബുദ്ധിയുടെ ശ്രമത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു.
ജ്ഞാനപ്രമാണോ ജീവോ ഽന്തര് യജ് ജാനാതി ഹി തന്മയഃ । ജാനാതു ജ്ഞപ്തിമ് ഏവാതോ ഭവത്യ് ആശു സ തന്മയഃ
ആത്മാവ് അകത്തുള്ള അറിവിന്റെ അളവാണ്. അത് എന്ത് അറിയുന്നു, അതാകുന്നു. അതിനാൽ, അതു ശുദ്ധമായ ബോധം അറിയട്ടെ, ഉടൻ അതാകുകയും ചെയ്യും.
പശ്യതീമമ് അയം ജീവസ് സുദീര്ഘം സ്വപ്നവിഭ്രമമ് । മിഥ്യോദിതം സ്വഹൃദയേ സ്വച്ഛ ഏവ ശിലീകൃതേ
ഈ ആത്മാവ് വളരെ നീണ്ട സ്വപ്നഭ്രമം തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ, വ്യാജമായി ഉദിച്ചിട്ടുള്ളതും, സുതാര്യവും സുതാര്യമാകുകയും ചെയ്തതും, കാണുന്നു.
ജീവാണോര് അന്തര് അസ്ത്യ് അസ്യ ന കിഞ്ചിച് ചിത്കലാം വിനാ । താമ് ഏവാന്യതയാ പശ്യന് മുധൈവ പരിശോചതി
ജീവാതുവിന്റെ ഉള്ളിൽ, അതിൽ ബോധത്തിന്റെ ഒരു കിരണം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും ഇല്ല. അതിനെ വേറൊന്നായി കണ്ടാൽ, അപ്രയാസം ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
ജീവാണോര് അന്തര് അസ്ത്യ് അസ്യ ന കിഞ്ചിത് പരമാദ് ഋതേ । യത്ര തത്ര ജഗദ് ദൃഷ്ടമ് അഹോ മായാവിജൃമ്ഭിതമ്
ജീവാതുവിന്റെ ഉള്ളിൽ പരമാത്മാവിനെ ഒഴികെ ഒന്നുമില്ല. ലോകം എവിടെയാണെങ്കിലും കാണുന്നത്, അതെല്ലാം മായയുടെ കളിയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
സ്ഥാല്യന്തഃ ക്വഥദമ്ബൂനാം യഥാന്നാനാം ഭ്രമോദയഃ । ജീവാണൂനാം തഥാ സ്വാന്തര് മിഥ്യാ സംസരണോദയഃ
പാത്രത്തിനുള്ളിൽ തിളയ്ക്കുന്ന വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പലവിധം ഭക്ഷ്യങ്ങൾ ഇളകുന്നതുപോലെ, ജീവാതുക്കളുടെ ഉള്ളിൽ നിന്നാണ് ഈ ഭ്രമമായ ലോകചക്രം ഉദയിക്കുന്നത്.
ബന്ധോ ഽസ്യ വാസനാവത്ത്വം മോക്ഷസ് സ്യാദ് വാസനാക്ഷയഃ । വാസനാതോ ഽസ്യ സൌഷുപ്തീ സ്വാപ്നീ ച സ്ഫുരതി സ്ഥിതിഃ
വാസനകൾ നിലനിൽക്കുന്നത് തന്നെ ബന്ധനമാണ്; വാസനകൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ മോക്ഷം ലഭിക്കും. ഈ വാസനകളിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ സുഷുപ്തിയും സ്വപ്നാവസ്ഥയും ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഘനവാസനമോഹോ ഽയം സുഷുപ്താത്മാ ജഡസ് സ്മൃതഃ । തദന്തര്ഭാവിനാ സ്വപ്നേനാവശ്യമ്ഭാവിനാന്വിതഃ
ഇവിടെ ഈ കനലുപമമായ വാസനാമോഹം, അർത്ഥശൂന്യമായ ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തിലെ ആത്മാവാണ് എന്ന് പറയുന്നു. അതിനകത്ത്, ഉള്ളിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് സ്വപ്നങ്ങൾ നിർബന്ധമായും ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
വാസനാവേശനിദ്രാലുര് ജീവഃ പശ്യതി വിഭ്രമമ് । യദാസ്യ വാസനാനിദ്രാ ക്ഷീയതേ ബുധ്യതേ തദാ
വാസനകളുടെ ഉറക്കത്തിൽ മുങ്ങിയ ജീവൻ ഭ്രമം കാണുന്നു. ആ വാസനകളുടെ ഉറക്കം തീർന്നാൽ മാത്രമേ അവൻ ഉണരൂ.
വാസനോക്താ ദൃശ്യരതിര് ദൃശ്യത്വം ച ന വിദ്യതേ । ഹേമ്നീവ കടകാദിത്വം സര്വാത്മന്യ് ആത്മനാ ക്വചിത്
വാസനകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദൃശ്യങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ല. പൊന്നിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാക്കുന്ന കട്ടകം പോലുള്ള രൂപം പൊന്നിൽ ഇല്ലാത്തതുപോലെ, സർവ്വവ്യാപിയായ ആത്മാവിൽ ആത്മാവിനല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
അബോധാദ് ഏതദ് അഭവദ് വിലീനം ചേത് പ്രബോധതഃ । തദ് വാസ്യവാസനായാസ് തു ക്ഷയാദ് ഉദയ ഏവ വഃ
അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഇതൊക്കെ ഉദിച്ചു, ഉണരലിൽ അതൊക്കെ ലയിക്കുന്നു. നിങ്ങൾക്കായി, വാസനകളുടെ ക്ഷയത്താൽ മാത്രമേ അതിന്റെ ഉദയവും നാശവും ഉണ്ടാകൂ.
ഘനം സ്വവാസനാമോഹം ക്ഷപയിത്വാ സുഷുപ്തഗഃ । തനുവാസനതാമ് ഏത്യ സ്വപ്നം പശ്യതി സംസൃതിമ്
സ്വന്തം വാസനകളുടെ കനത്ത മായയെ അകറ്റി, ആൾ ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. പിന്നെ സൂക്ഷ്മമായ വാസനകൾ ലഭിച്ചപ്പോൾ, ലോകസഞ്ചാരത്തിന്റെ സ്വപ്നം കാണുന്നു.
ഘനവാസനമോഹോ ഽയം ജീവസ് സ്ഥാവരതാദിഭാക് । മധ്യസ്ഥവാസനസ് തിര്യക് പുരുഷസ് തനുവാസനഃ
ഈ കനത്ത വാസനാമായ കാരണം ജീവൻ അചലജന്തുക്കളുടെ അവസ്ഥയിൽ എത്തുന്നു. ഇടത്തരം വാസനകളാൽ ജീവൻ മൃഗമായി ജനിക്കുന്നു. സൂക്ഷ്മമായ വാസനകളാൽ മനുഷ്യനാകുന്നു.
യദാന്തര് ജീവിതേനാത്താ ബഹിര് ജീവാ ഘടാദയഃ । ജീവൈക്യാദ് ഉഭയോസ് സത്താ ഗ്രാഹ്യഗ്രാഹകയോസ് തതഃ
അകത്താൽ ജീവൻ ജീവത്വമായി അനുഭവപ്പെടുമ്പോഴും പുറത്തു പാത്രങ്ങൾ പോലെയുള്ള വസ്തുക്കളായി കാണപ്പെടുമ്പോഴും, ജീവന്റെ ഏകത്വം മൂലം ഗ്രാഹ്യവും ഗ്രാഹകനുമായ ഇരുവിധ സത്തയും ഉണ്ടാകുന്നു.
ആത്മനാത്മാ സമാലീഢോ ബഹിര് അന്തര് യദാ ചിതാ । തദാ ഗ്രാഹ്യഗ്രഹണധീര് മൃഗതൃഷ്ണേവ സോദയാ
ആത്മാവ് തന്നെ ആത്മാവായി പുറത്തും അകത്തും ചൈതന്യമായി ആലിംഗനം ചെയ്യുമ്പോൾ, ഗ്രാഹ്യഗ്രാഹകബോധം മൃഗതൃശ്യയുടെ പ്രത്യക്ഷംപോലെ ഉദയിക്കുന്നു.